भजनभजमानदिव्यान्धकदेवावृधमहाभोजवृष्णि संज्ञाः सत्वतस्य पुत्रा बभूवुः।।

bhajanabhajamānadivyāndhakadevāvṛdhamahābhojavṛṣṇi saṃjñāḥ satvatasya putrā babhūvuḥ||

भजमानस्य निमिकृकणवृष्णयस तथान्ये तद्वैमात्राः शतजित्सहस्रजिदयुतजित्संज्ञाः देवावृधस्यापि बभ्रुः पुत्रो ऽभूत। तयोश चायं श्लोको गीयते। यथैव शृणुमो दूरात संपश्यामस तथान्तिकात। बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर देवावृधः समः।।

bhajamānasya nimikṛkaṇavṛṣṇayas tathānye tadvaimātrāḥ śatajitsahasrajidayutajitsaṃjñāḥ devāvṛdhasyāpi babhruḥ putro 'bhūt| tayoś cāyaṃ śloko gīyate| yathaiva śṛṇumo dūrāt saṃpaśyāmas tathāntikāt| babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṃ devair devāvṛdhaḥ samaḥ||

पुरुषाः षट च षष्टिश च षट सहस्राणि चाष्ट च। ये ऽमृतत्वम अनुप्राप्ता बभ्रोर देवावृधाद अपि।।

puruṣāḥ ṣaṭ ca ṣaṣṭiś ca ṣaṭ sahasrāṇi cāṣṭa ca| ye 'mṛtatvam anuprāptā babhror devāvṛdhād api||

महाभोजस त्व अतिधर्मात्मा तस्यान्वये भोजा मार्तिकावता बभूवुः।।

mahābhojas tv atidharmātmā tasyānvaye bhojā mārtikāvatā babhūvuḥ||

इत्येवम उक्ते भगवता सूर्येण निजकण्ठाद उन्मुच्य स्यमन्तकनामा महामणिर अवतार्यैकान्ते न्यस्तः।।

ityevam ukte bhagavatā sūryeṇa nijakaṇṭhād unmucya syamantakanāmā mahāmaṇir avatāryaikānte nyastaḥ||

ततस तम आताम्रोज्ज्वलह्रस्ववपुषम ईषदापिङ्गलनयनम आदित्यम अद्राक्षीत। कृतप्रणिपातस्तवादिकं च सत्राजितम आह। भगवान वरम अस्मत्तो ऽभिमतं वृणीष्वेति। स च तद एव मणिरत्नम अयाचत। स चापि तस्मै तद दत्त्वा वियति स्वधिष्ण्यम आरुरोह।।

tatas tam ātāmrojjvalahrasvavapuṣam īṣadāpiṅgalanayanam ādityam adrākṣīt| kṛtapraṇipātastavādikaṃ ca satrājitam āha| bhagavān varam asmatto 'bhimataṃ vṛṇīṣveti| sa ca tad eva maṇiratnam ayācata| sa cāpi tasmai tad dattvā viyati svadhiṣṇyam āruroha||

सत्राजितो ऽप्य अमलमणिरत्नसनाथकण्ठतया सूर्य इव तेजोभिर अशेषदिगन्तराण्य उद्भासयन द्वारकां विवेश।।

satrājito 'py amalamaṇiratnasanāthakaṇṭhatayā sūrya iva tejobhir aśeṣadigantarāṇy udbhāsayan dvārakāṃ viveśa||

द्वारकावासिजनपदस तु तम आयान्तम अवेक्ष्य भगवन्तम आदिपुरुषं पुरुषोत्तमम अवनिभारावतरणायांशेन मानुषरूपधारिणं प्रणिपत्याह। भगवन भगवन्तम अयं नूनं द्रष्टुम आयात्य आदित्य इत्य आकर्ण्य प्रहस्य च तान आह। भगवान नायम आदित्यः सत्राजितो यम आदित्यदत्तं स्यमनतकाख्यं महामणिं बिभ्रद अत्रोपयाति। तद एनं विस्रब्धाः पश्यत इत्य उक्तास ते ययुः। स च तं स्यमन्तकाख्यं महामणिम आत्मनिवेशने चक्रे।।

dvārakāvāsijanapadas tu tam āyāntam avekṣya bhagavantam ādipuruṣaṃ puruṣottamam avanibhārāvataraṇāyāṃśena mānuṣarūpadhāriṇaṃ praṇipatyāha| bhagavan bhagavantam ayaṃ nūnaṃ draṣṭum āyāty āditya ity ākarṇya prahasya ca tān āha| bhagavān nāyam ādityaḥ satrājito yam ādityadattaṃ syamanatakākhyaṃ mahāmaṇiṃ bibhrad atropayāti| tad enaṃ visrabdhāḥ paśyata ity uktās te yayuḥ| sa ca taṃ syamantakākhyaṃ mahāmaṇim ātmaniveśane cakre||

प्रतिदिनं च तन मणिरत्नप्रवरम अष्टौ कनकभारान स्रवति। तत्प्रभावाच च सकलस्यैव राष्ट्रस्योपसर्गानावृष्टिव्यालाग्नितोयदुर्भिक्षादिभयं न भवति।।

pratidinaṃ ca tan maṇiratnapravaram aṣṭau kanakabhārān sravati| tatprabhāvāc ca sakalasyaiva rāṣṭrasyopasargānāvṛṣṭivyālāgnitoyadurbhikṣādibhayaṃ na bhavati||

अच्युतो ऽपि तद रत्नम उग्रसेनस्य भूपतेर योग्यम एतद इति लिप्सां चक्रे। गोत्रभेदभयाच छक्तो ऽपि न जहार।।

acyuto 'pi tad ratnam ugrasenasya bhūpater yogyam etad iti lipsāṃ cakre| gotrabhedabhayāc chakto 'pi na jahāra||

सत्राजितो अप्य अच्युतो माम एतद याचयिष्यतीत्य अवगतरत्नलोभः स्वभ्रात्रे प्रसेनाय तद रत्नम दत्तवान। तच च शुचिना ध्रियमाणम अशेषम एव सुवर्णस्रावादिकं गुणम उत्पादयति। अन्यथा य एनं धारयति तम एव हन्तीत्य। असाव अपि प्रसेनः स्यमन्तकेन कण्ठासक्तेनाश्वम आरुह्याटव्यां मृगयाम अगच्छत। तत्र च सिंहाद वधम अवाप। साश्वं च तं निहत्य सिंहो ऽप्य अमलमणिरत्नम आस्याग्रेणादाय गन्तुम उद्यत ऋक्षाधिपतिना जाम्बवता दृष्टो घातितश च। जाम्बवान अप्य अमलं तन मणिरत्नम आदाय स्वबिलं प्रविवेश। सुकुमारसंज्ञाय च बालकाय क्रीडनकम अकरोत।।

satrājito apy acyuto mām etad yācayiṣyatīty avagataratnalobhaḥ svabhrātre prasenāya tad ratnam dattavān| tac ca śucinā dhriyamāṇam aśeṣam eva suvarṇasrāvādikaṃ guṇam utpādayati| anyathā ya enaṃ dhārayati tam eva hantīty| asāv api prasenaḥ syamantakena kaṇṭhāsaktenāśvam āruhyāṭavyāṃ mṛgayām agacchat| tatra ca siṃhād vadham avāpa| sāśvaṃ ca taṃ nihatya siṃho 'py amalamaṇiratnam āsyāgreṇādāya gantum udyata ṛkṣādhipatinā jāmbavatā dṛṣṭo ghātitaś ca| jāmbavān apy amalaṃ tan maṇiratnam ādāya svabilaṃ praviveśa| sukumārasaṃjñāya ca bālakāya krīḍanakam akarot||

अनागच्छति च तस्मिन प्रसेने कृष्णो मणिरत्नम अभिलषितवान। न च प्राप्तवान नूनम एतद अस्य कर्मेत्य अखिल एव यदुलोकः परस्परं कर्णाकर्ण्यऽकथयत।।

anāgacchati ca tasmin prasene kṛṣṇo maṇiratnam abhilaṣitavān| na ca prāptavān nūnam etad asya karmety akhila eva yadulokaḥ parasparaṃ karṇākarṇy'kathayat||

विदितलोकापवादवृत्तान्तश च भगवान यदुसैन्यपरिवारः प्रसेनाश्वपदवीम अनुससार। ददर्श चाश्वसमेतं प्रसेनं निहतं सिंहेनाखिलजनपदमध्ये सिंहपददर्शनकृतपरिशुद्धिः सिंहपदम अनुससार।।

viditalokāpavādavṛttāntaś ca bhagavān yadusainyaparivāraḥ prasenāśvapadavīm anusasāra| dadarśa cāśvasametaṃ prasenaṃ nihataṃ siṃhenākhilajanapadamadhye siṃhapadadarśanakṛtapariśuddhiḥ siṃhapadam anusasāra||

ऋक्षविनिहतं च सिंहम अप्य अल्पे भूमिभागे दृष्ट्वा ततश च तद्रत्नगौरवाद ऋक्षस्यापि पदान्य अनुययौ। गिरितटे च सकलम एव यदुसैन्यम अवस्थाप्य तत्पदानुसारी ऋक्षबिलं प्रविवेश। अर्धप्रविष्टश च धात्र्याः सुकुमारकम उल्लापयन्त्या वाणीं शुश्राव। सिंहः प्रसेनम अवधीत सिंहो जाम्बवता हतः। सुकुमारक मा रोदीस तव ह्य एष स्यमन्तकः।।

ṛkṣavinihataṃ ca siṃham apy alpe bhūmibhāge dṛṣṭvā tataś ca tadratnagauravād ṛkṣasyāpi padāny anuyayau| giritaṭe ca sakalam eva yadusainyam avasthāpya tatpadānusārī ṛkṣabilaṃ praviveśa| ardhapraviṣṭaś ca dhātryāḥ sukumārakam ullāpayantyā vāṇīṃ śuśrāva| siṃhaḥ prasenam avadhīt siṃho jāmbavatā hataḥ| sukumāraka mā rodīs tava hy eṣa syamantakaḥ||

इत्य आकर्ण्यलब्धस्यमन्तकोदन्तः प्रविष्टः कुमारक्रीडनकीकृतं च धात्र्या हस्ते तेजोभिर जाज्वल्यमानं स्यमन्तकं ददर्श।।

ity ākarṇyalabdhasyamantakodantaḥ praviṣṭaḥ kumārakrīḍanakīkṛtaṃ ca dhātryā haste tejobhir jājvalyamānaṃ syamantakaṃ dadarśa||

तं च स्यमन्तकाभिलाषिचक्षुषम अपूर्वपुरुषम आगतं समवेक्ष्य धात्री त्राहि त्राहीति व्याजहार।।

taṃ ca syamantakābhilāṣicakṣuṣam apūrvapuruṣam āgataṃ samavekṣya dhātrī trāhi trāhīti vyājahāra||

तदार्तनादश्रवणानन्तरं चामर्षपूर्णहृदयः स जाम्बवान आजगाम। तयोश च परस्परम युध्यतोर द्वयोर युद्धम एकविंशतिदिनान्य अभवत। ते च यदुसैनिकास तत्र सप्ताष्ट दिनानि तन्निष्क्रान्तिम उदीक्षमाणास तस्थुः। अनिष्क्रममाणे च मधुरिपाव असाव अवश्यम अत्र बिले ऽत्यन्तं नाशम आप्तो भविष्यत्य अन्यथा तस्य जीवतः कथम एतावन्ति दिनानि शत्रुजये व्याक्षेपो भवतीति कृताध्यवसाया द्वारकाम आगत्य हतः कृष्ण इति कथयाम आसुः।।

tadārtanādaśravaṇānantaraṃ cāmarṣapūrṇahṛdayaḥ sa jāmbavān ājagāma| tayoś ca parasparam yudhyator dvayor yuddham ekaviṃśatidināny abhavat| te ca yadusainikās tatra saptāṣṭa dināni tanniṣkrāntim udīkṣamāṇās tasthuḥ| aniṣkramamāṇe ca madhuripāv asāv avaśyam atra bile 'tyantaṃ nāśam āpto bhaviṣyaty anyathā tasya jīvataḥ katham etāvanti dināni śatrujaye vyākṣepo bhavatīti kṛtādhyavasāyā dvārakām āgatya hataḥ kṛṣṇa iti kathayām āsuḥ||

तद्बान्धवाश च तत्कालोचितम अखिलम उपरतक्रियाकलापं चक्रुः। तत्रास्य युद्ध्यमानस्यातिश्रद्धादत्तविशिष्टपात्रोपयुक्तान्नतोयादिना कृष्णस्य बलप्राणपुष्टिर अभूत।।

tadbāndhavāś ca tatkālocitam akhilam uparatakriyākalāpaṃ cakruḥ| tatrāsya yuddhyamānasyātiśraddhādattaviśiṣṭapātropayuktānnatoyādinā kṛṣṇasya balaprāṇapuṣṭir abhūt||

इतरस्यानुदिनम अतिगुरुपुरुषभिद्यमानस्यातिनिष्ठुरप्रहारपीडिताखिलावयवस्य निराहारतया बलहानिः। निर्जितश च भगवता जाम्बवान प्रणिपत्याह V व्याजहार। असुरसुरयक्षगन्धर्वराक्षसादिभिर अप्य अखिलैर भगवान न जेतुं शक्यः। किम उतावनिगोचरैर अल्पवीर्यैर नरैर नरावयवभूतैश च तिर्यग्योन्यनुसृतिभिः किं पुनर अस्मद्विधैः। अवश्यं भगवतो ऽस्मत्स्वामिनो नारायणस्य सकलजगत्परायणस्यांशेन भगवता भवितव्यम इत्य उक्तस तस्मै भगवान अखिलावनिभारावतारम आचचक्षे। प्रीत्याभ्यञ्जितकरतलस्पर्शनेन चैनम अपगतयुद्धखेदं चकार।।

itarasyānudinam atigurupuruṣabhidyamānasyātiniṣṭhuraprahārapīḍitākhilāvayavasya nirāhāratayā balahāniḥ| nirjitaś ca bhagavatā jāmbavān praṇipatyāha V vyājahāra| asurasurayakṣagandharvarākṣasādibhir apy akhilair bhagavān na jetuṃ śakyaḥ| kim utāvanigocarair alpavīryair narair narāvayavabhūtaiś ca tiryagyonyanusṛtibhiḥ kiṃ punar asmadvidhaiḥ| avaśyaṃ bhagavato 'smatsvāmino nārāyaṇasya sakalajagatparāyaṇasyāṃśena bhagavatā bhavitavyam ity uktas tasmai bhagavān akhilāvanibhārāvatāram ācacakṣe| prītyābhyañjitakaratalasparśanena cainam apagatayuddhakhedaṃ cakāra||

स च प्रणिपत्यैनं पुनर अपि प्रसाद्य जाम्बवतीं नाम कन्यां गृहागमनार्घ्यभूतां ग्राहयाम आस।।

sa ca praṇipatyainaṃ punar api prasādya jāmbavatīṃ nāma kanyāṃ gṛhāgamanārghyabhūtāṃ grāhayām āsa||

स्यमन्तकमणिम अप्य असौ प्रणिपत्य तस्मै प्रददौ। अच्युतो ऽप्य अतिप्रणतात तस्माद अग्राह्यम अपि तन मणिरत्नम आत्मसंशोधनाय जग्राह।।

syamantakamaṇim apy asau praṇipatya tasmai pradadau| acyuto 'py atipraṇatāt tasmād agrāhyam api tan maṇiratnam ātmasaṃśodhanāya jagrāha||

सह जाम्बवत्या स द्वारकाम आजगाम। भगवदागमनोद्भूतहर्षोत्कर्षस्य द्वारकावासिजनस्य कृष्णावलोकनात तत्क्षणम एवातिपरिणतवयसो ऽपि नवयौवनम इवाभवत। आनकदुन्दुभिं च दिष्ट्या दिष्ट्येति सकलयादवाः स्त्रियश च सभाजयाम आसुः। भगवान अपि यथानुभूतम अशेषयादवसमाजे यथावद आचचक्षे। स्यमन्तकं च सत्राजिताय दत्त्वा मिथ्याभिशस्तिविशुद्धिम अवाप।।

saha jāmbavatyā sa dvārakām ājagāma| bhagavadāgamanodbhūtaharṣotkarṣasya dvārakāvāsijanasya kṛṣṇāvalokanāt tatkṣaṇam evātipariṇatavayaso 'pi navayauvanam ivābhavat| ānakadundubhiṃ ca diṣṭyā diṣṭyeti sakalayādavāḥ striyaś ca sabhājayām āsuḥ| bhagavān api yathānubhūtam aśeṣayādavasamāje yathāvad ācacakṣe| syamantakaṃ ca satrājitāya dattvā mithyābhiśastiviśuddhim avāpa||

जाम्बवतीं चान्तःपुरे निवेशयाम आस। सत्राजितो ऽपि मयास्याभूतमलिनम आरोपितम इति जातसंत्रासः स्वसुतां सत्यभामां भगवते भार्यां ददौ। तां चाक्रूरकृतवर्मशतधन्वप्रमुखा यादवाः पूर्वं वरयां आसुः। ततस तत्प्रदानाद अवज्ञातम इवात्मानं मन्यमानाः सत्राजिते वैरानुबन्धं चक्रुः।।

jāmbavatīṃ cāntaḥpure niveśayām āsa| satrājito 'pi mayāsyābhūtamalinam āropitam iti jātasaṃtrāsaḥ svasutāṃ satyabhāmāṃ bhagavate bhāryāṃ dadau| tāṃ cākrūrakṛtavarmaśatadhanvapramukhā yādavāḥ pūrvaṃ varayāṃ āsuḥ| tatas tatpradānād avajñātam ivātmānaṃ manyamānāḥ satrājite vairānubandhaṃ cakruḥ||

अक्रूरकृतवर्मप्रमुखाश च शतधन्वानम ऊचुः। अयम अतिदुरात्मा सत्राजितो यो ऽस्माभिर भवता च अभ्यर्थितो ऽप्य आत्मजाम अस्मान भवन्तं चाविगणय्य कृष्णाय दत्तवान। तद अलम अनेन जीवता घातयित्वैनं तन महारत्नं त्वया किं न गृह्यते। वयम अभ्युपपत्स्यामो यद्य अच्युतस तवोपरि वैरानुबन्धं करिष्यतीति।।

akrūrakṛtavarmapramukhāś ca śatadhanvānam ūcuḥ| ayam atidurātmā satrājito yo 'smābhir bhavatā ca abhyarthito 'py ātmajām asmān bhavantaṃ cāvigaṇayya kṛṣṇāya dattavān| tad alam anena jīvatā ghātayitvainaṃ tan mahāratnaṃ tvayā kiṃ na gṛhyate| vayam abhyupapatsyāmo yady acyutas tavopari vairānubandhaṃ kariṣyatīti||

एवम उक्तस तथेत्य असाव अप्य आह। जतुगृहदग्धानां पाण्डुतनयानां विदितपरमार्थो ऽपि भगवान दुर्योधनप्रयत्नशैथिल्यकरणार्थम आनुकूल्यकरणाय वारणावतं गतः।।

evam uktas tathety asāv apy āha| jatugṛhadagdhānāṃ pāṇḍutanayānāṃ viditaparamārtho 'pi bhagavān duryodhanaprayatnaśaithilyakaraṇārtham ānukūlyakaraṇāya vāraṇāvataṃ gataḥ||

गते च तस्मिन सुप्तम एव सत्राजितं शतधन्वा जघान मणिरत्नं चाददे। पितृवधामर्षपूर्णा च सत्यभामा शीघ्रं स्यन्दनम आरूढा वारणावतं गत्वा भगवते ऽहं प्रतिपादितेत्य अक्षान्तिमता शतधन्वनास्मत्पिता व्यापादितः। तच च स्यमन्तकमणिरत्नम अपहृतम। तद इयम अस्यावहासना। तद आलोच्य यद अत्र युक्तं तत क्रियताम इति कृष्णम आह।।

gate ca tasmin suptam eva satrājitaṃ śatadhanvā jaghāna maṇiratnaṃ cādade| pitṛvadhāmarṣapūrṇā ca satyabhāmā śīghraṃ syandanam ārūḍhā vāraṇāvataṃ gatvā bhagavate 'haṃ pratipāditety akṣāntimatā śatadhanvanāsmatpitā vyāpāditaḥ| tac ca syamantakamaṇiratnam apahṛtam| tad iyam asyāvahāsanā| tad ālocya yad atra yuktaṃ tat kriyatām iti kṛṣṇam āha||

तया चैवम उक्तः परितुष्टान्तःकरणो ऽपि कृष्णः सत्यभामाम अमर्षताम्रलोचनः प्राह। सत्ये ममैवैषावहासना। नाहम एतां तस्य दुरात्मनः सहिष्ये। न ह्य अनुल्लङ्घ्य वरपादपं तत्कृतनीडाश्रयिणो विहंगा वध्यन्ते। तद अलम अत्यर्थम अमुनास्मत्पुरतः शोकप्रेरितवाक्यपरिकरेणेत्य उक्त्वा द्वारकाम अभ्येत्य बलदेवम एकान्ते वासुदेवः प्राह। मृगयागतं प्रसेनम अटव्यां मृगपतिर जघान। सत्राजितो ऽप्य अधुना शतधन्वना निधनं प्रापितः। तदुभयविनाशात तन मणिरत्नम आवाभ्यां सामान्यं भविष्यति।।

tayā caivam uktaḥ parituṣṭāntaḥkaraṇo 'pi kṛṣṇaḥ satyabhāmām amarṣatāmralocanaḥ prāha| satye mamaivaiṣāvahāsanā| nāham etāṃ tasya durātmanaḥ sahiṣye| na hy anullaṅghya varapādapaṃ tatkṛtanīḍāśrayiṇo vihaṃgā vadhyante| tad alam atyartham amunāsmatpurataḥ śokapreritavākyaparikareṇety uktvā dvārakām abhyetya baladevam ekānte vāsudevaḥ prāha| mṛgayāgataṃ prasenam aṭavyāṃ mṛgapatir jaghāna| satrājito 'py adhunā śatadhanvanā nidhanaṃ prāpitaḥ| tadubhayavināśāt tan maṇiratnam āvābhyāṃ sāmānyaṃ bhaviṣyati||

तद उत्तिष्ठारुह्यतां रथः शतधन्वनिधनायोद्यमं कुर्व इत्य अभिहितस तथेति समन्विच्छितवान। कृतोद्योगौ च ताव उभाव उपलभ्य शतधन्वा कृतवर्माणम उपेत्य पार्ष्णिपूरणकर्मनिमित्तम अचोदयत। आह चैनं कृतवर्मा। नाहं बलभद्रवासुदेवाभ्यां सह विरोधायालम इत्य उक्तश चाक्रूरम अचोदयत। असाव अप्य आह। न हि कश्चिद भगवता पादप्रहारपरिकम्पितजगत्त्रयेणासुरपुरवनितावैधव्यकारिणा प्रबलरिपुचक्राप्रतिहतचक्रेण चक्रिणा मदमुदितनयनावलोकितारिबलविशातनेनातिगुरुवैरि वारणापकर्षणाविष्कृतमहिमोरुसीरेण सीरिणा च सह सकलजगद्वन्द्यानाम अमरवराणाम अपि योद्धुं समर्थः किम उताहं तदन्यतः शरणम अभिलष्यताम।।

tad uttiṣṭhāruhyatāṃ rathaḥ śatadhanvanidhanāyodyamaṃ kurv ity abhihitas tatheti samanvicchitavān| kṛtodyogau ca tāv ubhāv upalabhya śatadhanvā kṛtavarmāṇam upetya pārṣṇipūraṇakarmanimittam acodayat| āha cainaṃ kṛtavarmā| nāhaṃ balabhadravāsudevābhyāṃ saha virodhāyālam ity uktaś cākrūram acodayat| asāv apy āha| na hi kaścid bhagavatā pādaprahāraparikampitajagattrayeṇāsurapuravanitāvaidhavyakāriṇā prabalaripucakrāpratihatacakreṇa cakriṇā madamuditanayanāvalokitāribalaviśātanenātiguruvairi vāraṇāpakarṣaṇāviṣkṛtamahimorusīreṇa sīriṇā ca saha sakalajagadvandyānām amaravarāṇām api yoddhuṃ samarthaḥ kim utāhaṃ tadanyataḥ śaraṇam abhilaṣyatām||

इत्य उक्तः शतधन्वाह। यद्य अस्मत्परित्राणासमर्थं भवान आत्मानम अवगच्छति तद अयम अस्मन्मणिः संगृह्य रक्ष्यताम इत्युक्तः सो ऽप्य आह। यद्य अन्तायाम अप्य अवस्थायां न कस्मैचिद भवान कथयिष्यति तद अहम एनं ग्रहीष्यामीति। तथेत्य उक्ते चाक्रूरस तन मणिरत्नं जग्राह।।

ity uktaḥ śatadhanvāha| yady asmatparitrāṇāsamarthaṃ bhavān ātmānam avagacchati tad ayam asmanmaṇiḥ saṃgṛhya rakṣyatām ityuktaḥ so 'py āha| yady antāyām apy avasthāyāṃ na kasmaicid bhavān kathayiṣyati tad aham enaṃ grahīṣyāmīti| tathety ukte cākrūras tan maṇiratnaṃ jagrāha||

शतधन्वाप्य अतुलवेगां शतयोजनवाहिनीं वडवाम आरुह्यापक्रान्तः। शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाश्वचतुष्टययुक्तरथावस्थितौ बलदेववासुदेवौ तम अनुप्रयातौ।।

śatadhanvāpy atulavegāṃ śatayojanavāhinīṃ vaḍavām āruhyāpakrāntaḥ| śaibyasugrīvameghapuṣpabalāhakāśvacatuṣṭayayuktarathāvasthitau baladevavāsudevau tam anuprayātau||

सा च वडवा शतयोजनप्रमाणमार्गम अतीत्य पुनर अपि वाह्यमाना मिथिलावनोद्देशे प्राणान उत्ससर्ज। शतधन्वापि तां परित्यज्य पदातिर एवाद्रवत।।

sā ca vaḍavā śatayojanapramāṇamārgam atītya punar api vāhyamānā mithilāvanoddeśe prāṇān utsasarja| śatadhanvāpi tāṃ parityajya padātir evādravat||

कृष्णो ऽपि बलभद्रम आह। तावद अत्रैव स्यन्दने भवता स्थेयम अहम एनम अधमाचारं पदातिनम अनुगम्य यावद घातयामि। अत्र हि भूभागे दृष्टदोषा हयाः। नैते ऽश्वा भवतेमं भूमिभागम उल्लङ्घ्य नेयाः।।

kṛṣṇo 'pi balabhadram āha| tāvad atraiva syandane bhavatā stheyam aham enam adhamācāraṃ padātinam anugamya yāvad ghātayāmi| atra hi bhūbhāge dṛṣṭadoṣā hayāḥ| naite 'śvā bhavatemaṃ bhūmibhāgam ullaṅghya neyāḥ||

तथेत्य उक्त्वा बलभद्रो रथ एव तस्थौ। कृष्णो ऽपि द्विक्रोशमात्रं भूमिभागम अनुसृत्य दूरस्थितस्यैव चक्रं क्षिप्त्वा शतधन्वनः शिरश चिच्छेद। तच्छरीराम्बरादिषु च बहुप्रकारम अन्विष्यन्न अपि स्यमन्तकं मणिं नावाप यदा तदोपगम्य बलभद्रम आह। वृथैवास्माभिर घातितः शतधन्वा। न प्राप्तम अखिलजगत्सारभूतं तन मणिरत्नं। इत्य आकर्ण्योद्भूतकोपो बलभद्रो वासुदेवम आह। धिक त्वां यस त्वम एवम अर्थलिप्सुर एतच च ते भ्रातृत्वान मर्षये। तद अयं पन्थाः स्वेच्छया गम्यतां। न मे द्वारकया न बन्धुभिः कार्यम अलम एभिर ममाग्रतो ऽलीकशपथैर इत्य आक्षिप्य तं कथंचित प्रसाद्यमानो ऽपि न तस्थौ। विदेहपुरीं प्रविवेश।।

tathety uktvā balabhadro ratha eva tasthau| kṛṣṇo 'pi dvikrośamātraṃ bhūmibhāgam anusṛtya dūrasthitasyaiva cakraṃ kṣiptvā śatadhanvanaḥ śiraś ciccheda| taccharīrāmbarādiṣu ca bahuprakāram anviṣyann api syamantakaṃ maṇiṃ nāvāpa yadā tadopagamya balabhadram āha| vṛthaivāsmābhir ghātitaḥ śatadhanvā| na prāptam akhilajagatsārabhūtaṃ tan maṇiratnaṃ| ity ākarṇyodbhūtakopo balabhadro vāsudevam āha| dhik tvāṃ yas tvam evam arthalipsur etac ca te bhrātṛtvān marṣaye| tad ayaṃ panthāḥ svecchayā gamyatāṃ| na me dvārakayā na bandhubhiḥ kāryam alam ebhir mamāgrato 'līkaśapathair ity ākṣipya taṃ kathaṃcit prasādyamāno 'pi na tasthau| videhapurīṃ praviveśa||

जनकश चार्घ्यपूर्वकम एनं गृहं प्रवेशयाम आस। तत्रैव च तस्थौ। वासुदेवो ऽपि द्वारकाम आजगाम। यावच च जनकराजगृहे बलभद्रो ऽवतस्थे तावद धार्तराष्ट्रो दुर्योधनस तत्सकाशाद गदाशिक्षाम अशिक्षत। वर्षत्रयान्ते च बभ्रूग्रसेनप्रभृतिभिर यादवैर न तद रत्नं कृष्णेनापहृतम इति कृतावगतिभिर विदेहपुरीं गत्वा बलदेवः संप्रत्याय्य द्वारकाम आनीतः।।

janakaś cārghyapūrvakam enaṃ gṛhaṃ praveśayām āsa| tatraiva ca tasthau| vāsudevo 'pi dvārakām ājagāma| yāvac ca janakarājagṛhe balabhadro 'vatasthe tāvad dhārtarāṣṭro duryodhanas tatsakāśād gadāśikṣām aśikṣata| varṣatrayānte ca babhrūgrasenaprabhṛtibhir yādavair na tad ratnaṃ kṛṣṇenāpahṛtam iti kṛtāvagatibhir videhapurīṃ gatvā baladevaḥ saṃpratyāyya dvārakām ānītaḥ||

अक्रूरो ऽप्य उत्तममणिसमुद्भूतसुवर्णध्यानपरस ततो यज्ञान ईजे। सवनगतौ हि क्षत्रियवैश्यौ निघ्नन ब्रह्महा भवतीत्य अतो दीक्षाकवचं प्रविष्ट एव तस्थौ। द्विषष्टिवर्षाण्य एवं तन्मणिप्रभावात तत्रोपसर्गदुर्भिक्षमरकादिकं नाभूत।।

akrūro 'py uttamamaṇisamudbhūtasuvarṇadhyānaparas tato yajñān īje| savanagatau hi kṣatriyavaiśyau nighnan brahmahā bhavatīty ato dīkṣākavacaṃ praviṣṭa eva tasthau| dviṣaṣṭivarṣāṇy evaṃ tanmaṇiprabhāvāt tatropasargadurbhikṣamarakādikaṃ nābhūt||

अथाक्रूरपक्षीयैर भोजैः शत्रुघ्ने सात्वतस्य प्रपौत्रे व्यापादिते भोजैः सहाक्रूरो द्वारकाम अपहायापक्रान्तः।।

athākrūrapakṣīyair bhojaiḥ śatrughne sātvatasya prapautre vyāpādite bhojaiḥ sahākrūro dvārakām apahāyāpakrāntaḥ||

तदपक्रान्तिदिनाद आरभ्य तत्रोपसर्गव्यालानावृष्टिमरकाद्युपद्रावा बभूवुः। अथ यादवबलभद्रोग्रसेनसमवेतो ऽमन्त्रयद भगवान उरगारिकेतनः। किम यद इदम एकदैव प्रचुरोपद्रवागमनम एतद आलोच्यताम।।

tadapakrāntidinād ārabhya tatropasargavyālānāvṛṣṭimarakādyupadrāvā babhūvuḥ| atha yādavabalabhadrograsenasamaveto 'mantrayad bhagavān uragāriketanaḥ| kim yad idam ekadaiva pracuropadravāgamanam etad ālocyatām||

इत्य उक्ते ऽन्धकनामा यदुवृद्धः प्राह। अस्याक्रूरस्य पिता श्वफल्को यत्र यत्राभूत तत्र तत्र दुर्भिक्षमरकानावृष्त्यादिकं नाभूत।।

ity ukte 'ndhakanāmā yaduvṛddhaḥ prāha| asyākrūrasya pitā śvaphalko yatra yatrābhūt tatra tatra durbhikṣamarakānāvṛṣtyādikaṃ nābhūt||

काशीराजस्य विषये ऽत्यन्तानावृष्ट्यां श्वफल्को ऽनीयत। ततस तत्क्षणाद एव देवो ववर्ष। काशीराजपत्न्याश च गर्भे कन्यापूर्वम आसीत।।

kāśīrājasya viṣaye 'tyantānāvṛṣṭyāṃ śvaphalko 'nīyata| tatas tatkṣaṇād eva devo vavarṣa| kāśīrājapatnyāś ca garbhe kanyāpūrvam āsīt||

सापि पूर्णे ऽपि प्रसूतिकाले नैव निश्चक्राम। एवं च तस्य गर्भस्य द्वादश वर्षाण्य अनिष्क्रामतो ययुः। काशीराजश च गर्भस्थां ताम आत्मजाम आह। पुत्रि कस्मान न जायसे निष्क्रम्यताम आस्यं ते द्रष्टुम इच्छाम्य अहं स्वकां च मातरं किम इति चिरं क्लेशयिष्यसीत्य उक्ते गर्भस्थैव व्याजहार। तात यद्य एकैकां गां दिने दिने ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छसि तद अहम अन्यैस त्रिभिर वर्षैर अस्माद गर्भाद अवश्यं निष्क्रमिष्यामीति। एतच च तद्वचनम आकर्ण्य राजा दिने दिने ब्राह्मणाय गां प्रादात। सापि तावता कालेन जाता। ततस तस्याः पिता गान्दिनीति नाम चकार। तां च गान्दिनीं कन्यां श्वफल्काय प्रियोपकारिणे गृहागतायार्घभूतां प्रादात।।

sāpi pūrṇe 'pi prasūtikāle naiva niścakrāma| evaṃ ca tasya garbhasya dvādaśa varṣāṇy aniṣkrāmato yayuḥ| kāśīrājaś ca garbhasthāṃ tām ātmajām āha| putri kasmān na jāyase niṣkramyatām āsyaṃ te draṣṭum icchāmy ahaṃ svakāṃ ca mātaraṃ kim iti ciraṃ kleśayiṣyasīty ukte garbhasthaiva vyājahāra| tāta yady ekaikāṃ gāṃ dine dine brāhmaṇebhyaḥ prayacchasi tad aham anyais tribhir varṣair asmād garbhād avaśyaṃ niṣkramiṣyāmīti| etac ca tadvacanam ākarṇya rājā dine dine brāhmaṇāya gāṃ prādāt| sāpi tāvatā kālena jātā| tatas tasyāḥ pitā gāndinīti nāma cakāra| tāṃ ca gāndinīṃ kanyāṃ śvaphalkāya priyopakāriṇe gṛhāgatāyārghabhūtāṃ prādāt||

तस्याम अयम अक्रूरः श्वफल्काज जज्ञे। तद अस्यैवंगुणमिथुनाद उत्पत्तिः।।

tasyām ayam akrūraḥ śvaphalkāj jajñe| tad asyaivaṃguṇamithunād utpattiḥ||

कथम अस्मिन्न अपक्रान्ते मरकदुर्भिक्षाद्युपद्रवा न भविष्यन्ति। तद अयम आनीयताम इत्य अलम अतिगुणवत्य अपराधान्वेषनेनेति।।

katham asminn apakrānte marakadurbhikṣādyupadravā na bhaviṣyanti| tad ayam ānīyatām ity alam atiguṇavaty aparādhānveṣaneneti||

यदुवृद्धस्यान्धकस्यैतद वचनम आकर्ण्य केशवोग्रसेनबलभद्रपुरोगमैर यदुभिः कृतापराधतितिक्षाभवम अभयं दत्त्वा श्वाफल्किः स्वपुरम आनीतः। तत्र चागतमात्र एव तस्य तत्स्थस्य मणेर अनुभावद अनावृष्टिमरकदुर्भिक्षव्यालाद्युपद्रवः शशाम। कृष्णश च चिन्तयाम आस। स्वल्पम एतत कारणं यद अयं गान्दिन्यां श्वफल्केनाक्रूरो जातः। सुमहांश चायम अनावृष्टिदुर्भिक्षमरकाद्युपद्रवशमनकारी प्रभावः।।

yaduvṛddhasyāndhakasyaitad vacanam ākarṇya keśavograsenabalabhadrapurogamair yadubhiḥ kṛtāparādhatitikṣābhavam abhayaṃ dattvā śvāphalkiḥ svapuram ānītaḥ| tatra cāgatamātra eva tasya tatsthasya maṇer anubhāvad anāvṛṣṭimarakadurbhikṣavyālādyupadravaḥ śaśāma| kṛṣṇaś ca cintayām āsa| svalpam etat kāraṇaṃ yad ayaṃ gāndinyāṃ śvaphalkenākrūro jātaḥ| sumahāṃś cāyam anāvṛṣṭidurbhikṣamarakādyupadravaśamanakārī prabhāvaḥ||

तन नूनम अस्य सकाशे स महामणिः स्यमन्तकाख्यस तिष्ठति। तस्य ह्य एवंविधाः प्रभावाः श्रूयन्ते। अयम अपि च यज्ञाद अनन्तरम अन्यत क्रत्वन्तरं अनन्तरम च तस्माद यज्ञान्तरं यजतीति। अल्पोपादानं चास्या संशयम अत्रासौ वरमणिस तिष्ठतीति कृताध्यवसायो ऽन्यत प्रयोजनम उद्दिश्य सकलयादवसमाजम आत्मगेह एवाचीकरत।।

tan nūnam asya sakāśe sa mahāmaṇiḥ syamantakākhyas tiṣṭhati| tasya hy evaṃvidhāḥ prabhāvāḥ śrūyante| ayam api ca yajñād anantaram anyat kratvantaraṃ anantaram ca tasmād yajñāntaraṃ yajatīti| alpopādānaṃ cāsyā saṃśayam atrāsau varamaṇis tiṣṭhatīti kṛtādhyavasāyo 'nyat prayojanam uddiśya sakalayādavasamājam ātmageha evācīkarat||

तत्र चोपविष्टेष्व अखिलेषु यादवेषु पूर्वप्रयोजनम उपन्यस्य पर्यवसिते च तस्मिन प्रसङ्गागतपरिहासकथाम अक्रूरेण सह कृत्वा जनार्दनस तम अक्रूरम आह।।

tatra copaviṣṭeṣv akhileṣu yādaveṣu pūrvaprayojanam upanyasya paryavasite ca tasmin prasaṅgāgataparihāsakathām akrūreṇa saha kṛtvā janārdanas tam akrūram āha||

दानपते जानीम एव वयं यथा शतधन्वना तद अखिलजगत्सारभूतं स्यमन्तकरत्नं भवतः समर्पितं तद एतद राष्ट्रोपकारकं भवतः सकाशे तिष्ठतीति। तिष्ठतु सर्व एव वयं तत्प्रभावफलभुजः किं त्व एष बलभद्रो ऽस्मान आशङ्कितवांस तद अस्मत्प्रीतये दर्शयेत्य अभिहितः सरत्नः सो ऽचिन्तयत।।

dānapate jānīma eva vayaṃ yathā śatadhanvanā tad akhilajagatsārabhūtaṃ syamantakaratnaṃ bhavataḥ samarpitaṃ tad etad rāṣṭropakārakaṃ bhavataḥ sakāśe tiṣṭhatīti| tiṣṭhatu sarva eva vayaṃ tatprabhāvaphalabhujaḥ kiṃ tv eṣa balabhadro 'smān āśaṅkitavāṃs tad asmatprītaye darśayety abhihitaḥ saratnaḥ so 'cintayat||

किम अत्रानुष्ठेयम अन्यथा चेद ब्रवीम्य अहं तत केवलाम्बरतिरोधानम अन्विष्यन्तो रत्नम एतद द्रक्ष्यन्तीत्य अन्वेषणं न क्षेमम इति संचिन्त्य तम अखिलजगत्कारणभूतं नारायणम आहाक्रूरः। भगवन ममैतत स्यमन्तकरत्नं शतधन्वना समर्पितम।।

kim atrānuṣṭheyam anyathā ced bravīmy ahaṃ tat kevalāmbaratirodhānam anviṣyanto ratnam etad drakṣyantīty anveṣaṇaṃ na kṣemam iti saṃcintya tam akhilajagatkāraṇabhūtaṃ nārāyaṇam āhākrūraḥ| bhagavan mamaitat syamantakaratnaṃ śatadhanvanā samarpitam||

अपगते च तस्मिन्न अद्य श्वः परश्वो वा भगवान मां याचयिष्यतीति एतावन्तं कालम अतिकृच्छ्रेणाधारयम। तस्य च धारणक्लेशेनाहम अशेषोपभोगेष्व असङ्गिमानसो न वेद्मि स्वसुखकलाम अपि।।

apagate ca tasminn adya śvaḥ paraśvo vā bhagavān māṃ yācayiṣyatīti etāvantaṃ kālam atikṛcchreṇādhārayam| tasya ca dhāraṇakleśenāham aśeṣopabhogeṣv asaṅgimānaso na vedmi svasukhakalām api||

एतावन्मात्रम अप्य अशेषराष्ट्रोपकारी धारयितुं न शक्नोतीति मां भवान मंस्यत इत्य आत्मना न चोदितम।।

etāvanmātram apy aśeṣarāṣṭropakārī dhārayituṃ na śaknotīti māṃ bhavān maṃsyata ity ātmanā na coditam||

तद इदं स्यमन्तकरत्नं गृह्यताम इच्छया यस्याभिमतं तस्य समर्प्यताम। ततः सो ऽधरवस्त्रनिगोपितातिलघुकनकसमुद्गकं प्रगटीकृतवान।।

tad idaṃ syamantakaratnaṃ gṛhyatām icchayā yasyābhimataṃ tasya samarpyatām| tataḥ so 'dharavastranigopitātilaghukanakasamudgakaṃ pragaṭīkṛtavān||

ततश च निष्क्राम्य स्यमन्तकमणिं तस्मिन यदुसमाजे मुमोच। मुक्तमात्रे च तेनातिकान्त्या तद अखिलम आस्थानम उद्द्योतितम।।

tataś ca niṣkrāmya syamantakamaṇiṃ tasmin yadusamāje mumoca| muktamātre ca tenātikāntyā tad akhilam āsthānam uddyotitam||

अथाहाक्रूरः। स एष मणिर यः शतधन्वनास्माकं समर्पितो यस्यायं स एनं गृह्णात्व इति। तम आलोक्य सर्वयादवानां साधु साध्व इति विस्मितवचसां वाचो ऽश्रूयन्त। तम आलोक्यममायम अच्युतेनैव सामान्यः समन्विच्छित इति बलभद्रः सस्पृहो ऽभवत।।

athāhākrūraḥ| sa eṣa maṇir yaḥ śatadhanvanāsmākaṃ samarpito yasyāyaṃ sa enaṃ gṛhṇātv iti| tam ālokya sarvayādavānāṃ sādhu sādhv iti vismitavacasāṃ vāco 'śrūyanta| tam ālokyamamāyam acyutenaiva sāmānyaḥ samanvicchita iti balabhadraḥ saspṛho 'bhavat||

ममेदं पितृधनम इत्य अतीव च सत्यभामा स्पृहां चकार। बलभद्रसत्याननावलोकनात कृष्णो ऽप्य आत्मानं चक्रान्तरावस्थितम इव मेने। सकलयादवप्रत्यक्षं चाक्रूरम आह। एतद धि मणिरत्नम आत्मसंशोधनाय एषां यदूनां दर्शितम एतच च मम बलभद्रस्य च सामान्यं पितृधनं चैतत सत्यभामाया नान्यस्य।।

mamedaṃ pitṛdhanam ity atīva ca satyabhāmā spṛhāṃ cakāra| balabhadrasatyānanāvalokanāt kṛṣṇo 'py ātmānaṃ cakrāntarāvasthitam iva mene| sakalayādavapratyakṣaṃ cākrūram āha| etad dhi maṇiratnam ātmasaṃśodhanāya eṣāṃ yadūnāṃ darśitam etac ca mama balabhadrasya ca sāmānyaṃ pitṛdhanaṃ caitat satyabhāmāyā nānyasya||

एतत सर्वकालं शुचिना ब्रह्मचर्येण ध्रियमाणम अशेषराष्ट्रस्योपकारकम अशुचिना ध्रियमाणम आधारम एव हन्ति।।

etat sarvakālaṃ śucinā brahmacaryeṇa dhriyamāṇam aśeṣarāṣṭrasyopakārakam aśucinā dhriyamāṇam ādhāram eva hanti||

अतो ऽहम अस्य षोडशस्त्रीसहस्रपरिग्रहाद असमर्थो धारणे। कथम चैतत सत्यभामा स्वीकरोतु। आर्यबलभद्रेणापि मदिरापानाद्यशेषोपभोगपरित्यागः कथं कार्यः। तद अयं यदुलोको ऽहं बलभद्रः सत्या च त्वां दानपते प्रार्थयामः। एतद भवान एव धारयितुं समर्थः। त्वद्स्थं चास्य राष्ट्रस्योपकारकं तद भवान अशेषराष्ट्रोपकारनिमित्तम एतत पूर्ववद धारयतु। त्वयान्यन न वक्तव्यम इत्य उक्तो दानपतिस तथेत्य उक्त्वा जग्राह च तन महारत्नम। ततः प्रभृति च अक्रूरः प्रकटेनैवातितेजसा जाज्ज्वल्यमानेनात्मकण्ठासक्तेनादित्य इवांशुमाली चचार।।

ato 'ham asya ṣoḍaśastrīsahasraparigrahād asamartho dhāraṇe| katham caitat satyabhāmā svīkarotu| āryabalabhadreṇāpi madirāpānādyaśeṣopabhogaparityāgaḥ kathaṃ kāryaḥ| tad ayaṃ yaduloko 'haṃ balabhadraḥ satyā ca tvāṃ dānapate prārthayāmaḥ| etad bhavān eva dhārayituṃ samarthaḥ| tvadsthaṃ cāsya rāṣṭrasyopakārakaṃ tad bhavān aśeṣarāṣṭropakāranimittam etat pūrvavad dhārayatu| tvayānyan na vaktavyam ity ukto dānapatis tathety uktvā jagrāha ca tan mahāratnam| tataḥ prabhṛti ca akrūraḥ prakaṭenaivātitejasā jājjvalyamānenātmakaṇṭhāsaktenāditya ivāṃśumālī cacāra||

इत्य एतां भगवतो मिथ्याभिशस्तिक्षालनां यः स्मरति न तस्य कदाचिद अल्पापि मिथ्याभिशस्तिर भवति। अव्याहतेन्द्रियश चाखिलपापमोक्षम अवाप्नोतीति।।

ity etāṃ bhagavato mithyābhiśastikṣālanāṃ yaḥ smarati na tasya kadācid alpāpi mithyābhiśastir bhavati| avyāhatendriyaś cākhilapāpamokṣam avāpnotīti||