यावच च ब्रह्मलोकात ककुद्मी रैवतो नाभ्येति तावत पुण्यजनसंज्ञा राक्षसास ताम अस्य पुरीं कुशस्थलीं जघ्नुः।।

yāvac ca brahmalokāt kakudmī raivato nābhyeti tāvat puṇyajanasaṃjñā rākṣasās tām asya purīṃ kuśasthalīṃ jaghnuḥ||

तच चास्य भ्रातृशतं पुण्यजनत्रासाद दिशो भेजे।।

tac cāsya bhrātṛśataṃ puṇyajanatrāsād diśo bheje||

तदन्वयाश च क्षत्रियाः सर्वदिक्ष्व अभवन।।

tadanvayāś ca kṣatriyāḥ sarvadikṣv abhavan||

धृष्टस्यापि धार्ष्टकं क्षत्रम अभवत।।

dhṛṣṭasyāpi dhārṣṭakaṃ kṣatram abhavat||

नभगस्यात्मजो नाभागसंज्ञो ऽभवत। तस्य अम्बरीषः। अम्बरीषस्यापि विरूपो ऽभवत।।

nabhagasyātmajo nābhāgasaṃjño 'bhavat| tasya ambarīṣaḥ| ambarīṣasyāpi virūpo 'bhavat||

विरूपात पृषदश्वो जज्ञे ततश च रथीतरः।।

virūpāt pṛṣadaśvo jajñe tataś ca rathītaraḥ||

एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश चाङ्गिरसाः स्मृताः। रथीतराणां प्रवराः क्षत्रोपेता द्विजातयः।।

ete kṣatraprasūtā vai punaś cāṅgirasāḥ smṛtāḥ| rathītarāṇāṃ pravarāḥ kṣatropetā dvijātayaḥ||

क्षुवतश च मनोर इक्ष्वाकुर घ्राणतः पुत्रो जज्ञे।।

kṣuvataś ca manor ikṣvākur ghrāṇataḥ putro jajñe||

तस्य पुत्रशतप्रवरा विकुक्षिनिमिदण्डाख्यास त्रयः पुत्रा। शकुनिप्रमुखाः पञ्चाशत पुत्राः उत्तरापथरक्षितारो बभूवुः। चत्वारिंशद अष्टौ च दक्षिणापथभूपालाः।।

tasya putraśatapravarā vikukṣinimidaṇḍākhyās trayaḥ putrā| śakunipramukhāḥ pañcāśat putrāḥ uttarāpatharakṣitāro babhūvuḥ| catvāriṃśad aṣṭau ca dakṣiṇāpathabhūpālāḥ||

स चेक्ष्वाकुर अष्टकायाम उत्पाद्य श्राद्धार्हं मांसम आनयेति विकुक्षिम आज्ञापयाम आस। स तथेति गृहीताज्ञो वनम अभ्येत्यानेकान मृगान हत्वातिश्रान्तो ऽतिक्षुत्परीतो विकुक्षिर एकं शशम अभक्षयत। शेषं च मांसम आनीय पित्रे निवेदयाम आस।।

sa cekṣvākur aṣṭakāyām utpādya śrāddhārhaṃ māṃsam ānayeti vikukṣim ājñāpayām āsa| sa tatheti gṛhītājño vanam abhyetyānekān mṛgān hatvātiśrānto 'tikṣutparīto vikukṣir ekaṃ śaśam abhakṣayat| śeṣaṃ ca māṃsam ānīya pitre nivedayām āsa||

इक्ष्वाकुकुलाचार्यस तत्प्रोक्षणाय वसिष्ठश चोदितः प्राह। अलम अनेनामेध्येनामिषेण दुरात्मनानेन ते पुत्रेणैतन मांसम उपहतं यतो ऽनेन शशो भक्षितः।।

ikṣvākukulācāryas tatprokṣaṇāya vasiṣṭhaś coditaḥ prāha| alam anenāmedhyenāmiṣeṇa durātmanānena te putreṇaitan māṃsam upahataṃ yato 'nena śaśo bhakṣitaḥ||

ततश चासौ विकुक्षिर गुरुणैवम उक्तः शशादसंज्ञाम अवाप पित्रा च परित्यक्तः।।

tataś cāsau vikukṣir guruṇaivam uktaḥ śaśādasaṃjñām avāpa pitrā ca parityaktaḥ||

पितर्य उपरते चाखिलाम एतां पृथ्वीं धर्मतः शशास।।

pitary uparate cākhilām etāṃ pṛthvīṃ dharmataḥ śaśāsa||

शशादस्य पुरंजयो नाम पुत्रो ऽभवत।।

śaśādasya puraṃjayo nāma putro 'bhavat||

इदं चान्यत पुरा हि त्रेतायां देवासुरम अतीव भीषणं युद्धम आसीत। तत्र चातिबलिभिर असुरैर अमराः पराजिता भगवन्तं विष्णुम आराधयां चक्रुः।।

idaṃ cānyat purā hi tretāyāṃ devāsuram atīva bhīṣaṇaṃ yuddham āsīt| tatra cātibalibhir asurair amarāḥ parājitā bhagavantaṃ viṣṇum ārādhayāṃ cakruḥ||

प्रसन्नश च देवानाम अनादिनिधनः सकलजगत्परायणो नारायणः प्राह। ज्ञातम एव मया युष्माभिर यद अभिलषितं तदर्थम इदं श्रूयताम। पुरंजयो नाम शशादस्य च राजर्षेस तनयः क्षत्रियवर्यस तच्छरीरे ऽहम अंशेन स्वयम एवावतीर्य तान अशेषान असुरान निहनिष्यामि तद भवद्भिः पुरंजयो ऽसुरवधार्थाय कार्योद्योगः कार्य इति एतच च श्रुत्वा प्रणम्य भगवन्तं विष्णुम अमराः पुरंजयसकाशम आजग्मुः।।

prasannaś ca devānām anādinidhanaḥ sakalajagatparāyaṇo nārāyaṇaḥ prāha| jñātam eva mayā yuṣmābhir yad abhilaṣitaṃ tadartham idaṃ śrūyatām| puraṃjayo nāma śaśādasya ca rājarṣes tanayaḥ kṣatriyavaryas taccharīre 'ham aṃśena svayam evāvatīrya tān aśeṣān asurān nihaniṣyāmi tad bhavadbhiḥ puraṃjayo 'suravadhārthāya kāryodyogaḥ kārya iti etac ca śrutvā praṇamya bhagavantaṃ viṣṇum amarāḥ puraṃjayasakāśam ājagmuḥ||

ऊचुश चैनं। भो भोः क्षत्रियवर्यास्माभिर अभ्यर्थितेन भवतास्माकम अरातिवधोद्यतानां साहाय्यं कृतम इच्छामः। तद भवतास्माकम अभ्यागतानां प्रणयभङ्गो न कार्यः। इत्य उक्तः पुरंजयः प्राह। सकलत्रैलोक्यनाथो यो ऽयं युष्माकम इन्द्रः शतक्रतुर अस्य यद्य अहं स्कन्धारूढो युष्मदरातिभिः सह योत्स्ये तदाहं भवतां सहायः। इत्य आकर्ण्य समस्तदेवैर इन्द्रेण च बाढम इत्य एवं समन्विच्छितम।।

ūcuś cainaṃ| bho bhoḥ kṣatriyavaryāsmābhir abhyarthitena bhavatāsmākam arātivadhodyatānāṃ sāhāyyaṃ kṛtam icchāmaḥ| tad bhavatāsmākam abhyāgatānāṃ praṇayabhaṅgo na kāryaḥ| ity uktaḥ puraṃjayaḥ prāha| sakalatrailokyanātho yo 'yaṃ yuṣmākam indraḥ śatakratur asya yady ahaṃ skandhārūḍho yuṣmadarātibhiḥ saha yotsye tadāhaṃ bhavatāṃ sahāyaḥ| ity ākarṇya samastadevair indreṇa ca bāḍham ity evaṃ samanvicchitam||

ततश च शतक्रतोर वृषभरूपधारिणः ककुत्स्थो ऽतिहर्षसमन्वितो भगवतश चराचरगुरोर अच्युतस्य तेजसाप्यायितो देवासुरसंग्रामे समस्तान एवासुरान निजघान।।

tataś ca śatakrator vṛṣabharūpadhāriṇaḥ kakutstho 'tiharṣasamanvito bhagavataś carācaraguror acyutasya tejasāpyāyito devāsurasaṃgrāme samastān evāsurān nijaghāna||

यतश च वृषभककुत्स्थेन राज्ञा निषूदितम असुरबलम अतश चासौ ककुत्स्थसंज्ञाम अवाप।।

yataś ca vṛṣabhakakutsthena rājñā niṣūditam asurabalam ataś cāsau kakutsthasaṃjñām avāpa||

ककुत्स्थस्याप्य अनेनाः पुत्रो ऽभूत पृथुर अनेनसः पृथोर विश्वगश्वस तस्यापि चान्द्रो युवनाश्वश चान्द्रस्य तस्य युवनाश्वस्य श्रावस्तो यः पुरीं श्रावस्तीं निवेशयाम आस।।

kakutsthasyāpy anenāḥ putro 'bhūt pṛthur anenasaḥ pṛthor viśvagaśvas tasyāpi cāndro yuvanāśvaś cāndrasya tasya yuvanāśvasya śrāvasto yaḥ purīṃ śrāvastīṃ niveśayām āsa||

श्रावस्तस्य बृहदश्वस तस्यापि कुवलयाश्वो यो ऽसाव उत्तङ्कस्य महर्षेर अपकारिणं धुन्धुनामानम असुरं वैष्णवेन तेजसाप्यायितः पुत्रसहस्रैर एकविंशतिभिः परिवृतो जघान धुन्धुमारसंज्ञां चावाप।।

śrāvastasya bṛhadaśvas tasyāpi kuvalayāśvo yo 'sāv uttaṅkasya maharṣer apakāriṇaṃ dhundhunāmānam asuraṃ vaiṣṇavena tejasāpyāyitaḥ putrasahasrair ekaviṃśatibhiḥ parivṛto jaghāna dhundhumārasaṃjñāṃ cāvāpa||

तस्य च समस्ता एव पुत्रा धुन्धुमुखनिःश्वासाग्निना विप्लुष्टा विनेशुः।।

tasya ca samastā eva putrā dhundhumukhaniḥśvāsāgninā vipluṣṭā vineśuḥ||

दृढाश्वचन्द्राश्वकपिलाश्वास त्रयः केवलं अवशेषिताः।।

dṛḍhāśvacandrāśvakapilāśvās trayaḥ kevalaṃ avaśeṣitāḥ||

दृढाश्वाद धर्यश्वस तस्मान निकुम्भो निकुम्भात संहिताश्वः। ततश च कृशाश्वस। तस्माच च प्रसेनजित ततो युवनाश्वो ऽभवत।।

dṛḍhāśvād dharyaśvas tasmān nikumbho nikumbhāt saṃhitāśvaḥ| tataś ca kṛśāśvas| tasmāc ca prasenajit tato yuvanāśvo 'bhavat||

तस्य चापुत्रस्यातिनिर्वेदान मुनीनाम आश्रममण्डले निवसतः कृपालुभिस तैर मुनिभिर अपत्योत्पादनाय इष्टिः कृता। तस्यां च मध्यरात्रिनिवृत्तायां मन्त्रपूतजलपूर्णं कलशं वेदिमध्ये निवेश्य ते मुनयः सुषुपुः।।

tasya cāputrasyātinirvedān munīnām āśramamaṇḍale nivasataḥ kṛpālubhis tair munibhir apatyotpādanāya iṣṭiḥ kṛtā| tasyāṃ ca madhyarātrinivṛttāyāṃ mantrapūtajalapūrṇaṃ kalaśaṃ vedimadhye niveśya te munayaḥ suṣupuḥ||

तेषु च सुप्तेष्व अतितृट्परीतः स भूपालस तम आश्रमं विवेश।।

teṣu ca supteṣv atitṛṭparītaḥ sa bhūpālas tam āśramaṃ viveśa||

सुप्तांश च तान ऋषीन नैवोत्थापयाम आस। तच च कलशजलम अपरिमेयमाहात्म्यं मन्त्रपूतं पपौ।।

suptāṃś ca tān ṛṣīn naivotthāpayām āsa| tac ca kalaśajalam aparimeyamāhātmyaṃ mantrapūtaṃ papau||

प्रबुद्धाश च ऋषयः पप्रच्छुः केनैतन मन्त्रपूतं वारि पीतम।।

prabuddhāś ca ṛṣayaḥ papracchuḥ kenaitan mantrapūtaṃ vāri pītam||

अत्र हि पीते राज्ञो युवनाश्वस्य पत्नी महाबलपराक्रमं पुत्रं जनयिष्यतीत्य आकर्ण्य स राजा अजानता मया पीतम इत्य आह।।

atra hi pīte rājño yuvanāśvasya patnī mahābalaparākramaṃ putraṃ janayiṣyatīty ākarṇya sa rājā ajānatā mayā pītam ity āha||

गर्भश च युवनाश्वस्योदरे ऽभवत क्रमेण च ववृधे।।

garbhaś ca yuvanāśvasyodare 'bhavat krameṇa ca vavṛdhe||

प्राप्तसमयश च दक्षिणकुक्षिम अवनीपतेर निर्भिद्य निश्चक्राम न चासौ राजा ममार।।

prāptasamayaś ca dakṣiṇakukṣim avanīpater nirbhidya niścakrāma na cāsau rājā mamāra||

जातो नामैष कं धास्यतीति मुनयः प्रोचुः।।

jāto nāmaiṣa kaṃ dhāsyatīti munayaḥ procuḥ||

अथागम्य देवराड अब्रवीत माम अयं धास्यतीति।।

athāgamya devarāḍ abravīt mām ayaṃ dhāsyatīti||

ततो मांधाता नामतो ऽभवत। वक्त्रे चास्य प्रदेशिनी देवराजेन न्यस्ता तां पपौ। तां चामृतस्राविणीम आस्वाद्याह्नैव स व्यवर्धत।।

tato māṃdhātā nāmato 'bhavat| vaktre cāsya pradeśinī devarājena nyastā tāṃ papau| tāṃ cāmṛtasrāviṇīm āsvādyāhnaiva sa vyavardhata||

स तु मांधाता चक्रवर्ती सप्तद्वीपां महीं बुभुजे।।

sa tu māṃdhātā cakravartī saptadvīpāṃ mahīṃ bubhuje||

भवति चात्र श्लोकः। यावत सूर्य उदेति स्म यावच च प्रतितिष्ठति। सर्वं तद यौवनाश्वस्य मांधातुः क्षेत्रम उच्यते।।

bhavati cātra ślokaḥ| yāvat sūrya udeti sma yāvac ca pratitiṣṭhati| sarvaṃ tad yauvanāśvasya māṃdhātuḥ kṣetram ucyate||

मांधाता शशबिन्दोर दुहितरं बिन्दुमतीम उपयेमे। पुरुकुत्सम अम्बरीषं च मुचकुन्दं च तस्यां पुत्रत्रयम उत्पादयाम आस।।

māṃdhātā śaśabindor duhitaraṃ bindumatīm upayeme| purukutsam ambarīṣaṃ ca mucakundaṃ ca tasyāṃ putratrayam utpādayām āsa||

पञ्चाशच च दुहितरस तस्य नृपतेर बभूवुः।।

pañcāśac ca duhitaras tasya nṛpater babhūvuḥ||

बह्वृचश च सौभरिर नाम ऋषिर अन्तर्जले द्वादशाब्दं कालम उवास।।

bahvṛcaś ca saubharir nāma ṛṣir antarjale dvādaśābdaṃ kālam uvāsa||

तत्र चान्तर्जले संमदो नामातिबहुप्रजो ऽतिप्रमाणो मीनाधिपतिर आसीत। तस्य च पुत्रपौत्रदौहित्राः पार्श्वतः पृष्ठतो ऽग्रतो वक्षःपुच्छशिरसां चोपरि भ्रमन्तस तेनैव सहाहर्निशम अतिनिर्वृता रेमिरे।।

tatra cāntarjale saṃmado nāmātibahuprajo 'tipramāṇo mīnādhipatir āsīt| tasya ca putrapautradauhitrāḥ pārśvataḥ pṛṣṭhato 'grato vakṣaḥpucchaśirasāṃ copari bhramantas tenaiva sahāharniśam atinirvṛtā remire||

स चापि तत्स्पर्शोपचीयमानहर्षप्रकर्षो बहुप्रकारं तस्य ऋषेः पश्यतस तैर आत्मजपौत्रदौहित्रादिभिः सहानुदिनं बहुप्रकारं रेमे।।

sa cāpi tatsparśopacīyamānaharṣaprakarṣo bahuprakāraṃ tasya ṛṣeḥ paśyatas tair ātmajapautradauhitrādibhiḥ sahānudinaṃ bahuprakāraṃ reme||

अथान्तर्जलावस्थितः स सौभरिर एकाग्रतासमाधानम अपहायानुदिनं तत तस्य मत्स्यस्यात्मजपौत्रदौहित्रादिभिः सहातिरमणीयं ललितम अवेक्ष्याचिन्तयत। अहो धन्यो ऽयम ईदृशम अप्य अनभिमतं योन्यन्तरम अवाप्यैभिर आत्मजपौत्रादिभिः सह रममाणो ऽतीवास्माकं स्पृहाम उत्पादयति। वयम अप्य एवं पुत्रादिभिः सह रमिष्यामः। इत्य एवम अभिसमीक्ष्य स तस्माद अन्तर्जलान निष्क्रम्य निर्वेष्टुकामः कन्यार्थं मांधातारं राजानम अगच्छत।।

athāntarjalāvasthitaḥ sa saubharir ekāgratāsamādhānam apahāyānudinaṃ tat tasya matsyasyātmajapautradauhitrādibhiḥ sahātiramaṇīyaṃ lalitam avekṣyācintayat| aho dhanyo 'yam īdṛśam apy anabhimataṃ yonyantaram avāpyaibhir ātmajapautrādibhiḥ saha ramamāṇo 'tīvāsmākaṃ spṛhām utpādayati| vayam apy evaṃ putrādibhiḥ saha ramiṣyāmaḥ| ity evam abhisamīkṣya sa tasmād antarjalān niṣkramya nirveṣṭukāmaḥ kanyārthaṃ māṃdhātāraṃ rājānam agacchat||

आगमनश्रवणसमनन्तरं चोत्थाय तेन राज्ञा सम्यग अर्घादिना पूजितः कृतासनपरिग्रहः सौभरिर उवाच।।

āgamanaśravaṇasamanantaraṃ cotthāya tena rājñā samyag arghādinā pūjitaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ saubharir uvāca||

निर्वेष्टुकामो ऽस्मि नरेन्द्र कन्यां प्रयच्छ मे मा प्रणयं विभाङ्क्षीः न ह्य अर्थिनः कार्यवशाभ्युपेताः ककुत्स्थगोत्रे विमुखाः प्रयान्ति ।।

nirveṣṭukāmo 'smi narendra kanyāṃ prayaccha me mā praṇayaṃ vibhāṅkṣīḥ na hy arthinaḥ kāryavaśābhyupetāḥ kakutsthagotre vimukhāḥ prayānti ||

अन्ये ऽपि सन्त्य एव नृपाः पृथिव्यां क्ष्मापाल येषांतनयाः प्रसूताः किंत्व अर्थिनाम अर्थितदानदीक्षा कृतव्रतं श्लाघ्यम इदं कुलं ते ।।

anye 'pi santy eva nṛpāḥ pṛthivyāṃ kṣmāpāla yeṣāṃtanayāḥ prasūtāḥ kiṃtv arthinām arthitadānadīkṣā kṛtavrataṃ ślāghyam idaṃ kulaṃ te ||

शतार्धसंख्यास तव सन्ति कन्यास तासां ममैकां नृपते प्रयच्छ यत प्रार्थनाभङ्गभयाद बिभेमि तस्माद अहं राजवरातिदुःखात ।।

śatārdhasaṃkhyās tava santi kanyās tāsāṃ mamaikāṃ nṛpate prayaccha yat prārthanābhaṅgabhayād bibhemi tasmād ahaṃ rājavarātiduḥkhāt ||

इति ऋषिवचनम आकर्ण्य स राजा जराजर्जरितदेहं तम ऋषिम आलोक्य प्रत्याख्यानकातरस तस्माच च भगवतः शापतो बिभ्यत्किंचिदधोमुखश चिरं दध्यौ।।

iti ṛṣivacanam ākarṇya sa rājā jarājarjaritadehaṃ tam ṛṣim ālokya pratyākhyānakātaras tasmāc ca bhagavataḥ śāpato bibhyatkiṃcidadhomukhaś ciraṃ dadhyau||

नरेन्द्र कस्मात समुपैषि चिन्ताम अशक्यम उक्तं न मयात्र किंचित यावश्यदेया तनया तयैव कृतार्थता नो यदि किं न लब्धम ।।

narendra kasmāt samupaiṣi cintām aśakyam uktaṃ na mayātra kiṃcit yāvaśyadeyā tanayā tayaiva kṛtārthatā no yadi kiṃ na labdham ||

अथ तस्य शापभीतः सप्रश्रयम उवाचासौ राजा।।

atha tasya śāpabhītaḥ sapraśrayam uvācāsau rājā||

अहो ऽयम अन्यो ऽस्मत्प्रत्याख्यानोपायो वृद्धो ऽयम अनभिमतः स्त्रीणां किम उत कन्यानाम इत्य अमुना संचिन्त्यैवम अभिहितम। एवम अस्तु तथा करिष्यामीति संचिन्त्य मांधातारम उवाच।।

aho 'yam anyo 'smatpratyākhyānopāyo vṛddho 'yam anabhimataḥ strīṇāṃ kim uta kanyānām ity amunā saṃcintyaivam abhihitam| evam astu tathā kariṣyāmīti saṃcintya māṃdhātāram uvāca||

यद्य एवं तदादिश्यताम अस्माकं प्रवेशाय कन्यान्तःपुरवर्षवरः। यदि कन्यैव काचिन माम अभिलषति तदाहं दारसंग्रहं करिष्यामीत्य अन्यथा चेत तद अलम अस्माकम एतेनातीतकालारम्भेनेत्य उक्त्वा विरराम।।

yady evaṃ tadādiśyatām asmākaṃ praveśāya kanyāntaḥpuravarṣavaraḥ| yadi kanyaiva kācin mām abhilaṣati tadāhaṃ dārasaṃgrahaṃ kariṣyāmīty anyathā cet tad alam asmākam etenātītakālārambhenety uktvā virarāma||

ततश च मांधात्रा मुनिशापशङ्कितेन कन्यान्तःपुरवर्षवरः समाज्ञप्तः।।

tataś ca māṃdhātrā muniśāpaśaṅkitena kanyāntaḥpuravarṣavaraḥ samājñaptaḥ||

कन्यान्तःपुरं प्रविशन्न एव भगवान अखिलसिद्धगन्धर्वमनुष्येभ्यो ऽतिशयेन कमनीयं रूपम अकरोत।।

kanyāntaḥpuraṃ praviśann eva bhagavān akhilasiddhagandharvamanuṣyebhyo 'tiśayena kamanīyaṃ rūpam akarot||

प्रवेश्य च तम ऋषिम अन्तःपुरवर्षवरस ताः कन्यकाः प्राह।।

praveśya ca tam ṛṣim antaḥpuravarṣavaras tāḥ kanyakāḥ prāha||

भवतीनां जनयिता महाराजः समाज्ञापयति। अयम अस्मान ब्रह्मर्षिः कन्यार्थी समभ्यागतो मया चास्य प्रतिज्ञातं यद्य अस्मत्कन्यका काचिद भगवन्तं वरयति तत कन्यायाश छन्दे नाहं परिपन्थानं करिष्यामीत्य आकर्ण्य सर्वा एव ताः कन्याः सानुरागाः समन्मथाः करेणव इवेभयूथपतिं तम ऋषिम अहमहमिकया वरयां बभूवुः।।

bhavatīnāṃ janayitā mahārājaḥ samājñāpayati| ayam asmān brahmarṣiḥ kanyārthī samabhyāgato mayā cāsya pratijñātaṃ yady asmatkanyakā kācid bhagavantaṃ varayati tat kanyāyāś chande nāhaṃ paripanthānaṃ kariṣyāmīty ākarṇya sarvā eva tāḥ kanyāḥ sānurāgāḥ samanmathāḥ kareṇava ivebhayūthapatiṃ tam ṛṣim ahamahamikayā varayāṃ babhūvuḥ||

अलं भगिन्यो ऽहम इमं वृणोमि वृतो मया नैष तवानुरूपः ममैव भर्ता विधिनैष सृष्टः सृष्टाहम अस्योपशमं प्रयाहि ।।

alaṃ bhaginyo 'ham imaṃ vṛṇomi vṛto mayā naiṣa tavānurūpaḥ mamaiva bhartā vidhinaiṣa sṛṣṭaḥ sṛṣṭāham asyopaśamaṃ prayāhi ||

वृतो मयायं प्रथमं मयायं गृहं विशन्न एव विहन्यसे किम मया मयेति क्षितिपात्मजानां तदर्थम अत्यर्थकलिर बभूव ।।

vṛto mayāyaṃ prathamaṃ mayāyaṃ gṛhaṃ viśann eva vihanyase kim mayā mayeti kṣitipātmajānāṃ tadartham atyarthakalir babhūva ||

यदा तु सर्वाभिर अतीव हार्दाद वृतः स कन्याभिर अनिन्द्यकीर्तिः तदा स कन्याधिकृतो नृपाय यथावद आचष्ट विनम्रमूर्तिः ।।

yadā tu sarvābhir atīva hārdād vṛtaḥ sa kanyābhir anindyakīrtiḥ tadā sa kanyādhikṛto nṛpāya yathāvad ācaṣṭa vinamramūrtiḥ ||

तदवगमात किं किम एतत कथय किं करोमीति किं मयाभिहितम इत्य आकुलमतिर अनिच्छन्न अपि कथमपि राजानुमेने।।

tadavagamāt kiṃ kim etat kathaya kiṃ karomīti kiṃ mayābhihitam ity ākulamatir anicchann api kathamapi rājānumene||

कृतानुरूपविवाहश च महर्षिः सकला एव ताः कन्याः स्वम आश्रमम अनयत।।

kṛtānurūpavivāhaś ca maharṣiḥ sakalā eva tāḥ kanyāḥ svam āśramam anayat||

तत्र चाशेषशिल्पिशिल्पप्रणेतारं धातारम इवान्यं विश्वकर्माणम आहूय सकलकन्यानाम एकैकस्याः प्रोत्फुल्लपङ्कजाः कूजत्कलहंसकारण्डवादि विहंगमाभिरामजलाशयाः सोपवनाः सावकाशाः साधुशय्यापरिच्छदाः प्रासादाः क्रियन्ताम इत्य आदिदेश।।

tatra cāśeṣaśilpiśilpapraṇetāraṃ dhātāram ivānyaṃ viśvakarmāṇam āhūya sakalakanyānām ekaikasyāḥ protphullapaṅkajāḥ kūjatkalahaṃsakāraṇḍavādi vihaṃgamābhirāmajalāśayāḥ sopavanāḥ sāvakāśāḥ sādhuśayyāparicchadāḥ prāsādāḥ kriyantām ity ādideśa||

तच च तथैवानुष्ठितम अशेषशिल्पविशेषाचार्यस त्वष्टा दर्शितवान।।

tac ca tathaivānuṣṭhitam aśeṣaśilpaviśeṣācāryas tvaṣṭā darśitavān||

ततश च परमर्षिणा सौभरिणाज्ञप्तस तेषु गृहेष्व अनपायी नन्दनामा महानिधिर आसां चक्रे।।

tataś ca paramarṣiṇā saubhariṇājñaptas teṣu gṛheṣv anapāyī nandanāmā mahānidhir āsāṃ cakre||

ततो ऽनवरतभक्ष्यभोज्यलेह्याद्युपभोगैर आगतानुगतभृत्यादीन अहर्निशम अशेषगृहेषु ताः क्षितीशदुहितरो भोजयाम आसुः।।

tato 'navaratabhakṣyabhojyalehyādyupabhogair āgatānugatabhṛtyādīn aharniśam aśeṣagṛheṣu tāḥ kṣitīśaduhitaro bhojayām āsuḥ||

एकदा तु दुहितृस्नेहाकृष्टहृदयः स महीपतिर अतिदुःखितास ताः सुखिता वेति विचिन्त्य तस्य महर्षेर आश्रमम उपेत्य स्फुरदंशुमालां स्फटिकमयीं प्रासादमालाम अतिरम्योपवनजलाशयां ददर्श।।

ekadā tu duhitṛsnehākṛṣṭahṛdayaḥ sa mahīpatir atiduḥkhitās tāḥ sukhitā veti vicintya tasya maharṣer āśramam upetya sphuradaṃśumālāṃ sphaṭikamayīṃ prāsādamālām atiramyopavanajalāśayāṃ dadarśa||

प्रविश्य चैकं प्रासादम आत्मजां परिष्वज्य कृतासनपरिग्रहः प्रवृद्धस्नेहनयनाम्बुगर्भनयनो ऽब्रवीत।।

praviśya caikaṃ prāsādam ātmajāṃ pariṣvajya kṛtāsanaparigrahaḥ pravṛddhasnehanayanāmbugarbhanayano 'bravīt||

अप्य अत्र वत्से भवत्याः सुखम उत किंचिद असुखम अपि ते महर्षिः स्नेहवान उत संस्मर्यते ऽस्मद्गृहवासस्येत्य उक्ता तत्तनया पितरम आह।।

apy atra vatse bhavatyāḥ sukham uta kiṃcid asukham api te maharṣiḥ snehavān uta saṃsmaryate 'smadgṛhavāsasyety uktā tattanayā pitaram āha||

तातातिरमणीयः प्रासादो ऽत्रातिमनोज्ञम उपवनम अतिकलवाक्यविहंगाभिरुताः प्रोत्फुल्लपद्माकरा जलाशयाः। मनोनुकूलभक्ष्यभोज्यानुलेपनवस्त्र भूषणादिभोगोपभोगा मृदूनि शयनानि सर्वसंपत्समवेतम एतद गार्हस्थ्यम तथापि केन वा जन्मभूमिर न स्मर्यते।।

tātātiramaṇīyaḥ prāsādo 'trātimanojñam upavanam atikalavākyavihaṃgābhirutāḥ protphullapadmākarā jalāśayāḥ| manonukūlabhakṣyabhojyānulepanavastra bhūṣaṇādibhogopabhogā mṛdūni śayanāni sarvasaṃpatsamavetam etad gārhasthyam tathāpi kena vā janmabhūmir na smaryate||

त्वत्प्रसादाद इदम अशेषम अतिशोभनम।।

tvatprasādād idam aśeṣam atiśobhanam||

किंत्व एकं ममैतद दुःखकारणं यद अस्मद्गृहान महर्षिर अयं मद्भर्ता न निष्क्रामति ममैव केवलम अतिप्रीत्या समीपवर्ती नान्यासाम अस्मद्भगिनीनाम।।

kiṃtv ekaṃ mamaitad duḥkhakāraṇaṃ yad asmadgṛhān maharṣir ayaṃ madbhartā na niṣkrāmati mamaiva kevalam atiprītyā samīpavartī nānyāsām asmadbhaginīnām||

एवं च मम सहोदर्या दुःखिता इत्य एवम अतिदुःखकारणम इत्य उक्तस तया द्वितीयं प्रासादम उपेत्य स्वतनयां परिष्वज्योपविष्टस तथैव पृष्टवान।।

evaṃ ca mama sahodaryā duḥkhitā ity evam atiduḥkhakāraṇam ity uktas tayā dvitīyaṃ prāsādam upetya svatanayāṃ pariṣvajyopaviṣṭas tathaiva pṛṣṭavān||

तयापि तथैव सर्वम एतत प्रासादाद्युपभोगसुखम आख्यातं ममैव केवलम अतिप्रीत्या पार्श्ववर्ती नास्मद्भगिनीनाम इत्य एवमादि श्रुत्वा समस्तप्रासादेषु राजा प्रविवेश तनयास तथैवापृच्छत।।

tayāpi tathaiva sarvam etat prāsādādyupabhogasukham ākhyātaṃ mamaiva kevalam atiprītyā pārśvavartī nāsmadbhaginīnām ity evamādi śrutvā samastaprāsādeṣu rājā praviveśa tanayās tathaivāpṛcchat||

सर्वाभिश च ताभिस तथैवाभिहितः परितोषविस्मयनिर्भरविवशहृदयो भगवन्तं सौभरिम एकान्तावस्थितम उपेत्य कृतपूजो ऽब्रवीत।।

sarvābhiś ca tābhis tathaivābhihitaḥ paritoṣavismayanirbharavivaśahṛdayo bhagavantaṃ saubharim ekāntāvasthitam upetya kṛtapūjo 'bravīt||

दृष्टस ते भगवन सुमहान एष सिद्धिप्रभावो नैवंविधम अन्यस्य कस्यचिद अस्माभिर विभूतिविलसितम उपलक्षितं। कियद एतद भगवंस तपसः फलम इत्य अभिपूज्य तम ऋषिं तत्रैव तेन ऋषिवर्येण सह किंचित कालम अभिमतोपभोगं बुभुजे स्वपुरं च जगाम।।

dṛṣṭas te bhagavan sumahān eṣa siddhiprabhāvo naivaṃvidham anyasya kasyacid asmābhir vibhūtivilasitam upalakṣitaṃ| kiyad etad bhagavaṃs tapasaḥ phalam ity abhipūjya tam ṛṣiṃ tatraiva tena ṛṣivaryeṇa saha kiṃcit kālam abhimatopabhogaṃ bubhuje svapuraṃ ca jagāma||

कालेन गच्छता तस्य राजतनयासु पुत्रशतं सार्धम अभवत।।

kālena gacchatā tasya rājatanayāsu putraśataṃ sārdham abhavat||

अनुदिनानुरूढस्नेहप्रसरश च स तत्रातीव ममताकृष्टहृदयो ऽभवत।।

anudinānurūḍhasnehaprasaraś ca sa tatrātīva mamatākṛṣṭahṛdayo 'bhavat||

अप्य एते ऽस्मत्पुत्राः कलभाषिणः पद्भ्यां गच्छेयुः। अप्य एते यौवनिनो भवेयुः। अपि कृतदारान एतान पश्येयम। अप्य एषां पुत्रा भवेयुः। अप्य एतत्पुत्रान पुत्रसमन्वितान पश्येयम एवमादिमनोरथान अनुदिनकालसंपत्तिवृत्तिम अवेत्यैतत संचिन्तयाम आस। अहो मे मोहस्यातिविस्तारः।।

apy ete 'smatputrāḥ kalabhāṣiṇaḥ padbhyāṃ gaccheyuḥ| apy ete yauvanino bhaveyuḥ| api kṛtadārān etān paśyeyam| apy eṣāṃ putrā bhaveyuḥ| apy etatputrān putrasamanvitān paśyeyam evamādimanorathān anudinakālasaṃpattivṛttim avetyaitat saṃcintayām āsa| aho me mohasyātivistāraḥ||

मनोरथानां न समाप्तिर अस्ति वर्षायुतेनापि तथाब्दलक्षैः पूर्णेषु पूर्णेषु पुनर नवानाम उत्पत्तयः सन्ति मनोरथानाम ।।

manorathānāṃ na samāptir asti varṣāyutenāpi tathābdalakṣaiḥ pūrṇeṣu pūrṇeṣu punar navānām utpattayaḥ santi manorathānām ||

पद्भ्यां गता यौवनिनश च जाता दारैश च संयोगम इताः प्रसूताः दृष्टाः सुतास तत्तनयप्रसूतिं द्रष्टुं पुनर वाञ्छति मे ऽन्तरात्मा ।।

padbhyāṃ gatā yauvaninaś ca jātā dāraiś ca saṃyogam itāḥ prasūtāḥ dṛṣṭāḥ sutās tattanayaprasūtiṃ draṣṭuṃ punar vāñchati me 'ntarātmā ||

द्रक्ष्यामि तेषाम अपि चेत प्रसूतिं मनोरथो मे भविता ततो ऽन्यः पूर्णे ऽपि तत्राप्य अपरस्य जन्म निवार्यते केन मनोरथस्य ।।

drakṣyāmi teṣām api cet prasūtiṃ manoratho me bhavitā tato 'nyaḥ pūrṇe 'pi tatrāpy aparasya janma nivāryate kena manorathasya ||

आमृत्युतो नैव मनोरथानाम अन्तो ऽस्ति विज्ञातम इदं मयाद्य मनोरथासक्तिपरस्य चित्तं न जायते वै परमार्थसङ्गि ।।

āmṛtyuto naiva manorathānām anto 'sti vijñātam idaṃ mayādya manorathāsaktiparasya cittaṃ na jāyate vai paramārthasaṅgi ||

स मे समाधिर जलवासमित्र मत्स्यस्य सङ्गात सहसैव नष्टः परिग्रहः सङ्गकृतो ममायं परिग्रहोत्था च महाविधित्सा ।।

sa me samādhir jalavāsamitra matsyasya saṅgāt sahasaiva naṣṭaḥ parigrahaḥ saṅgakṛto mamāyaṃ parigrahotthā ca mahāvidhitsā ||

दुःखं यदैवैकशरीरजन्म शतार्धसंख्यं यद इदं प्रसूतम परिग्रहेण क्षितिपात्मजानां सुतैर अनेकैर बहुलीकृतं तत ।।

duḥkhaṃ yadaivaikaśarīrajanma śatārdhasaṃkhyaṃ yad idaṃ prasūtam parigraheṇa kṣitipātmajānāṃ sutair anekair bahulīkṛtaṃ tat ||

सुतात्मजैस तत्तनयैश च भूयो भूयश च तेषां स्वपरिग्रहेण विस्तारम एष्यत्य अतिदुःखहेतुः परिग्रहो वै ममतानिधानम ।।

sutātmajais tattanayaiś ca bhūyo bhūyaś ca teṣāṃ svaparigraheṇa vistāram eṣyaty atiduḥkhahetuḥ parigraho vai mamatānidhānam ||

चीर्णं तपो यत तु जलाश्रयेण तस्यर्द्धिर एषा तपसो ऽन्तरायः मत्स्यस्य सङ्गाद अभवच च यो मे सुतादिरागो मुषितो ऽस्मि तेन ।।

cīrṇaṃ tapo yat tu jalāśrayeṇa tasyarddhir eṣā tapaso 'ntarāyaḥ matsyasya saṅgād abhavac ca yo me sutādirāgo muṣito 'smi tena ||

निःसङ्गता मुक्तिपदं यतीनां सङ्गाद अशेषाः प्रभवन्ति दोषाः आरूढयोगो ऽपि निपात्यते ऽधः सङ्गेन योगी किम उताल्पसिद्धिः ।।

niḥsaṅgatā muktipadaṃ yatīnāṃ saṅgād aśeṣāḥ prabhavanti doṣāḥ ārūḍhayogo 'pi nipātyate 'dhaḥ saṅgena yogī kim utālpasiddhiḥ ||

अहं चरिष्यामि तथात्मनो ऽर्थे परिग्रहग्राहगृहीतबुद्धिः यथा हि भूयः परिहीनदोषो जनस्य दुःखैर भविता न दुःखी ।।

ahaṃ cariṣyāmi tathātmano 'rthe parigrahagrāhagṛhītabuddhiḥ yathā hi bhūyaḥ parihīnadoṣo janasya duḥkhair bhavitā na duḥkhī ||

सर्वस्य धातारम अचिन्त्यरूपम अणोर अणीयांसम अतिप्रमाणम सितासितं चेश्वरम ईश्वराणाम आराधयिष्ये तपसैव विष्णुम ।।

sarvasya dhātāram acintyarūpam aṇor aṇīyāṃsam atipramāṇam sitāsitaṃ ceśvaram īśvarāṇām ārādhayiṣye tapasaiva viṣṇum ||

तस्मिन्न अशेषौजसि सर्वरूपिण्य अव्यक्तविस्पष्टतनाव अनन्ते ममाचलं चित्तम अपेतदोषं सदास्तु विष्णाव अभवाय भूयः ।।

tasminn aśeṣaujasi sarvarūpiṇy avyaktavispaṣṭatanāv anante mamācalaṃ cittam apetadoṣaṃ sadāstu viṣṇāv abhavāya bhūyaḥ ||

समस्तभूताद अमलाद अनन्तात सर्वेश्वराद अन्यद अनादिमध्यात यस्मान न किंचित तम अहं गुरूणां परं गुरुं संश्रयम एमि विष्णुम ।।

samastabhūtād amalād anantāt sarveśvarād anyad anādimadhyāt yasmān na kiṃcit tam ahaṃ gurūṇāṃ paraṃ guruṃ saṃśrayam emi viṣṇum ||

इत्य आत्मानम आत्मनैवाभिधायासौ सौभरिर अपहाय पुत्रगृहासनपरिच्छदादिकम अशेषम अर्थजातं सकलभार्यासमवेतो वनं प्रविवेश।।

ity ātmānam ātmanaivābhidhāyāsau saubharir apahāya putragṛhāsanaparicchadādikam aśeṣam arthajātaṃ sakalabhāryāsamaveto vanaṃ praviveśa||

तत्राप्य अनुदिनं वैखानसनिष्पाद्यम अशेषं क्रियाकलापं निष्पाद्य क्षपितसकलपापः परिपक्वमनोवृत्तिर आत्मन्य अग्नीन समारोप्य भिक्षुर अभवत।।

tatrāpy anudinaṃ vaikhānasaniṣpādyam aśeṣaṃ kriyākalāpaṃ niṣpādya kṣapitasakalapāpaḥ paripakvamanovṛttir ātmany agnīn samāropya bhikṣur abhavat||

भगवत्य आसज्याखिलकर्मकलापं अजम अविकारम अमरणादिधर्मम अवाप परं परवताम अच्युतपदम।।

bhagavaty āsajyākhilakarmakalāpaṃ ajam avikāram amaraṇādidharmam avāpa paraṃ paravatām acyutapadam||

इत्य एतन मांधातुर दुहितृसंबन्धाद आख्यातम।।

ity etan māṃdhātur duhitṛsaṃbandhād ākhyātam||

यश चैतत सौभरिचरितम अनुस्मरति पठति शृणोति अवधारयति लेखयति तस्याष्टौ जन्मन्य असन्मतिर असद्धर्मो वा मनसो ऽसन्मार्गाचरणम अशेषहेयेषु वा ममत्वं न भवति।।

yaś caitat saubharicaritam anusmarati paṭhati śṛṇoti avadhārayati lekhayati tasyāṣṭau janmany asanmatir asaddharmo vā manaso 'sanmārgācaraṇam aśeṣaheyeṣu vā mamatvaṃ na bhavati||