ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान्। उवाच राम स्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति।।

tataḥ kamalapatrākṣaḥ śyāmō nirupamō mahān. uvāca rāma staṅ sūtaṅ piturākhyāhi māmiti৷৷

स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियः। प्रविश्य नृपतिं सूतो निश्वसन्तं ददर्श ह ।।

sa rāmaprēṣitaḥ kṣipraṅ santāpakaluṣēndriyaḥ. praviśya nṛpatiṅ sūtō niśvasantaṅ dadarśa ha ৷৷

उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्। तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम्।।

uparaktamivādityaṅ bhasmacchannamivānalam. taṭākamiva nistōyamapaśyajjagatīpatim৷৷

आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसम्। राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत्।।

ālōkya tu mahāprājñaḥ paramākulacētasam. rāmamēvānuśōcantaṅ sūtaḥ prāñjalirāsadat৷৷

तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा। भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत्।।

taṅ vardhayitvā rājānaṅ pūrvaṅ sūtō jayāśiṣā. bhayaviklabayā vācā mandayā ślakṣṇamabravīt৷৷

अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः। ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्वा सर्वञ्चैवोपजीविनाम्।।

ayaṅ sa puruṣavyāghrō dvāri tiṣṭhati tē sutaḥ. brāhmaṇēbhyō dhanaṅ datvā sarvañcaivōpajīvinām৷৷

स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामस्सत्यपराक्रमः। सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिदृक्षते।।

sa tvā paśyatu bhadraṅ tē rāmassatyaparākramaḥ. sarvān suhṛda āpṛcchya tvāmidānīṅ didṛkṣatē৷৷

गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते। वृतं राजगुणै स्सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः।।

gamiṣyati mahāraṇyaṅ taṅ paśya jagatīpatē. vṛtaṅ rājaguṇai ssarvairādityamiva raśmibhiḥ৷৷

स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः। आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम्।।

sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryātsāgarōpamaḥ. ākāśa iva niṣpaṅkō narēndraḥ pratyuvāca tam৷৷

सुमंन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः। दारैः परिवृतस्सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।

sumaṅntrānaya mē dārān yē kēcidiha māmakāḥ. dāraiḥ parivṛtassarvairdraṣṭumicchāmi dhārmikam৷৷

सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत्। आर्याह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम्।।

sō.ntaḥpuramatītyaiva striyastā vākyamabravīt. āryāhvayati vō rājā gamyatāṅ tatra mā ciram৷৷

एवमुक्ताः स्त्रिय स्सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया। प्रचक्रमु स्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम्।।

ēvamuktāḥ striya ssarvāḥ sumantrēṇa nṛpājñayā. pracakramu stadbhavanaṅ bharturājñāya śāsanam৷৷

अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः। कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः।।

ardhasaptaśatāstāstu pramadāstāmralōcanāḥ. kausalyāṅ parivāryātha śanairjagmurdhṛtavratāḥ৷৷

आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः। उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्राऽनय मे सुतम्।।

āgatēṣu ca dārēṣu samavēkṣya mahīpatiḥ. uvāca rājā taṅ sūtaṅ sumantrā.naya mē sutam৷৷

स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा। जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः।।

sa sūtō rāmamādāya lakṣmaṇaṅ maithilīṅ tadā. jagāmābhimukhastūrṇaṅ sakāśaṅ jagatīpatēḥ৷৷

स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम्। उत्पपातासनात्तूर्णमार्त स्त्रीजनसंवृतः।।

sa rājā putramāyāntaṅ dṛṣṭvā dūrātkṛtāñjalim. utpapātāsanāttūrṇamārta strījanasaṅvṛtaḥ৷৷

सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः। तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः।।

sō.bhidudrāva vēgēna rāmaṅ dṛṣṭvā viśāmpatiḥ. tamasaṅprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ৷৷

तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः। विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा।।

taṅ rāmō.bhyapatat kṣipraṅ lakṣmaṇaśca mahārathaḥ. visaṅjñamiva duḥkhēna saśōkaṅ nṛpatiṅ tadā৷৷

स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि। हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः।।

strīsahasraninādaśca saṅjajñē rājavēśmani. hā hā rāmēti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ৷৷

तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ। पर्यंङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन्।।

taṅ pariṣvajya bāhubhyāṅ tāvubhau rāmalakṣmaṇau. paryaṅṅkē sītayā sārdhaṅ rudantaḥ samavēśayan৷৷

अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम्। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम्।।

atha rāmō muhūrtēna labdhasaṅjñaṅ mahīpatim. uvāca prāñjalirbhūtvā śōkārṇavapariplutam৷৷

आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः। प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम्।।

āpṛcchē tvāṅ mahārāja sarvēṣāmīśvarō.si naḥ. prasthitaṅ daṇḍakāraṇyaṅ paśya tvaṅ kuśalēna mām৷৷

लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम्। कारणैर्बहुभि स्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः।।

lakṣmaṇaṅ cānujānīhi sītā cānvēti māṅ vanam. kāraṇairbahubhi stathyairvāryamāṇau na cēcchataḥ৷৷

अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद। लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः।।

anujānīhi sarvānnaḥ śōkamutsṛjya mānada. lakṣmaṇaṅ māṅ ca sītāṅ ca prajāpatiriva prajāḥ৷৷

प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः। उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम्।।

pratīkṣamāṇamavyagramanujñāṅ jagatīpatēḥ. uvāca rājā samprēkṣya vanavāsāya rāghavam৷৷

अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः। अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम्।।

ahaṅ rāghava! kaikēyyā varadānēna mōhitaḥ. ayōdhyāyāstvamēvādya bhava rājā nigṛhya mām৷৷

एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः। प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः।।

ēvamuktō nṛpatinā rāmō dharmabhṛtāṅ varaḥ. pratyuvācāñjaliṅ kṛtvā pitaraṅ vākyakōvidaḥ৷৷

भवान्वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः। अहं त्वरण्येवत्स्यामि न मे कार्यं त्वयाऽनृतम्।।

bhavānvarṣa sahasrāya pṛthivyā nṛpatē! patiḥ. ahaṅ tvaraṇyēvatsyāmi na mē kāryaṅ tvayā.nṛtam৷৷

नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते। पुनःपादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप।।

nava pañca ca varṣāṇi vanavāsē vihṛtya tē. punaḥpādau grahīṣyāmi pratijñāntē narādhipa!৷৷

रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः। कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत्।।

rudannārtaḥ priyaṅ putraṅ satyapāśēna saṅyataḥ. kaikēyyā cōdyamānastu mithō rājā tamabravīt৷৷

श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च। गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम्।।

śrēyasē vṛddhayē tāta! punarāgamanāya ca. gacchasvāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutōbhayam৷৷

न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव। विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन।।

na hi satyātmanastāta! dharmābhimanasa stava. vinivartayituṅ buddhiḥ śakyatē raghunandana৷৷

अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा। एकाहदर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम्।।

adya tvidānīṅ rajanīṅ putra! mā gaccha sarvathā. ēkāhadarśanēnāpi sādhu tāvaccarāmyaham৷৷

मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम्। तर्पित स्सर्वकामैस्त्वं श्वः काले साधयिष्यसि।।।

mātaraṅ māṅ ca sampaśyan vasēmāmadya śarvarīm!. tarpita ssarvakāmaistvaṅ śvaḥ kālē sādhayiṣyasi৷৷.

दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया। मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनं वनम्।।

duṣkaraṅ kriyatē putra sarvathā rāghava! tvayā. matpriyārthaṅ priyāṅstyaktvā yadyāsi vijanaṅ vanam৷৷

न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव। छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निकल्पया।।

na caitanmē priyaṅ putra śapē satyēna rāghava. channayā calitastvasmi striyā channāgnikalpayā৷৷

वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि। अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः।।.

vañcanā yā tu labdhā mē tāṅ tvaṅ nistartumicchasi. anayā vṛttasādinyā kaikēyyā.bhipracōditaḥ৷৷.

न चैतदाश्चर्यतमं यत्तज्येष्ठस्सुतो मम। अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि।।

na caitadāścaryatamaṅ yattajyēṣṭhassutō mama. apānṛtakathaṅ putra! pitaraṅ kartumicchasi৷৷

अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम्। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत्।।

atha rāmastathā śrutvā piturārtasya bhāṣitam. lakṣmaṇēna saha bhrātrā dīnō vacanamabravīt৷৷

प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान् प्रदास्यति। अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे।।

prāpsyāmi yānadya guṇānkō mē śvastān pradāsyati. apakramaṇamēvātaḥ sarvakāmairahaṅ vṛṇē৷৷

इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला। मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम्।।

iyaṅ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā. mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām৷৷

वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति। यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया।।

vanavāsakṛtā buddhirna ca mē.dya caliṣyati. yastuṣṭēna varō dattaḥ kaikēyyai varada! tvayā৷৷

अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन्।।

ahaṅ nidēśaṅ bhavatō yathōktamanupālayan৷৷

मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।

mā vimarśō vasumatī bharatāya pradīyatām৷৷

।। न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्। यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।

৷৷ na hi mē kāṅkṣitaṅ rājyaṅ sukhamātmani vā priyam. yathānidēśaṅ kartuṅ vai tavaiva raghunandana৷৷

अपगच्छतु ते दु:खं माभूर्बाष्पपरिप्लुतः। न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः।।

apagacchatu tē du:khaṅ mābhūrbāṣpapariplutaḥ. na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritāṅ patiḥ৷৷

नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम्। नैव सर्वानिमान् कामा न्नस्वर्गं नैव जीवितम्।।

naivāhaṅ rājyamicchāmi na sukhaṅ na ca mēdinīm. naiva sarvānimān kāmā nnasvargaṅ naiva jīvitam৷৷

त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ। प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे।।

tvāmahaṅ satyamicchāmi nānṛtaṅ puruṣarṣabha. pratyakṣaṅ tava satyēna sukṛtēna ca tē śapē৷৷

न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो। स शोकं धारयस्वेमं न हि मेऽस्ति विपर्ययः।।

na ca śakyaṅ mayā tāta! sthātuṅ kṣaṇamapi prabhō. sa śōkaṅ dhārayasvēmaṅ na hi mē.sti viparyayaḥ৷৷

अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव। मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये।।

arthitō hyasmi kaikēyyā vanaṅ gacchēti rāghava. mayā cōktaṅ vrajāmīti tatsatyamanupālayē৷৷

मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम्। प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते।।

mā cōtkaṇṭhāṅ kṛthā dēva! vanē raṅsyāmahē vayam. praśāntahariṇākīrṇē nānāśakunināditē৷৷

पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम्। तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः।।

pitā hi daivataṅ tāta! dēvatānāmapi smṛtam. tasmāddaivatamityēva kariṣyāmi piturvacaḥ৷৷

चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम। पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम्।।

caturdaśasu varṣēṣu gatēṣu narasattama. punardrakṣyasi māṅ prāptaṅ santāpō.yaṅ vimucyatām৷৷

येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः। स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः।।

yēna saṅstambhanīyō.yaṅ sarvō bāṣpagalō janaḥ. sa tvaṅ puruṣaśārdūla! kimarthaṅ vikriyāṅ gataḥ৷৷

पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला मया निसृष्टा भरताय दीयताम्। अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन् वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम्।।

puraṅ ca rāṣṭraṅ ca mahī ca kēvalā mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām. ahaṅ nidēśaṅ bhavatō.nupālayan vanaṅ gamiṣyāmi cirāya sēvitum৷৷

मया निसृष्टां भरतो महीमिमां सशैलषण्डां सपुरां सकाननाम्। शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलं त्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत्।।

mayā nisṛṣṭāṅ bharatō mahīmimāṅ saśailaṣaṇḍāṅ sapurāṅ sakānanām. śivāṅ susīmāmanuśāstu kēvalaṅ tvayā yaduktaṅ nṛpatē tathāstu tat৷৷

न मे तथा पार्थिव धीयते मनो महत्सु कामेषु न चात्मनःप्रिये। यथा निदेशे तव शिष्टसम्मते व्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ।।

na mē tathā pārthiva dhīyatē manō mahatsu kāmēṣu na cātmanaḥpriyē. yathā nidēśē tava śiṣṭasammatē vyapaitu duḥkhaṅ tava matkṛtē.nagha৷৷

तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं न सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम्। न जीवितं त्वामनृतेन योजयन् वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा।।

tadadya naivānagha rājyamavyayaṅ na sarvakāmānna sukhaṅ na maithilīm. na jīvitaṅ tvāmanṛtēna yōjayan vṛṇīya satyaṅ vratamastu tē tathā৷৷

फलानि मूलानि च भक्षयन्वने गिरींश्च पश्यन् सरितस्सरांसि च। वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपम् सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः।।

phalāni mūlāni ca bhakṣayanvanē girīṅśca paśyan saritassarāṅsi ca. vanaṅ praviśyaiva vicitrapādapam sukhī bhaviṣyāmi tavāstu nirvṛtiḥ৷৷

एवं स राजा व्यसनाभिपन्नः शोकेन दुःखेन च ताम्यमानः। आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञो मोहं गतो नैव चिचेष्ट किंञ्चित्।।

ēvaṅ sa rājā vyasanābhipannaḥ śōkēna duḥkhēna ca tāmyamānaḥ. āliṅgya putraṅ suvinaṣṭasaṅjñō mōhaṅ gatō naiva cicēṣṭa kiṅñcit৷৷

देव्यस्तत स्संरुरुदुस्समेता स्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम्। रुदन् सुमन्त्रोऽऽपि जगाम मूर्छां हाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम्।।

dēvyastata ssaṅrurudussamētā stāṅ varjayitvā naradēvapatnīm. rudan sumantrō৷৷pi jagāma mūrchāṅ hāhākṛtaṅ tatra babhūva sarvam৷৷