भावानिदानीं व्याख्यास्यामः । अत्राह- भावा इति कस्मात् । किं भवन्तीति भावाः किं वा भावयन्तीति भावाः । उच्यते - वागङ्गसत्त्वोपेतान्काव्यार्थान्भावयन्तीति भावा इति । भू इति करणे धातुस्तथा च भावितं वासितं कृतमित्यनर्थान्तरम् । लोकेऽपि च प्रसिद्धम् । अहो ह्यनेन गन्धेन रसेन वा सर्वमेव भावितमिति । तच्च व्याप्त्यर्थम् । श्लोकाश्चात्र- विभावेनाहृतो योऽर्थो ह्यनुभावैस्तु गम्यते । वागङ्गसत्त्वाभिनयैः स भाव इति संज्ञितः

bhAvAnidAnIM vyAkhyAsyAmaH | atrAha\- bhAvA iti kasmAt | kiM bhavantIti bhAvAH kiM vA bhAvayantIti bhAvAH | uchyate \- vAga~NgasattvopetAnkAvyArthAnbhAvayantIti bhAvA iti | bhU iti karaNe dhAtustathA cha bhAvitaM vAsitaM kR^itamityanarthAntaram | loke.api cha prasiddham | aho hyanena gandhena rasena vA sarvameva bhAvitamiti | tachcha vyAptyartham | shlokAshchAtra\- vibhAvenAhR^ito yo.artho hyanubhAvaistu gamyate | vAga~NgasattvAbhinayaiH sa bhAva iti sa.nj~nitaH

वागङ्गमुखरागेण सत्त्वेनाभिनयेन च । कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्भाव उच्यते

vAga~NgamukharAgeNa sattvenAbhinayena cha | kaverantargataM bhAvaM bhAvayanbhAva uchyate

नानाभिनयसम्बद्धान्भावयन्ति रसानिमान् । यस्मातस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः

nAnAbhinayasambaddhAnbhAvayanti rasAnimAn | yasmAtasmAdamI bhAvA vij~neyA nATyayoktR^ibhiH

अथ विभाव इति कस्मात् । उच्यते-विभवो विज्ञानार्थः । विभावः कारणं निमित्तं हेतुरिति पर्यायाः । विभाव्यतेऽनेन वागङ्गसत्त्वाभिनया इत्यतो विभावः । यथा विभावितं विज्ञा- तमित्यनर्थान्तरम् । अत्र श्लोकः - बहवोऽर्था विभाव्यन्ते वागङ्गाभिनयाश्रयाः । अनेन यस्मात्तेनायं विभाव इति संज्ञितः

atha vibhAva iti kasmAt | uchyate\-vibhavo vij~nAnArthaH | vibhAvaH kAraNaM nimittaM heturiti paryAyAH | vibhAvyate.anena vAga~NgasattvAbhinayA ityato vibhAvaH | yathA vibhAvitaM vij~nA\- tamityanarthAntaram | atra shlokaH \- bahavo.arthA vibhAvyante vAga~NgAbhinayAshrayAH | anena yasmAttenAyaM vibhAva iti sa.nj~nitaH

अथानुभाव इति कस्मात् । उच्यते- अनुभाव्यतेऽनेन वागङ्गसत्त्वकृतोऽभिनय इति । अत्र श्लोकः - वागङ्गाभिनयेनेह यतस्त्वर्थोऽनुभाव्यते । शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तस्त्वनुभावस्ततः स्मृतः

athAnubhAva iti kasmAt | uchyate\- anubhAvyate.anena vAga~NgasattvakR^ito.abhinaya iti | atra shlokaH \- vAga~NgAbhinayeneha yatastvartho.anubhAvyate | shAkhA~NgopA~NgasaMyuktastvanubhAvastataH smR^itaH

एवं ते विभावानुभावसंयुक्ता भावा इति व्याख्याताः । अतो ह्येषां भावानां सिद्धिर्भवति । तस्मादेषां भावानां विभावानुभावसंयुक्तानां लक्षणनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः । तत्र विभावानुभावौ लोकप्रसिद्धौ । लोकस्वभावानुगतत्वाच्च तयोर्लक्षणं नोच्यतेऽतिप्रसङ्गनिवृत्यर्थम् । भवति चात्र श्लोकः - लोकस्वभावसंसिद्धा लोकयात्रानुगामिनः । अनुभावा विभावाश्च ज्ञेयास्त्वभिनये बुधैः

evaM te vibhAvAnubhAvasaMyuktA bhAvA iti vyAkhyAtAH | ato hyeShAM bhAvAnAM siddhirbhavati | tasmAdeShAM bhAvAnA.n vibhAvAnubhAvasaMyuktAnAM lakShaNanidarshanAnyabhivyAkhyAsyAmaH | tatra vibhAvAnubhAvau lokaprasiddhau | lokasvabhAvAnugatatvAchcha tayorlakShaNaM nochyate.atiprasa~NganivR^ityartham | bhavati chAtra shlokaH \- lokasvabhAvasaMsiddhA lokayAtrAnugAminaH | anubhAvA vibhAvAshcha j~neyAstvabhinaye budhaiH

तत्राष्टौ भावाः स्थायिनः । त्रयस्त्रिंशद्व्यभिचारिणः । अष्टौ सात्विका इति भेदाः । एवमेते काव्यरसाभिव्यक्तिहेतव एकोनपञ्चाशद्भावाः प्रत्यवगन्तव्याः । एभ्यश्च सामान्यगुणयोगेन रसा निष्पद्यन्ते । अत्र श्लोकः- योऽर्थो हृदयसंवादी तस्य भावो रसोद्भवः । शरीरं व्याप्यते तेन शुष्कं काष्ठमिवाग्निना

tatrAShTau bhAvAH sthAyinaH | trayastriMshadvyabhichAriNaH | aShTau sAtvikA iti bhedAH | evamete kAvyarasAbhivyaktihetava ekonapa~nchAshadbhAvAH pratyavagantavyAH | ebhyashcha sAmAnyaguNayogena rasA niShpadyante | atra shlokaH\- yo.artho hR^idayasaMvAdI tasya bhAvo rasodbhavaH | sharIraM vyApyate tena shuShkaM kAShThamivAgninA

अत्राह- यदि काव्यार्थसंश्रितैर्विभावानुभावव्यञ्जितैरेकोनपञ्चाशद्भावैः सामान्यगुणयोगेनाभिनिष्पद्यन्ते रसास्तत्कथं स्थायिन एव भावा रसत्वमाप्नुअवन्ति । उच्यते- यथा हि समानलक्षणास्तुल्यपाणिपादोदरशरीराः समानाङ्गप्रत्यङ्गा अपि पुरुषाः कुलशीलविद्याकर्मशिल्पविचक्षणत्वाद्राज- त्वमाप्नुवन्ति तत्रैव चान्येऽल्पबुद्धयस्तेषामेवानुचरा भवन्ति तथा विभावानुभावव्यभिचारिणः स्थायिभावानुपाश्रिता भवन्ति । बह्वाश्रयत्वास्वामिभूताः स्थायिनो भावाः । तद्वत्स्थानीयपुरुषगुणभूता अन्ये भावास्तान्गुणतया श्रयन्ते । स्थायिभावा रसत्वमाप्नुवन्ति । परिजनभूता व्यभिचारिणो भावाः । अत्राह- को दृष्टान्त इति । यथा नरेन्द्रो बहुजनपरिवारोऽपि स एव नाम लभते नान्यः सुमहानपि पुरुषः तथा विभावानुभावव्यभिचारिपरिवृतः स्थायी भावो रसनाम लभते । भवति चात्र श्लोकः - यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां च यथा गुरुः । एवं हि सर्वभावानां भावः स्थायि महानिह

atrAha\- yadi kAvyArthasaMshritairvibhAvAnubhAvavya~njitairekonapa~nchAshadbhAvaiH sAmAnyaguNayogenAbhiniShpadyante rasAstatkathaM sthAyina eva bhAvA rasatvamApnuavanti | uchyate\- yathA hi samAnalakShaNAstulyapANipAdodarasharIrAH samAnA~Ngapratya~NgA api puruShAH kulashIlavidyAkarmashilpavichakShaNatvAdrAja\- tvamApnuvanti tatraiva chAnye.alpabuddhayasteShAmevAnucharA bhavanti tathA vibhAvAnubhAvavyabhichAriNaH sthAyibhAvAnupAshritA bhavanti | bahvAshrayatvAsvAmibhUtAH sthAyino bhAvAH | tadvatsthAnIyapuruShaguNabhUtA anye bhAvAstAnguNatayA shrayante | sthAyibhAvA rasatvamApnuvanti | parijanabhUtA vyabhichAriNo bhAvAH | atrAha\- ko dR^iShTAnta iti | yathA narendro bahujanaparivAro.api sa eva nAma labhate nAnyaH sumahAnapi puruShaH tathA vibhAvAnubhAvavyabhichAriparivR^itaH sthAyI bhAvo rasanAma labhate | bhavati chAtra shlokaH \- yathA narANAM nR^ipatiH shiShyANAM cha yathA guruH | evaM hi sarvabhAvAnAM bhAvaH sthAyi mahAniha

लक्षणं खलु पूर्वमभिहितमेषां रससंज्ञकानाम् । इदानीं भावसामान्यलक्षणमभिधास्यामः । तत्र स्थायिभावान्वक्ष्यामः - रतिर्नाम प्रमोदात्मिका ऋतुमाल्यानुलेपनाभरणभोजनवरभवनानुभवना- प्रातिकूल्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तामभिनयेत्स्मितवदनमधुरकथन- भ्रूक्षेपकटाक्षादिभिरनुभावैः । अत्र श्लोकः - इष्टार्थविषयप्राप्त्या रतिरित्युपजायते । सौम्यत्वादभिनेया सा वाङ्माधुर्याङ्गचेष्टितैः

lakShaNaM khalu pUrvamabhihitameShAM rasasa.nj~nakAnAm | idAnIM bhAvasAmAnyalakShaNamabhidhAsyAmaH | tatra sthAyibhAvAnvakShyAmaH \- ratirnAma pramodAtmikA R^itumAlyAnulepanAbharaNabhojanavarabhavanAnubhavanA\- prAtikUlyAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tAmabhinayetsmitavadanamadhurakathana\- bhrUkShepakaTAkShAdibhiranubhAvaiH | atra shlokaH \- iShTArthaviShayaprAptyA ratirityupajAyate | saumyatvAdabhineyA sA vA~NmAdhuryA~NgacheShTitaiH

हासो नाम परचेष्टानुकरणकुहकासम्बद्धप्रलापपौरोभाग्यमौर्ख्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तमभिनयेत्पूर्वोक्तैर्हसितादिभिरनुभावैः । भवति चात्र श्लोकः - परचेष्टानुकरणाद्धासः समुपजायते । स्मितहासातिहसितैरभिनेयः स पण्डितैः

hAso nAma paracheShTAnukaraNakuhakAsambaddhapralApapaurobhAgyamaurkhyAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tamabhinayetpUrvoktairhasitAdibhiranubhAvaiH | bhavati chAtra shlokaH \- paracheShTAnukaraNAddhAsaH samupajAyate | smitahAsAtihasitairabhineyaH sa paNDitaiH

शोको नाम इष्टजनवियोगविभवनाशवधबन्धदुःखानुभनवनादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्यास्रपातपरिदेवितविलपितवैवर्ण्यस्वरभेदस्रस्तगात्रताभूमि- पतनसस्वनरुदिताक्रन्दितदीर्घनिःश्वसितजडतोन्मादमोहमरणादिभिरनुभा- वैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । रुदितमत्र त्रिविधम् - आनन्दजमार्तिजमीर्ष्यासमुद्भवं चेति । भवन्ति चात्रार्याः - [आनन्देऽप्यार्तिकृतं त्रिविधं रुदितं सदा बुधैर्ज्ञेयम् । तस्य त्वभिनययोगान्विभावगतितः प्रवक्ष्यामि ॥] हर्षोत्फुल्लकपोलं सानुस्मरणादपाङ्गविसृतास्रम् । रोमाञ्चगात्रमनिभृतमानन्दसमुद्भवं भवति

shoko nAma iShTajanaviyogavibhavanAshavadhabandhaduHkhAnubhanavanAdibhirvibhAvaiH samutpadyate. tasyAsrapAtaparidevitavilapitavaivarNyasvarabhedasrastagAtratAbhUmi\- patanasasvanaruditAkranditadIrghaniHshvasitajaDatonmAdamohamaraNAdibhiranubhA\- vairabhinayaH prayoktavyaH | ruditamatra trividham \- AnandajamArtijamIrShyAsamudbhavaM cheti | bhavanti chAtrAryAH \- tasya tvabhinayayogAnvibhAvagatitaH pravakShyAmi ||##]## harShotphullakapolaM sAnusmaraNAdapA~NgavisR^itAsram | romA~nchagAtramanibhR^itamAnandasamudbhavaM bhavati

पर्याप्तविमुक्तास्रं सस्वनमस्वस्थगात्रगतिचेष्टम् । भूमिनिपातनिवर्तितविलपितमित्यार्तिजं भवति

paryAptavimuktAsraM sasvanamasvasthagAtragaticheShTam | bhUminipAtanivartitavilapitamityArtijaM bhavati

प्रस्फुरितौष्ठकपोलं सशिरःकम्पं तथा सनिःश्वासम् । भ्रुकुटीकटाक्षकुटिलं स्त्रीणामीर्ष्याकृतं भवति

prasphuritauShThakapolaM sashiraHkampaM tathA saniHshvAsam | bhrukuTIkaTAkShakuTilaM strINAmIrShyAkR^itaM bhavati

स्त्रीनीचप्रकृतिष्वेष शोको व्यसनसम्भवः । धैर्येणोत्तममध्यानां नीचानां रुदितेन च

strInIchaprakR^itiShveSha shoko vyasanasambhavaH | dhairyeNottamamadhyAnAM nIchAnAM ruditena cha

क्रोधो नाम आधर्षणाक्रुष्टकलहविवादप्रतिकूलादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । अस्य विकृष्टनासापुटोद्वृत्तनयनसंदष्ठोष्ठपुट- गण्डस्फुरणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । रिपुजो गुरुजश्चैव प्रणयिप्रभवस्तथा । भृत्यजः कृतकश्चेति क्रोधः पञ्चविधः स्मृतः

krodho nAma AdharShaNAkruShTakalahavivAdapratikUlAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | asya vikR^iShTanAsApuTodvR^ittanayanasa.ndaShThoShThapuTa\- gaNDasphuraNAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | ripujo gurujashchaiva praNayiprabhavastathA | bhR^ityajaH kR^itakashcheti krodhaH pa~nchavidhaH smR^itaH

अत्रार्या भवन्ति - भृकुटीकुटिलोत्कटमुखः सन्दष्ठोष्ठः स्पृशन्करेण करम् । क्रुद्धः स्वभुजाप्रेक्षी शत्रौ निर्यन्त्रणं रुष्येत्

atrAryA bhavanti \- bhR^ikuTIkuTilotkaTamukhaH sandaShThoShThaH spR^ishankareNa karam | kruddhaH svabhujAprekShI shatrau niryantraNaM ruShyet

किञ्चिदवाङ्ग्मुखदृष्टिः सास्रस्वेदापमार्जनपरश्च । अव्यक्तोल्बणचेष्टो गुरौ विनययन्त्रितो रुष्येत्

ki~nchidavA~NgmukhadR^iShTiH sAsrasvedApamArjanaparashcha | avyaktolbaNacheShTo gurau vinayayantrito ruShyet

अल्पप्रतरविचारो विकिरन्नश्रूण्यपाङ्गविक्षेपैः । सभ्रुकुटिस्फुरितोष्ठः प्रणयोपगतां प्रिया रुष्येत्

alpaprataravichAro vikirannashrUNyapA~NgavikShepaiH | sabhrukuTisphuritoShThaH praNayopagatAM priyA ruShyet

अथ परिजने तु रोषस्तर्जननिर्भर्त्सनाक्षिविस्तारैः । विप्रेक्षणैश्च विविधैरभिनेयः क्रूरतारहितः

atha parijane tu roShastarjananirbhartsanAkShivistAraiH | viprekShaNaishcha vividhairabhineyaH krUratArahitaH

कारणमवेक्षमाणः प्रायेणायासलिङ्गसंयुक्तः । वीररसान्तरचारी कार्यः कृतको भवति कोपः

kAraNamavekShamANaH prAyeNAyAsali~NgasaMyuktaH | vIrarasAntarachArI kAryaH kR^itako bhavati kopaH

उत्साहो नाम उत्तमप्रकृतिः। स चाविषादशक्तिधैर्यशौर्यादिभिर्विभावै- रुत्पद्यते। तस्य धैर्यत्यागवैशारद्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्र श्लोकः - असम्मोहादिभिर्व्यक्तो व्यवसायनयात्मकः । उत्साहस्त्वभिनेयः स्यादप्रमादोत्थितादिभिः

utsAho nAma uttamaprakR^itiH. sa chAviShAdashaktidhairyashauryAdibhirvibhAvai\- rutpadyate. tasya dhairyatyAgavaishAradyAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | atra shlokaH \- asammohAdibhirvyakto vyavasAyanayAtmakaH | utsAhastvabhineyaH syAdapramAdotthitAdibhiH

भयं नाम स्त्रीनीचप्रकृतिकम् । गुरुराजापराधश्वापदशून्यागाराटवीपर्वतगहनगजाहिदर्शननिर्भर्त्सन-कान्तारदुर्दिननिशान्धकरोलूकनक्तञ्चरारावश्रवणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य प्रकम्पितकरचरणहृदयकम्पनस्तम्भमुखशोषजिह्वापरिलेहन- स्वेदवेपथुत्रासपरित्राणान्वेषणधावनोत्कृष्टादिभिरनुभवैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्र श्लोकाः - गुरुराजापराधेन रौद्राणां चापि दर्शनात् । श्रवणादपि घोराणां भयं मोहेन जायते

bhayaM nAma strInIchaprakR^itikam | gururAjAparAdhashvApadashUnyAgArATavIparvatagahanagajAhidarshananirbhartsana\-kAntAradurdinanishAndhakarolUkanakta~ncharArAvashravaNAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasya prakampitakaracharaNahR^idayakampanastambhamukhashoShajihvAparilehana\- svedavepathutrAsaparitrANAnveShaNadhAvanotkR^iShTAdibhiranubhavairabhinayaH prayoktavyaH | atra shlokAH \- gururAjAparAdhena raudrANAM chApi darshanAt | shravaNAdapi ghorANAM bhayaM mohena jAyate

गात्रकम्पनवित्रासैर्वक्त्रशोषणसम्भ्रमैः विस्फारितैक्षणैः कार्यमभिनेयक्रियागुणैः

gAtrakampanavitrAsairvaktrashoShaNasambhramaiH visphAritaikShaNaiH kAryamabhineyakriyAguNaiH

सत्त्ववित्रासनोद्भूतं भयमुत्पद्यते नृणाम् । स्रस्ताङ्गाक्षिनिमेषैस्तदभिनेयं तु नर्तकैः

sattvavitrAsanodbhUtaM bhayamutpadyate nR^iNAm | srastA~NgAkShinimeShaistadabhineyaM tu nartakaiH

अत्रार्या भवति - करचरणहृदयकम्पैर्मुखशोषणवदनलेहनस्तम्भैः । सम्भ्रान्तवदनवेपथुसंत्रासकृतैरभिनयोऽस्य

atrAryA bhavati \- karacharaNahR^idayakampairmukhashoShaNavadanalehanastambhaiH | sambhrAntavadanavepathusa.ntrAsakR^itairabhinayo.asya

जुगुप्सा नाम स्त्रीनीचप्रकृतिका । सा चाहृद्यदर्शनश्रवणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्याः सर्वाङ्गसङ्कोचनिष्ठीवनमुखविकूणनहृल्लेखादि- भिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । भवति चात्र श्लोकः - नासाप्रच्छादनेनेह गात्रसङ्कोचनेन च । उद्वेजनैः सहृल्लेखैर्जुगुप्सामभिनिर्दिशेत्

jugupsA nAma strInIchaprakR^itikA | sA chAhR^idyadarshanashravaNAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasyAH sarvA~Ngasa~NkochaniShThIvanamukhavikUNanahR^illekhAdi\- bhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | bhavati chAtra shlokaH \- nAsAprachChAdaneneha gAtrasa~Nkochanena cha | udvejanaiH sahR^illekhairjugupsAmabhinirdishet

विस्मयो नाम मायेन्द्रजालमानुषकर्मातिशयचित्रपुस्तशिल्पविद्यातिशयादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य नयनविस्तारानिमेषप्रेक्षितभ्रूक्षेपरोमहर्षणशिरःकम्पसाधुवादादिभि- रनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । भवति चात्र श्लोकः - कर्मातिशयनिर्वृत्तो विस्मयो हर्षसम्भवः । सिद्धिस्थाने त्वसौ साध्यः प्रहर्षपुलकादिभिः

vismayo nAma mAyendrajAlamAnuShakarmAtishayachitrapustashilpavidyAtishayAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasya nayanavistArAnimeShaprekShitabhrUkSheparomaharShaNashiraHkampasAdhuvAdAdibhi\- ranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | bhavati chAtra shlokaH \- karmAtishayanirvR^itto vismayo harShasambhavaH | siddhisthAne tvasau sAdhyaH praharShapulakAdibhiH

एवमेते स्थायिनो भावा रससंज्ञाः प्रत्यवगन्तव्याः । व्यभिचारिण इदानीं व्याख्यास्यामः । अत्राह - व्यभिचारिण इति कस्मात् । उच्यते - वि अभि इत्येतावुपसर्गौ । चर इति गत्यर्थो धातुः । विविधमाभिमुख्येन रसेषु चरन्तीति व्यभिचारिणः । वागङ्गसत्त्वोपेताः प्रयोगे रसान्नयन्तीति व्यभिचारिणः । अत्राह - कथं नयन्तीति । उच्यते - लोकसिद्धान्त एषः - यथा सूर्य इदं दिनं नक्षत्रं वा नयतीति । न च तेन बाहुभ्यां स्कन्धेन वा नीयते । किं तु लोकप्रसिद्धमेतत् । यथेदं सूर्यो नक्षत्रं दिन वा नयतीति । एवमेते व्यभिचारिण इत्यवगन्तव्याः । तानिह सङ्ग्रहाभिहितांस्त्र- यस्त्रिंशद्व्यभिचारिणो भावान् वर्णयिष्यामः । तत्र निर्वेदो नाम दारिद्र्यव्याध्यवमानाधिक्षेपाक्रुष्टक्रोधताडनेष्टजन- वियोगतत्त्वज्ञानादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते स्त्रीनीचकुसत्त्वानाम् । रुदितनिःश्वसितोच्छ्वसितसम्प्रधारणादिभिरनुभावैस्तमभिनयेत् । अत्र श्लोकः - दारिद्र्येष्टवियोगाद्यैः निर्वेदो नाम जायते । सम्प्रधारणनिःश्वासैस्तस्य त्वभिनयो भवेत्

evamete sthAyino bhAvA rasasa.nj~nAH pratyavagantavyAH | vyabhichAriNa idAnIM vyAkhyAsyAmaH | atrAha \- vyabhichAriNa iti kasmAt | uchyate \- vi abhi ityetAvupasargau | chara iti gatyartho dhAtuH | vividhamAbhimukhyena raseShu charantIti vyabhichAriNaH | vAga~NgasattvopetAH prayoge rasAnnayantIti vyabhichAriNaH | atrAha \- kathaM nayantIti | uchyate \- lokasiddhAnta eShaH \- yathA sUrya idaM dinaM nakShatraM vA nayatIti | na cha tena bAhubhyAM skandhena vA nIyate | kiM tu lokaprasiddhametat | yathedaM sUryo nakShatraM dina vA nayatIti | evamete vyabhichAriNa ityavagantavyAH | tAniha sa~NgrahAbhihitAMstra\- yastriMshadvyabhichAriNo bhAvAn varNayiShyAmaH | tatra nirvedo nAma dAridryavyAdhyavamAnAdhikShepAkruShTakrodhatADaneShTajana\- viyogatattvaj~nAnAdibhirvibhAvaiH samutpadyate strInIchakusattvAnAm . ruditaniHshvasitochChvasitasampradhAraNAdibhiranubhAvaistamabhinayet | atra shlokaH \- dAridryeShTaviyogAdyaiH nirvedo nAma jAyate | sampradhAraNaniHshvAsaistasya tvabhinayo bhavet

अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः - इष्टजनविप्रयोगाद्दारिद्र्याद्व्याधितस्तथा दुःखात् । ऋद्धिं परस्य दृष्ट्वा निर्वेदो नाम सम्भवति

atrAnuvaMshye Arye bhavataH \- iShTajanaviprayogAddAridryAdvyAdhitastathA duHkhAt | R^iddhiM parasya dR^iShTvA nirvedo nAma sambhavati

बाष्पपरिप्लुतनयनः पुनश्च निःश्वासनदीनमुखनेत्रः । योगीव ध्यानपरो भवति हि निर्वेदवान्पुरुषः

bAShpapariplutanayanaH punashcha niHshvAsanadInamukhanetraH | yogIva dhyAnaparo bhavati hi nirvedavAnpuruShaH

ग्लानिर्नाम वान्तविरिक्तव्याधितपोनियमोपवासमनस्तापातिशयमदन- सेवनातिव्यायामाध्वगमनक्षुत्पिपासानिद्राच्छेदादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्याः क्षामवाक्यनयनकपोलोदरमन्दपदोत्क्षेपणवेपना- नुत्साहतनुगात्रवैवर्ण्यस्वरभेदाभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्ये भवतः - वान्तविरिक्तव्याधिषु तपसा जरसा च जायते ग्लानिः । कार्श्येन साभिनेया मन्दभ्रमणेन कम्पेन

glAnirnAma vAntaviriktavyAdhitaponiyamopavAsamanastApAtishayamadana\- sevanAtivyAyAmAdhvagamanakShutpipAsAnidrAchChedAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasyAH kShAmavAkyanayanakapolodaramandapadotkShepaNavepanA\- nutsAhatanugAtravaivarNyasvarabhedAbhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH . atrArye bhavataH \- vAntaviriktavyAdhiShu tapasA jarasA cha jAyate glAniH | kArshyena sAbhineyA mandabhramaNena kampena

गदितैः क्षामक्षामैर्नेत्रविकारैश्च दीनसञ्चारैः । श्लथभावेनाङ्गानां मुहुर्मुहुर्निर्दिशेद् ग्लानिम्

gaditaiH kShAmakShAmairnetravikAraishcha dInasa~nchAraiH | shlathabhAvenA~NgAnAM muhurmuhurnirdished glAnim

शङ्का नाम सन्देहात्मिका स्त्रीनीचप्रभवा । चौर्याभिग्रहण- नृपापराधपापकर्मकरणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्या मुहुर्मुहुरवलोकनावकुण्ठनमुखशोषणजिह्वापरिलेहनमुखवैवर्ण्य- स्वरभेदवेपथुशुष्कोष्ठकण्ठायाससाधर्म्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । चौर्यादिजनिता शङ्का प्रायः कार्या भयानके । प्रियव्यलीकजनिता तथा श‍ृङ्गारिणी मता

sha~NkA nAma sandehAtmikA strInIchaprabhavA | chauryAbhigrahaNa\- nR^ipAparAdhapApakarmakaraNAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasyA muhurmuhuravalokanAvakuNThanamukhashoShaNajihvAparilehanamukhavaivarNya\- svarabhedavepathushuShkoShThakaNThAyAsasAdharmyAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | chauryAdijanitA sha~NkA prAyaH kAryA bhayAnake | priyavyalIkajanitA tathA shR^i~NgAriNI matA

अत्राकारसंवरणमपि केचिदिच्छन्ति । तच्च कुशलैरुपाधिभिरिङ्गितैश्चोपलक्ष्यम् । अत्रार्ये भवतः - द्विविधा शङ्का कार्याह्यात्मसमुत्था च परसमुत्था च । या तत्रात्मसमुत्था सा ज्ञेया दृष्टिचेष्टाभिः

atrAkArasaMvaraNamapi kechidichChanti | taccha kushalairupAdhibhiri~NgitaishchopalakShyam | atrArye bhavataH \- dvividhA sha~NkA kAryAhyAtmasamutthA cha parasamutthA cha | yA tatrAtmasamutthA sA j~neyA dR^iShTicheShTAbhiH

किञ्चित्प्रवेपिताङ्गस्त्वधोमुखो वीक्षते च पार्श्वानि । गुरुसज्जमानजिह्वः श्यामास्यः शङ्कितः पुरुषः

ki~nchitpravepitA~Ngastvadhomukho vIkShate cha pArshvAni | gurusajjamAnajihvaH shyAmAsyaH sha~NkitaH puruShaH

असूया नाम नानापराधद्वेषपरैश्वर्यसौभाग्यमेधाविद्यालीलादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्याश्च परिषदि दोषप्रख्यापनगुणोपघातेर्ष्याचक्षुःप्रदा- नाधोमुखभ्रुकुटीक्रियावज्ञानकुत्सनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्ये भवतः - परसौभाग्येश्वरतामेधालीलासमुच्छ्रयान्दृष्ट्वा । उत्पद्यते ह्यसूया कृतापराधो भवेद्यश्च

asUyA nAma nAnAparAdhadveShaparaishvaryasaubhAgyamedhAvidyAlIlAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasyAshcha pariShadi doShaprakhyApanaguNopaghAterShyAchakShuHpradA\- nAdhomukhabhrukuTIkriyAvaj~nAnakutsanAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | atrArye bhavataH \- parasaubhAgyeshvaratAmedhAlIlAsamuchChrayAndR^iShTvA | utpadyate hyasUyA kR^itAparAdho bhavedyashcha

भ्रुकुटिकुटिलोत्कटमुखैः सेर्ष्याक्रोधपरिवृत्तनेत्रैश्च । गुणनाशनविद्वेषैस्तत्राभिनयः प्रयोक्तव्यः

bhrukuTikuTilotkaTamukhaiH serShyAkrodhaparivR^ittanetraishcha | guNanAshanavidveShaistatrAbhinayaH prayoktavyaH

मदो नाम मद्योपयोगादुत्पद्यते । स च त्रिविधः पञ्चविभावश्च । अत्रार्या भवन्ति - ज्ञेयस्तु मदस्त्रिविधस्तरुणो मध्यस्तथावकृष्टश्च । करणं पञ्चविधं स्यात्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः

mado nAma madyopayogAdutpadyate | sa cha trividhaH pa~nchavibhAvashcha | atrAryA bhavanti \- j~neyastu madastrividhastaruNo madhyastathAvakR^iShTashcha | karaNaM pa~nchavidhaM syAttasyAbhinayaH prayoktavyaH

कश्चिन्मत्तो गायति रोदिति कश्चित्तथा हसति कश्चित् । परुषवचनाभिधायी कश्चित्कश्चित्तथा स्वपिति

kashchinmatto gAyati roditi kashchittathA hasati kashchit | paruShavachanAbhidhAyI kashchitkashchittathA svapiti

उत्तमसत्त्वः शेते हसति च गायति च मध्यमप्रकृतिः । परुषवचनाभिधायी रोदत्यपि चाधमप्रकृतिः

uttamasattvaH shete hasati cha gAyati cha madhyamaprakR^itiH | paruShavachanAbhidhAyI rodatyapi chAdhamaprakR^itiH

स्मितवचनमधुररागो हृष्टतनुः किञ्चिदाकुलितवाक्यः । सुकुमाराविद्धगतिस्तरुणमदस्तूत्तमप्रकृतिः

smitavachanamadhurarAgo hR^iShTatanuH ki~nchidAkulitavAkyaH | sukumArAviddhagatistaruNamadastUttamaprakR^itiH

स्खलिताघूर्णितनयनः स्रस्तव्याकुलितबाहुविक्षेपः । कुटिलव्याविद्धगतिर्मध्यमदो मध्यमप्रकृतिः

skhalitAghUrNitanayanaH srastavyAkulitabAhuvikShepaH | kuTilavyAviddhagatirmadhyamado madhyamaprakR^itiH

नष्टस्मृतिर्हतगतिश्छर्दितहिक्काकफैः सुबीभत्सः । गुरुसज्जमानजिह्वो निष्ठीवति चाधमप्रकृतिः

naShTasmR^itirhatagatishCharditahikkAkaphaiH subIbhatsaH | gurusajjamAnajihvo niShThIvati chAdhamaprakR^itiH

रङ्गे पिबतः कार्या मदवृद्धिर्नाट्ययोगमासाद्य । कार्यो मदक्षयो वै यः खलु पीत्वा प्रविष्टः स्यात्

ra~Nge pibataH kAryA madavR^iddhirnATyayogamAsAdya | kAryo madakShayo vai yaH khalu pItvA praviShTaH syAt

सन्त्रासाच्छोकाद्वा भयात्प्रहर्षाच्च कारणोपगतात् । उत्क्रम्यापि हि कार्यो मदप्रणाशः क्रमात्तज्ज्ञैः

santrAsAchChokAdvA bhayAtpraharShAchcha kAraNopagatAt | utkramyApi hi kAryo madapraNAshaH kramAttajj~naiH

एभिर्भावविशेषैर्मदो द्रुतं सम्प्रणाशमुपयाति । अभ्युदयसुखैर्वाक्यैर्यथैव शोकः क्षयं याति

ebhirbhAvavisheShairmado drutaM sampraNAshamupayAti | abhyudayasukhairvAkyairyathaiva shokaH kShayaM yAti

श्रमो नाम अध्वव्यायामसेवनादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्य गात्रपरिमर्दनसंवाहननिःश्वसितविजृम्भितमन्दपदोत्क्षेपणनयन- वदनविकूणनसीत्करादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्या - नृत्ताध्वव्यायामान्नरस्य सञ्जायते श्रमो नाम । निःश्वासखेदगमनैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः

shramo nAma adhvavyAyAmasevanAdibhirvibhAvaiH samutpadyate. tasya gAtraparimardanasaMvAhananiHshvasitavijR^imbhitamandapadotkShepaNanayana\- vadanavikUNanasItkarAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | atrAryA \- nR^ittAdhvavyAyAmAnnarasya sa~njAyate shramo nAma | niHshvAsakhedagamanaistasyAbhinayaH prayoktavyaH

आलस्यं नाम खेदव्याधिगर्भस्वभावश्रमसौहित्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते स्त्रीनीचानाम् । तदभिनयेत्सर्वकर्मानभिलाषशयना- सननिद्रातन्द्रीसेवनादिभिरनुभावैः । अत्रार्या - आलस्यं त्वभिनेयं खेदापगतं स्वभावजं चापि । आहारवर्जितानामारम्भाणामनारम्भात्

AlasyaM nAma khedavyAdhigarbhasvabhAvashramasauhityAdibhirvibhAvaiH samutpadyate strInIchAnAm | tadabhinayetsarvakarmAnabhilAShashayanA\- sananidrAtandrIsevanAdibhiranubhAvaiH | atrAryA \- AlasyaM tvabhineyaM khedApagataM svabhAvajaM chApi | AhAravarjitAnAmArambhANAmanArambhAt

दैन्यं नाम दौर्गत्यमनस्तापादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्याधृतिशिरोरोगगात्रगौरवान्यमनस्कतामृजापरिवर्जना- दिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्या - चिन्तौत्सुक्यसमुत्था दुःखाद्या भवति दीनतां पुंसाम् । सर्वमृजापरिहारैर्विविधोऽभिनयो भवेत्तस्य

dainyaM nAma daurgatyamanastApAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasyAdhR^itishirorogagAtragauravAnyamanaskatAmR^ijAparivarjanA\- dibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | atrAryA \- chintautsukyasamutthA duHkhAdyA bhavati dInatAM puMsAm | sarvamR^ijAparihArairvividho.abhinayo bhavettasya

चिन्ता नाम ऐश्वर्यभ्रंशेष्टद्रव्यापहारदारिद्र्यादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तामभिनयेन्निःश्वसितोच्छ्वसितसन्तापध्यानाधोमुखचिन्तन- तनुकार्श्यादिभिरनुभावैः । अत्रार्ये भवतः - ऐश्वर्यभ्रंशेष्टद्रव्यक्षयजा बहुप्रकारा तु । हृदयवितर्कोपगता नॄणां चिन्ता समुद्भवति

chintA nAma aishvaryabhraMsheShTadravyApahAradAridryAdibhirvibhAvairutpadyate | tAmabhinayenniHshvasitochChvasitasantApadhyAnAdhomukhachintana\- tanukArshyAdibhiranubhAvaiH | atrArye bhavataH \- aishvaryabhraMsheShTadravyakShayajA bahuprakArA tu | hR^idayavitarkopagatA nR^INAM chintA samudbhavati

सोच्छ्वासैर्निःश्वसितैः सन्तापैश्चैव हृदयशून्यतया । अभिनेतव्या चिन्ता मृजाविहीनैरधृत्या च

sochChvAsairniHshvasitaiH santApaishchaiva hR^idayashUnyatayA | abhinetavyA chintA mR^ijAvihInairadhR^ityA cha

मोहो नाम दैवोपघातव्यसनाभिघातव्याधिभयावेगपूर्ववैरा- नुस्मरणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य निश्चैतन्यभ्रमण- पतनाघूर्णनादर्शनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्र श्लोकस्तावदार्या च - अस्थाने तस्करान्दृष्ट्वा त्रासनैर्विविधैरपि । तत्प्रतीकारशून्यस्य मोहः समुपजायते

moho nAma daivopaghAtavyasanAbhighAtavyAdhibhayAvegapUrvavairA\- nusmaraNAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasya nishchaitanyabhramaNa\- patanAghUrNanAdarshanAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | atra shlokastAvadAryA cha \- asthAne taskarAndR^iShTvA trAsanairvividhairapi | tatpratIkArashUnyasya mohaH samupajAyate

व्यसनाभिघातभयपूर्ववैरसंस्मरणरोगजो मोहः । सर्वेन्द्रियसम्मोहात्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः

vyasanAbhighAtabhayapUrvavairasaMsmaraNarogajo mohaH | sarvendriyasammohAttasyAbhinayaH prayoktavyaH

स्मृतिर्नाम सुखदुःखकृतानां भावानामनुस्मरणम् । सा च स्वास्थ्यजघन्यरात्रिनिद्राच्छेदसमानदर्शनोदाहरण- चिन्ताभ्यासादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तामभिनये- च्छिरःकम्पनावलोकनभ्रूसमुन्नमनादिभिरनुभावैः । अत्रार्ये भवतः - सुखदुःखमतिक्रान्तं तथा मतिविभावितं यथावृत्तम् । चिरविस्मृतं स्मरति यः स्मृतिमानिति वेदितव्योऽसौ

smR^itirnAma sukhaduHkhakR^itAnAM bhAvAnAmanusmaraNam | sA cha svAsthyajaghanyarAtrinidrAchChedasamAnadarshanodAharaNa\- chintAbhyAsAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tAmabhinaye\- chChiraHkampanAvalokanabhrUsamunnamanAdibhiranubhAvaiH | atrArye bhavataH \- sukhaduHkhamatikrAntaM tathA mativibhAvitaM yathAvR^ittam | chiravismR^itaM smarati yaH smR^itimAniti veditavyo.asau

स्वास्थ्याभ्याससमुत्था श्रुतिदर्शनसम्भवा स्मृतिर्निपुणैः । शिर उद्वाहनकम्पैर्भूक्षेपैश्चाभिनेतव्या

svAsthyAbhyAsasamutthA shrutidarshanasambhavA smR^itirnipuNaiH | shira udvAhanakampairbhUkShepaishchAbhinetavyA

धृतिर्नाम शौर्यविज्ञानश्रुतिविभवशौचाचारगुरुभक्त्यधिक- मनोरथार्थलाभक्रीडादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तामभिनयेत्प्रा- प्तानां विषयाणामुपभोगादप्राप्तातीतोपहृतविनष्टानामनु- शोचनादिभिरनुभावैः । अत्रार्ये भवतः - विज्ञानशौचविभवश्रुतिशक्तिसमुद्भवा धृतिः सद्भिः । भयशोकविषदाद्यै रहिता तु सदा प्रयोक्तव्या

dhR^itirnAma shauryavij~nAnashrutivibhavashauchAchAragurubhaktyadhika\- manorathArthalAbhakrIDAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tAmabhinayetprA\- ptAnAM viShayANAmupabhogAdaprAptAtItopahR^itavinaShTAnAmanu\- shochanAdibhiranubhAvaiH | atrArye bhavataH \- vij~nAnashauchavibhavashrutishaktisamudbhavA dhR^itiH sadbhiH | bhayashokaviShadAdyai rahitA tu sadA prayoktavyA

प्राप्तानामुपभोगः शब्दरसस्पर्शरूपगन्धानाम् । अप्राप्तैश्च न शोको यस्यां हि भवेद् धृतिः सा तु

prAptAnAmupabhogaH shabdarasasparsharUpagandhAnAm | aprAptaishcha na shoko yasyAM hi bhaved dhR^itiH sA tu

व्रीडा नाम अकार्यकरणात्मिका । सा च गुरुव्यतिक्रमणावज्ञान-प्रतिज्ञातानिर्वहनपश्चात्तापादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तां निगूढवदनाधोमुखविचिन्तनोर्वीलेखनवस्त्राङ्गुलीयकस्पर्श- नखनिकृन्तनादिभिरनुभावैरभिनयेत् । अत्रार्ये भवतः - किञ्चिदकार्यं कुर्वन्नेवं यो दृश्यते शुचिभिरन्यैः । पश्चात्तापेन युतो व्रीडित इति वेदितव्योऽसौ

vrIDA nAma akAryakaraNAtmikA | sA cha guruvyatikramaNAvaj~nAna\-pratij~nAtAnirvahanapashchAttApAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tAM nigUDhavadanAdhomukhavichintanorvIlekhanavastrA~NgulIyakasparsha\- nakhanikR^intanAdibhiranubhAvairabhinayet | atrArye bhavataH \- ki~nchidakAryaM kurvannevaM yo dR^ishyate shuchibhiranyaiH | pashchAttApena yuto vrIDita iti veditavyo.asau

लज्जानिगूढवदनो भूमिं विलिखन्नखांश्च विनिकृन्तन् । वस्त्राङ्गुलीयकानां संस्पर्शं व्रीडितः कुर्यात्

lajjAnigUDhavadano bhUmiM vilikhannakhAMshcha vinikR^intan | vastrA~NgulIyakAnAM saMsparshaM vrIDitaH kuryAt

चपलता नाम रागद्वेषमात्सर्यामर्षाप्रतिकूल्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्याश्च वाक्पारुष्यनिर्भर्त्सनवधबन्धसम्प्रहार- ताडनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्या भवति - अविमृश्य तु यः कार्यं पुरुषो वधताडनं समारभते । अविनिश्चितकारित्वात्स तु खलु चपलो बुधैर्ज्ञेयः

chapalatA nAma rAgadveShamAtsaryAmarShApratikUlyAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasyAshcha vAkpAruShyanirbhartsanavadhabandhasamprahAra\- tADanAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | atrAryA bhavati \- avimR^ishya tu yaH kAryaM puruSho vadhatADanaM samArabhate | avinishchitakAritvAtsa tu khalu chapalo budhairj~neyaH

हर्षो नाम मनोरथलाभेष्टजनसमागमनमनःपरितोषदेव- गुरुराजभर्तृप्रसादभोजनाच्छादनलाभोपभोगादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तमभिनयेन्नयनवदनप्रसादप्रियभाषणालिङ्गन- कण्टकितपुलकितास्रस्वेदादिभिरनुभावैः । अत्रार्ये भवतः - अप्राप्ये प्राप्ये वा लब्धेऽर्थे प्रियसमागमे वाऽपि । हृदयमनोरथलाभे हर्षः सञ्जायते पुंसाम्

harSho nAma manorathalAbheShTajanasamAgamanamanaHparitoShadeva\- gururAjabhartR^iprasAdabhojanAchChAdanalAbhopabhogAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tamabhinayennayanavadanaprasAdapriyabhAShaNAli~Ngana\- kaNTakitapulakitAsrasvedAdibhiranubhAvaiH | atrArye bhavataH \- aprApye prApye vA labdhe.arthe priyasamAgame vA.api | hR^idayamanorathalAbhe harShaH sa~njAyate puMsAm

नयनवदनप्रियभाषालिङ्गनैश्च रोमाञ्चैः । ललितैश्चाङ्गविहारैः स्वेदाद्यैरभिनयस्तस्य

nayanavadanapriyabhAShAli~Nganaishcha romA~nchaiH | lalitaishchA~NgavihAraiH svedAdyairabhinayastasya

आवेगो नाम उत्पातवातवर्षाकुञ्जरोद्भ्रमणप्रियाप्रियश्रवण- व्यसनाभिघातादिर्विभावैः समुत्पद्यते । तत्रोत्पातकृतो नाम विद्युदुल्कानिर्घातप्रपतनचन्द्रसूर्योपरागकेतुदर्शनकृतः । तमभिनयेत्सर्वाङ्गस्रस्ततावैमनस्यमुखवैवर्ण्यविषाद- विस्मयादिभिः । वातकृतं पुनरवकुण्ठनाक्षिपरिमार्जनवस्त्र- सङ्गूहनत्वरितगमनादिभिः । वर्षकृतं पुनः सर्वाङ्ग- सम्पिण्डनप्रधावनच्छन्नाश्रयमार्गणादिभिः । अग्निकृतं तु धूमाकुलनेत्रताऽङ्गसङ्कोचनविधूननातिक्रान्तापक्रान्तादिभिः । कुञ्जरोद्भ्रमणकृतं नाम त्वरितापसर्पणचञ्चलगमन- भयस्तम्भवेपथुपश्चादवलोकनविस्मयादिभिः । प्रियश्रवण- कृतं नामाभ्युत्थानालिङ्गनवस्त्राभरणप्रदानाश्रुपुलकितादिभिः । अप्रियश्रवणकृतं नाम भूमिपतनविषमविवर्तनपरिधावन- विलापनाक्रन्दनादिभिः । व्यसनाभिघातजं तु सहसापसर्पण- शस्त्रचर्मवर्मधारणगजतुरगरथारोहणसम्प्रधारणादिभिः । एवमष्टविकल्पोऽयमावेगः सम्भ्रमात्मकः । स्थेर्येणोत्तममध्यानां नीचानां चापसर्पणैः

Avego nAma utpAtavAtavarShAku~njarodbhramaNapriyApriyashravaNa\- vyasanAbhighAtAdirvibhAvaiH samutpadyate | tatrotpAtakR^ito nAma vidyudulkAnirghAtaprapatanachandrasUryoparAgaketudarshanakR^itaH | tamabhinayetsarvA~NgasrastatAvaimanasyamukhavaivarNyaviShAda\- vismayAdibhiH | vAtakR^itaM punaravakuNThanAkShiparimArjanavastra\- sa~NgUhanatvaritagamanAdibhiH | varShakR^itaM punaH sarvA~Nga\- sampiNDanapradhAvanachChannAshrayamArgaNAdibhiH | agnikR^itaM tu dhUmAkulanetratA.a~Ngasa~NkochanavidhUnanAtikrAntApakrAntAdibhiH | ku~njarodbhramaNakR^itaM nAma tvaritApasarpaNacha~nchalagamana\- bhayastambhavepathupashchAdavalokanavismayAdibhiH | priyashravaNa\- kR^itaM nAmAbhyutthAnAli~NganavastrAbharaNapradAnAshrupulakitAdibhiH | apriyashravaNakR^itaM nAma bhUmipatanaviShamavivartanaparidhAvana\- vilApanAkrandanAdibhiH | vyasanAbhighAtajaM tu sahasApasarpaNa\- shastracharmavarmadhAraNagajaturagarathArohaNasampradhAraNAdibhiH | evamaShTavikalpo.ayamAvegaH sambhramAtmakaH | stheryeNottamamadhyAnAM nIchAnAM chApasarpaNaiH

अत्रार्ये भवतः - अप्रियनिवेदनाद्वा सहसा ह्यवधारितारिवचनस्य । शस्त्रक्षेपात् त्रासादावेगो नाम सम्भवति

atrArye bhavataH \- apriyanivedanAdvA sahasA hyavadhAritArivachanasya | shastrakShepAt trAsAdAvego nAma sambhavati

अप्रियनिवेदनाद्यो विषादभावाश्रयोऽनुभावस्य । सहसारिदर्शनाच्चेत्पहरणपरिघट्टनैः कार्यः

apriyanivedanAdyo viShAdabhAvAshrayo.anubhAvasya | sahasAridarshanAchchetpaharaNaparighaTTanaiH kAryaH

जडतानाम सर्वकार्याप्रतिपत्तिः । इष्टानिष्टश्रवणदर्शन- व्याध्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तामभिनयेदकथनाविभाषण- तूष्णीम्भावाप्रतिभाऽनिमेषनिरीक्षणपरवशत्वादिभिरनुभावैः । अत्रार्या भवति - इष्टं वाऽनिष्टं वा सुखदुःखे वा न वेत्ति यो मोहात् । तूष्णीकः परवशगो भवति स जडसंज्ञितः पुरुषः

jaDatAnAma sarvakAryApratipattiH | iShTAniShTashravaNadarshana\- vyAdhyAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tAmabhinayedakathanAvibhAShaNa\- tUShNImbhAvApratibhA.animeShanirIkShaNaparavashatvAdibhiranubhAvaiH | atrAryA bhavati \- iShTaM vA.aniShTaM vA sukhaduHkhe vA na vetti yo mohAt | tUShNIkaH paravashago bhavati sa jaDasa.nj~nitaH puruShaH

गर्वो नाम ऐश्वर्यकुलरूपयौवनविद्याबलधनलाभादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्यासूयावज्ञाघर्षणानुत्तरदानासम्भाषणा- ङ्गावलोकन विभ्रमापहसनवाक्पारुष्यगुरुव्यतिक्रमणाधि- क्षेपवचनविच्छेदादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः अत्रार्या भवति - विद्यावाप्ते रूपादैश्वर्यादथ धनागमाद्वापि । गर्वः खलु नीचानां दृष्ट्यङ्गविचारणैः कार्यः

garvo nAma aishvaryakularUpayauvanavidyAbaladhanalAbhAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasyAsUyAvaj~nAgharShaNAnuttaradAnAsambhAShaNA\- ~NgAvalokana vibhramApahasanavAkpAruShyaguruvyatikramaNAdhi\- kShepavachanavichChedAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH atrAryA bhavati \- vidyAvApte rUpAdaishvaryAdatha dhanAgamAdvApi | garvaH khalu nIchAnAM dR^iShTya~NgavichAraNaiH kAryaH

विषादो नाम कार्यानिस्तरणदैवव्यापत्तिसमुत्थः । तमभिनयेत्सहायान्वेषणोपायचिन्तनोत्साहविघातवैमनस्य- निःश्वसितादिभिरनुभावैरुत्तममध्यमानाम् । अधमानां तु विपरिधावनालोकनमुखशोषणसृक्वपरिलेहननिद्रा- निःश्वसितध्यानादिभिरनुभावैः । अत्रार्या श्लोकौ - कार्यानिस्तरणाद्वा चौर्याभिग्रहणराजदोषाद्वा । दैवादर्थविपत्तेर्भवति विषादः सदा पुंसाम्

viShAdo nAma kAryAnistaraNadaivavyApattisamutthaH | tamabhinayetsahAyAnveShaNopAyachintanotsAhavighAtavaimanasya\- niHshvasitAdibhiranubhAvairuttamamadhyamAnAm | adhamAnAM tu viparidhAvanAlokanamukhashoShaNasR^ikvaparilehananidrA\- niHshvasitadhyAnAdibhiranubhAvaiH | atrAryA shlokau \- kAryAnistaraNAdvA chauryAbhigrahaNarAjadoShAdvA | daivAdarthavipatterbhavati viShAdaH sadA puMsAm

वैचित्र्योपायचिन्ताभ्यां कार्य उत्तममध्ययोः । निद्रानिःश्वसितध्यानैरधमानां तु योजयेत्

vaichitryopAyachintAbhyAM kArya uttamamadhyayoH | nidrAniHshvasitadhyAnairadhamAnAM tu yojayet

औत्सुक्यं नाम इष्टजनवियोगानुस्मरणोद्यानदर्शना- दिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य दीर्घनिःश्वसिताधोमुख- विचिन्तननिद्रातन्द्रीशयनाभिलाषादिभिरनुभवैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्या भवति - इष्टजनस्य वियोगादौत्सुक्यं जायते ह्यनुस्मृत्या । चिन्तानिद्रातन्द्रीगात्रगुरुत्वैरभिनयोऽस्य

autsukyaM nAma iShTajanaviyogAnusmaraNodyAnadarshanA\- dibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasya dIrghaniHshvasitAdhomukha\- vichintananidrAtandrIshayanAbhilAShAdibhiranubhavairabhinayaH prayoktavyaH | atrAryA bhavati \- iShTajanasya viyogAdautsukyaM jAyate hyanusmR^ityA | chintAnidrAtandrIgAtragurutvairabhinayo.asya

निद्रा नाम दौर्बल्यश्रमक्लममदालस्यचिन्ताऽत्याहार- स्वभावादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तामभिनयेद्वदन- गौरवशरीरावलोकननेत्रघूरणनगात्रविजृम्भन- मान्द्योच्छ्वसितसन्नगात्रताऽक्षिनिमीलनादिभिरनुभावैः । अत्रार्ये भवतः - आलस्याद्दौर्बल्यात्क्लमाच्छ्रमाच्चिन्तनात्स्वभावाच्च । रात्रौ जागरणादपि निद्रा पुरुषस्य सम्भवति

nidrA nAma daurbalyashramaklamamadAlasyachintA.atyAhAra\- svabhAvAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tAmabhinayedvadana\- gauravasharIrAvalokananetraghUraNanagAtravijR^imbhana\- mAndyochChvasitasannagAtratA.akShinimIlanAdibhiranubhAvaiH | atrArye bhavataH \- AlasyAddaurbalyAtklamAchChramAchchintanAtsvabhAvAchcha | rAtrau jAgaraNAdapi nidrA puruShasya sambhavati

तां मुखगौरवगात्रप्रतिलोलननयनमीलनजडत्वैः । जृम्भणगात्रविमर्दैरनुभावैरभिनयेत्प्राज्ञः

tAM mukhagauravagAtrapratilolananayanamIlanajaDatvaiH | jR^imbhaNagAtravimardairanubhAvairabhinayetprAj~naH

अपस्मारो नाम देवयक्षनागब्रह्मराक्षसभूतप्रेतपिशाच-ग्रहणानुस्मरनोच्छिष्टशून्यागारसेवनाशुचि- कालान्तरापरिपतनव्याद्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य स्फुरितनिःश्वसितोत्कम्पितधावनपतनस्वेद- स्तम्भवदनफेनजिह्वापरिलेहनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्ये भवतः - भूतपिशाचग्रहणानुस्मरणोच्छिष्टशून्यगृहगमनात् । कालान्तरातिपातादशुचेश्चभवत्यपस्मारः

apasmAro nAma devayakShanAgabrahmarAkShasabhUtapretapishAcha\-grahaNAnusmaranochChiShTashUnyAgArasevanAshuchi\- kAlAntarAparipatanavyAdyAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasya sphuritaniHshvasitotkampitadhAvanapatanasveda\- stambhavadanaphenajihvAparilehanAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | atrArye bhavataH \- bhUtapishAchagrahaNAnusmaraNochChiShTashUnyagR^ihagamanAt | kAlAntarAtipAtAdashucheshchabhavatyapasmAraH

सहसा भूमौ पतनं प्रवेपनं वदनफेनमोक्षश्च । निःसंज्ञस्योत्थानं रूपाण्येतान्यपस्मारे

sahasA bhUmau patanaM pravepanaM vadanaphenamokShashcha | niHsa.nj~nasyotthAnaM rUpANyetAnyapasmAre

सुप्तं नाम निद्राभिभवविषयोपगमनक्षितितलशयन- प्रसारणानुकर्षणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते निद्रासमुत्थम् । तदुच्छ्वसितंसन्नगात्राक्षिनिमीलन- सर्वेन्द्रिय सम्मोहनोत्स्वप्नायितादिभिरनुभावैरभिनयेत् । अत्रार्ये भवतः - निद्राभिभवेन्द्रियोपरमणमोहाइर्हवेत्सुप्तम् । अक्षिनिमीलनोच्छ्वसनैः स्वप्नायितजल्पितैः कार्यः

suptaM nAma nidrAbhibhavaviShayopagamanakShititalashayana\- prasAraNAnukarShaNAdibhirvibhAvaiH samutpadyate nidrAsamuttham | taduchChvasitaMsannagAtrAkShinimIlana\- sarvendriya sammohanotsvapnAyitAdibhiranubhAvairabhinayet | atrArye bhavataH \- nidrAbhibhavendriyoparamaNamohAirhavetsuptam | akShinimIlanochChvasanaiH svapnAyitajalpitaiH kAryaH

सोच्छ्वासैर्निःश्वासैर्मन्दाक्षिनिमीलनेन निश्चेष्टः । सर्वेन्द्रियसम्मोहात्सुप्तं स्वप्नैश्च युञ्जीत

sochChvAsairniHshvAsairmandAkShinimIlanena nishcheShTaH | sarvendriyasammohAtsuptaM svapnaishcha yu~njIta

विबोधो नाम आहारपरिणामनिद्राच्छेदस्वप्नान्त- तीव्रशब्दश्रवणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तमभिनयेज्जृम्भणाक्षिपरिमर्दनशयनमोक्षणादिभिरनुभावैः । अत्रार्या भवति - आहारविपरिणामाच्छब्दस्पर्शादिभिश्च सम्भूतः । प्रतिबोधस्त्वभिनेयो जृम्भणवदनाक्षिपरिमर्दैः

vibodho nAma AhArapariNAmanidrAchChedasvapnAnta\- tIvrashabdashravaNAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tamabhinayejjR^imbhaNAkShiparimardanashayanamokShaNAdibhiranubhAvaiH | atrAryA bhavati \- AhAravipariNAmAchChabdasparshAdibhishcha sambhUtaH | pratibodhastvabhineyo jR^imbhaNavadanAkShiparimardaiH

अमर्षो नाम विद्यैश्वर्यशौर्यबलाधिकैरधिक्षिप्तस्यावमानितस्य वा समुत्पद्यते । तमभिनयेच्छिरःकम्पनप्रस्वेदनाधोमुखचिन्तन- ध्यानाध्यवसायोपायसहायान्वेषणादिभिरनुभावैः । अत्र श्लोकौ - आक्षिप्तानां सभामध्ये विद्याशौर्यबलाधिकैः । नॄणामुत्साहसंयोगादमर्षो नाम जायते

amarSho nAma vidyaishvaryashauryabalAdhikairadhikShiptasyAvamAnitasya vA samutpadyate | tamabhinayechChiraHkampanaprasvedanAdhomukhachintana\- dhyAnAdhyavasAyopAyasahAyAnveShaNAdibhiranubhAvaiH | atra shlokau \- AkShiptAnAM sabhAmadhye vidyAshauryabalAdhikaiH | nR^INAmutsAhasaMyogAdamarSho nAma jAyate

उत्साहाध्यवसायाभ्यामधोमुखविचिन्तनैः । शिरःप्रकम्पस्वेदाद्यैस्तं प्रयुञ्जीत पण्डितः

utsAhAdhyavasAyAbhyAmadhomukhavichintanaiH | shiraHprakampasvedAdyaistaM prayu~njIta paNDitaH

अवहित्थं नाम आकारप्रच्छादनात्मकम् । तच्च लजाभयापजय- गौरवजैह्मयादिभिर्विभाविः समुत्पद्यते । तस्यान्यथाकथनावलोकित- कथाभङ्गकृतकधैर्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्र श्लोको भवति - धार्ष्ट्यजैह्म्यादिसम्भीतमवहित्थं भयत्मकम् । तच्चागणनया कार्यं नातीवोत्तरभाषणात्

avahitthaM nAma AkAraprachChAdanAtmakam | tachcha lajAbhayApajaya\- gauravajaihmayAdibhirvibhAviH samutpadyate | tasyAnyathAkathanAvalokita\- kathAbha~NgakR^itakadhairyAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | atra shloko bhavati \- dhArShTyajaihmyAdisambhItamavahitthaM bhayatmakam | tachchAgaNanayA kAryaM nAtIvottarabhAShaNAt

उग्रता आम चौर्याभिग्रहाणनृपापराधासत्प्रलापादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तां च वधबन्धनताडननिर्भत्सनादिभिरनुभावैरभिनयेत् । अत्रार्या भवति - चौर्याभिग्रहनवशान्नृपापराधादथोग्रता भव्ति । वधबन्धताडनादिभिरनुभावैरभिनयस्तस्याः

ugratA Ama chauryAbhigrahANanR^ipAparAdhAsatpralApAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tAM cha vadhabandhanatADananirbhatsanAdibhiranubhAvairabhinayet | atrAryA bhavati \- chauryAbhigrahanavashAnnR^ipAparAdhAdathogratA bhavti | vadhabandhatADanAdibhiranubhAvairabhinayastasyAH

भवति चात्र श्लोकः - नानाशात्रार्थबोधेन मतिः संजायते नृणाम् । शिष्योपदेशार्थकृतस्तस्यास्त्वभिनयो भवेत्

bhavati chAtra shlokaH \- nAnAshAtrArthabodhena matiH sa.njAyate nR^iNAm | shiShyopadeshArthakR^itastasyAstvabhinayo bhavet

व्याधिर्नाम वातपित्तकफसन्निपातप्रभवः । तस्य ज्वरादयो विशेषाः । ज्वरस्तु द्विविधः सशीतः सदाहश्च । तत्र सशीतो नाम प्रवेपितसर्वाङ्गोप्कम्पननिकुञ्चना- ग्न्यभिलाषरोमाञ्चहनुवलननासाविकूननमुख- शोषणपरिदेवितादिभिरनुभावैरभिनेयः । सदाहो नाम विक्षिप्ताङ्गकरचरणभूम्यभिलाषानुलेपनशीताभि- लाषपरिदेवनमुखशोषोत्क्रुष्टादिभिरनुभावैः । ये चान्ये व्याधयस्तेऽपि खलु मुखविकूणनगात्र- स्तम्भस्रस्ताक्षिनिःश्वसनस्तनितोत्क्रुष्टवेपना- दिभिरनुभावैरभिनेयाः । अत्र श्लोको भवति - समासतस्तु व्याधीनां कर्तव्योऽभिनयो बुधैः । स्रस्ताङ्गगात्रविक्षेपैस्तथा मुखविकूणनैः

vyAdhirnAma vAtapittakaphasannipAtaprabhavaH | tasya jvarAdayo visheShAH | jvarastu dvividhaH sashItaH sadAhashcha | tatra sashIto nAma pravepitasarvA~Ngopkampananiku~nchanA\- gnyabhilASharomA~nchahanuvalananAsAvikUnanamukha\- shoShaNaparidevitAdibhiranubhAvairabhineyaH | sadAho nAma vikShiptA~NgakaracharaNabhUmyabhilAShAnulepanashItAbhi\- lAShaparidevanamukhashoShotkruShTAdibhiranubhAvaiH | ye chAnye vyAdhayaste.api khalu mukhavikUNanagAtra\- stambhasrastAkShiniHshvasanastanitotkruShTavepanA\- dibhiranubhAvairabhineyAH | atra shloko bhavati \- samAsatastu vyAdhInAM kartavyo.abhinayo budhaiH | srastA~NgagAtravikShepaistathA mukhavikUNanaiH

उन्मादो नाम इष्टजनवियोगविभवनाशाभिघात- वातपित्तश्लेष्मप्रकोपादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तमनिमित्तहसितरुदितोत्क्रुष्टासम्बद्धप्रलापशयितोपविष्टोत्थित- प्रधावितनृत्तगीतपठितभस्मपांस्ववधूलनतृणनिर्माल्यकुचेल- चीरघटककपालशरावाभरणधारणोपभोगैरनेकैश्चानवस्थितैश्चेष्टा- नुकरणादिभिरनुभावैरभिनयेत् । अत्रार्ये भवतः - इष्टजनविभवनाशादभिघाताद्वातपित्तकफकोपात् । विविधाच्चित्तविकारादुन्मादो नाम सम्भवति

unmAdo nAma iShTajanaviyogavibhavanAshAbhighAta\- vAtapittashleShmaprakopAdibhirvibhAvairutpadyate | tamanimittahasitaruditotkruShTAsambaddhapralApashayitopaviShTotthita\- pradhAvitanR^ittagItapaThitabhasmapAMsvavadhUlanatR^iNanirmAlyakuchela\- chIraghaTakakapAlasharAvAbharaNadhAraNopabhogairanekaishchAnavasthitaishcheShTA\- nukaraNAdibhiranubhAvairabhinayet | atrArye bhavataH \- iShTajanavibhavanAshAdabhighAtAdvAtapittakaphakopAt | vividhAchchittavikArAdunmAdo nAma sambhavati

अनिमित्तरुदितहसितोपविष्टगीतप्रधावितोत्क्रुष्टैः । अन्यैश्च विकारैरकृतैरुन्मादं सम्प्रयुञ्जीत

animittaruditahasitopaviShTagItapradhAvitotkruShTaiH | anyaishcha vikArairakR^itairunmAdaM samprayu~njIta

मरणं नाम व्याधिजमभिघातजञ्च । तत्र यदान्त्रयकृच्छूलदोषवैषम्य- गण्डपिटकज्वरविषूचिकादिभिरुत्पद्यते तद्व्याधिप्रभवम् । अभिघातजं तु शस्त्राहिदंशविषपानश्वापदगजतुरगरथपशुयानपात- विनाशप्रभवम् । एतयोरभिनयविशेषान्वक्ष्यामः - तत्र व्याधिजं विषण्णगात्राव्यायताङ्गविचेष्टितनिमीलितनयन- हिक्काश्वासोपेतानवेक्षितपरिजनाव्यक्ताक्षरकथनादिभिरनुभावैरभिनयेत् । अत्र श्लोको भवति - व्याधीनामेकभावो हि मरणाभिनयः स्मृतः । विषण्णगात्रैर्निश्चेष्टैरिन्द्रिअयैश्च विवर्जितः

maraNaM nAma vyAdhijamabhighAtaja~ncha | tatra yadAntrayakR^ichChUladoShavaiShamya\- gaNDapiTakajvaraviShUchikAdibhirutpadyate tadvyAdhiprabhavam | abhighAtajaM tu shastrAhidaMshaviShapAnashvApadagajaturagarathapashuyAnapAta\- vinAshaprabhavam | etayorabhinayavisheShAnvakShyAmaH \- tatra vyAdhijaM viShaNNagAtrAvyAyatA~NgavicheShTitanimIlitanayana\- hikkAshvAsopetAnavekShitaparijanAvyaktAkSharakathanAdibhiranubhAvairabhinayet . atra shloko bhavati \- vyAdhInAmekabhAvo hi maraNAbhinayaH smR^itaH | viShaNNagAtrairnishcheShTairindriayaishcha vivarjitaH

अभिघातजे तु नानाप्रकाराभिनयविशेषाः। शस्त्रक्षताहिदष्टविषपीत- गजादिपतितश्वापदहताः । यथा तत्र शस्त्रक्षते तावत्सहसा भूमिपतनवेपन- स्फुरणादिभिरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अहिदष्टविषपीतयोर्विषयोगो यथा कार्श्यवेपथुविदाहहिक्काफेनस्कन्धभङ्गजडतामरणानीत्यष्टौ विषवेगाः । अत्र श्लोकौ भवतः - कार्श्यं तु प्रथमे वेगे द्वितीये वेपथुर्भवेत् । दाहं तृतीये हिक्कां च चतुर्थे सम्प्रयोजयेत्

abhighAtaje tu nAnAprakArAbhinayavisheShAH. shastrakShatAhidaShTaviShapIta\- gajAdipatitashvApadahatAH | yathA tatra shastrakShate tAvatsahasA bhUmipatanavepana\- sphuraNAdibhirabhinayaH prayoktavyaH | ahidaShTaviShapItayorviShayogo yathA kArshyavepathuvidAhahikkAphenaskandhabha~NgajaDatAmaraNAnItyaShTau viShavegAH | atra shlokau bhavataH \- kArshyaM tu prathame vege dvitIye vepathurbhavet | dAhaM tR^itIye hikkAM cha chaturthe samprayojayet

फेनञ्च पञ्चमे कुर्यात्षष्ठे स्कन्धस्य भञ्जनम् । जडतां सप्तमे कुर्यादष्टमे मरणं भवेत्

phena~ncha pa~nchame kuryAtShaShThe skandhasya bha~njanam | jaDatAM saptame kuryAdaShTame maraNaM bhavet

अत्रार्या भवति - श्वापदगजतुरगरथोद्भवं तु पशुयानपतनजं वाऽपि । शास्त्रक्षतवत्कुर्यादनवेक्षितगात्रसञ्चारम्

atrAryA bhavati \- shvApadagajaturagarathodbhavaM tu pashuyAnapatanajaM vA.api | shAstrakShatavatkuryAdanavekShitagAtrasa~nchAram

इत्येव मरणं ज्ञेयं नानावस्थान्तरात्मकम् । प्रयोक्तव्यं बुधैः सम्यग्यथा भवाङ्गचेष्टितैः

ityeva maraNaM j~neyaM nAnAvasthAntarAtmakam | prayoktavyaM budhaiH samyagyathA bhavA~NgacheShTitaiH

त्रासो नाम विद्युदुल्काशनिपातनिर्घाताम्बुधरमहासत्त्वपशु- रवादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तमभिनयेत्संक्षिप्ताङ्गोत्कम्पनवेपथु- स्तम्भरोमाञ्चगद्गदप्रलापादिभिरनुभावैः । अत्र श्लोको भवति - महाभैरवनादद्यैस्त्रासः समुपजायते । स्रस्ताङ्गाक्षिनिमेषैश्च तस्य त्वभिनयो भवेत्

trAso nAma vidyudulkAshanipAtanirghAtAmbudharamahAsattvapashu\- ravAdibhirvibhAvairutpadyate | tamabhinayetsa.nkShiptA~Ngotkampanavepathu\- stambharomA~nchagadgadapralApAdibhiranubhAvaiH | atra shloko bhavati \- mahAbhairavanAdadyaistrAsaH samupajAyate | srastA~NgAkShinimeShaishcha tasya tvabhinayo bhavet

वितर्को नाम सन्देहविमर्शविप्रतिपत्त्यादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तमभिन- येद्विविधविचारितप्रश्नसम्प्रधारणमन्त्रसङ्गूहनादिभिरनुभावैः । अत्र श्लोको भवति - विचारणादिसम्भूतः सन्देहातिशयात्मकः । वितर्कः सोऽभिनेयस्तु शिरोभ्रूक्षेपकम्पनैः

vitarko nAma sandehavimarshavipratipattyAdibhirvibhAvairutpadyate | tamabhina\- yedvividhavichAritaprashnasampradhAraNamantrasa~NgUhanAdibhiranubhAvaiH . atra shloko bhavati \- vichAraNAdisambhUtaH sandehAtishayAtmakaH | vitarkaH so.abhineyastu shirobhrUkShepakampanaiH

एवमेते त्रयस्त्रिंशद्व्यभिचारिणो भावा देशकालावस्था- नुरूप्येणामगतपरगतमध्यस्था उत्तममध्यमाधमैः स्त्रीपुंसैः स्वप्रयोगवशादुपपाद्या इति । त्रयस्त्रिंशदिमे भावा विज्ञेया व्यभिचारिणः । सात्त्विकांस्तु पुनर्भावान्प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः

evamete trayastriMshadvyabhichAriNo bhAvA deshakAlAvasthA\- nurUpyeNAmagataparagatamadhyasthA uttamamadhyamAdhamaiH strIpuMsaiH svaprayogavashAdupapAdyA iti | trayastriMshadime bhAvA vij~neyA vyabhichAriNaH | sAttvikAMstu punarbhAvAnpravakShyAmyanupUrvashaH

अत्राह - किमन्ये भावाः सत्त्वेन विनाऽभिनीयन्ते यस्मादुच्यते एते सात्त्विका इति । अत्रोच्यते - इह हि सत्त्वं नाम मनःप्रभवम् । तच्च समाहितमनस्त्वादुच्यते । मनसः समाधौ सत्त्वनिष्पत्तिर्भवति । तस्य च योऽसौ स्वभावो रोमाञ्चाश्रुवैवर्ण्यादिलक्षणो यथाभावोपगतः स न शक्योऽन्यमनसा कर्तुमिति । लोकस्वभावानुकरणत्वाच्च नाट्यस्य सत्त्वमीप्सितम् । को दृष्टान्तः - इह हि नाट्याधर्मिप्रवृत्ताः सुखदुःखकृता भावास्तथा सत्त्वविशुद्धाः कार्या यथा सरूपा भवन्ति । तत्र दुःखं नाम रोदनात्मकं तत्कथमदुःखितेन सुखं च प्रहर्षात्मकमसुखितेन वाभिनेयम् । एतदेवास्य सत्त्वं यत् दुःखितेन सुखितेन वाऽश्रुरोमाञ्चौ दर्शियितव्यौ इति कृत्वा सात्त्विका भावा इत्यभिव्याख्याताः । त इमे - स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभेदोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका मताः

atrAha \- kimanye bhAvAH sattvena vinA.abhinIyante yasmAduchyate ete sAttvikA iti | atrochyate \- iha hi sattvaM nAma manaHprabhavam | tachcha samAhitamanastvAduchyate . manasaH samAdhau sattvaniShpattirbhavati | tasya cha yo.asau svabhAvo romA~nchAshruvaivarNyAdilakShaNo yathAbhAvopagataH sa na shakyo.anyamanasA kartumiti | lokasvabhAvAnukaraNatvAchcha nATyasya sattvamIpsitam | ko dR^iShTAntaH \- iha hi nATyAdharmipravR^ittAH sukhaduHkhakR^itA bhAvAstathA sattvavishuddhAH kAryA yathA sarUpA bhavanti | tatra duHkhaM nAma rodanAtmaka.n tatkathamaduHkhitena sukhaM cha praharShAtmakamasukhitena vAbhineyam | etadevAsya sattvaM yat duHkhitena sukhitena vA.ashruromA~nchau darshiyitavyau iti kR^itvA sAttvikA bhAvA ityabhivyAkhyAtAH | ta ime \- stambhaH svedo.atha romA~nchaH svarabhedo.atha vepathuH | vaivarNyamashrupralaya ityaShTau sAttvikA matAH

अत्रार्याः । तत्र - क्रोधभयहर्षलजादुःखश्रमरोगतापघातेभ्यः । व्यायामक्लमधर्मैः स्वेदः सम्पीडनाच्चैव

atrAryAH | tatra \- krodhabhayaharShalajAduHkhashramarogatApaghAtebhyaH | vyAyAmaklamadharmaiH svedaH sampIDanAchchaiva

हर्षभयशोकविस्मयविषादरोषादिसम्भवः स्तम्भः । शीतभयहर्षरोषस्पर्शजरारोगजः कम्पः

harShabhayashokavismayaviShAdaroShAdisambhavaH stambhaH | shItabhayaharSharoShasparshajarArogajaH kampaH

आनन्दामर्षाभ्यां धूमाञ्जनजृम्भणाद्भयाच्छोकात् । अनिमेषप्रेक्षणतः शीताद्रोगाद्भवेदश्रु

AnandAmarShAbhyAM dhUmA~njanajR^imbhaNAdbhayAchChokAt | animeShaprekShaNataH shItAdrogAdbhavedashru

शीतक्रोधभयश्रमरोगक्लमतापजं च वैवर्ण्यम् । स्पर्शभयशीतहर्षात् क्रोधाद्रोगाच्च रोमाञ्चः

shItakrodhabhayashramarogaklamatApajaM cha vaivarNyam | sparshabhayashItaharShAt krodhAdrogAchcha romA~nchaH

स्वरभेदो भयहर्षक्रोधजरारौक्ष्यरोगमदजनितः । श्रममूर्छमदनिद्राभिघातमोहादिभिः प्रलयः

svarabhedo bhayaharShakrodhajarAraukShyarogamadajanitaH | shramamUrChamadanidrAbhighAtamohAdibhiH pralayaH

एवमेते बुधैर्ज्ञेया भावा ह्यष्टौ तु सात्त्विकाः । कर्म चैषां प्रवक्ष्यामि रसभावानुभावकम्

evamete budhairj~neyA bhAvA hyaShTau tu sAttvikAH | karma chaiShAM pravakShyAmi rasabhAvAnubhAvakam

निःसंज्ञो निष्प्रकम्पश्च स्थितः शून्यजडाकृतिः । स्कन्नगात्रतया चैव स्तम्भं त्वभिनयेद्बुधः

niHsa.nj~no niShprakampashcha sthitaH shUnyajaDAkR^itiH | skannagAtratayA chaiva stambhaM tvabhinayedbudhaH

व्यजनग्रहणाच्चापि स्वेदापनयनेन च । स्वेदस्याभिनयो योज्यस्तथा वाताभिलाषतः

vyajanagrahaNAchchApi svedApanayanena cha | svedasyAbhinayo yojyastathA vAtAbhilAShataH

मुहुः कण्टिकितत्वेन तथोल्लुकसनेन च । पुलकेन च रोमाञ्चं गात्रस्पर्शेन दर्शयेत्

muhuH kaNTikitatvena tathollukasanena cha | pulakena cha romA~nchaM gAtrasparshena darshayet

स्वरभेदोऽभिनेतव्यो भिन्नगद्गदनिस्वनैः । वेपनात्स्फुरणात्कम्पाद्वेपथुं सम्प्रदर्शयेत्

svarabhedo.abhinetavyo bhinnagadgadanisvanaiH | vepanAtsphuraNAtkampAdvepathuM sampradarshayet

मुखवर्णपरावृत्त्या नाडीपीडनयोगतः । वैवर्ण्यमभिनेतव्यं प्रयत्नात्तद्धि दुष्करम्

mukhavarNaparAvR^ittyA nADIpIDanayogataH | vaivarNyamabhinetavyaM prayatnAttaddhi duShkaram

बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रत्वान्नेत्रसंमार्जनेन च । मुहुरश्रुकणापातैरस्रं त्वभिनयेद्बुधः

bAShpAmbuplutanetratvAnnetrasaMmArjanena cha | muhurashrukaNApAtairasraM tvabhinayedbudhaH

निश्चेष्टो निष्प्रकम्पत्वादव्यक्तश्वसितादपि । महीनिपतनाच्चापि प्रलयाभिनयो भवेत्

nishcheShTo niShprakampatvAdavyaktashvasitAdapi | mahInipatanAchchApi pralayAbhinayo bhavet

एकोनपञ्चाशदिमे यथावद्भावास्त्र्यवस्था गदिता मयेह । भूयश्च ये यत्र रसे नियोज्यास्तान् श्रोतुमर्हन्ति च विप्रमुख्याः

ekonapa~nchAshadime yathAvadbhAvAstryavasthA gaditA mayeha | bhUyashcha ye yatra rase niyojyAstAn shrotumarhanti cha vipramukhyAH

[ अत्र श्लोकाः - शङ्काव्याधिस्तथाग्लानिश्चिन्तासूया भयं तथा । विस्मयश्च वितर्कश्च स्तम्भश्चपलता तथा ॥ रोमाञ्चहर्षौ निद्रा च तथोन्मादमदावपि । स्वेदश्चैवावहित्थं च प्रलयो वेपथुस्तथा ॥ विषादश्रमनिर्वेदा गर्वावेगौ धृतिः स्मृतिः । मतिर्मोहो विबोधश्च सुप्तमौत्सुक्यवर्जिते ॥ क्रोधामर्षौ च हासश्च शोकोऽपस्मार एव च । दैन्यं च मरणं चैव रतिरुत्साहसंयुता ॥ त्रासवैवर्ण्यरुदितैः स्वरभेदः शमोऽपि च । जडता च तथा षट् च चत्वारिंशत्प्रकीर्तिताः ॥] आलस्यौग्र्यजुगुप्साख्यैरेवं भावैस्तु वर्जिताः । उद्भावयन्ति श‍ृङ्गारं सर्वे भावाः स्वसंज्ञया

sha~NkAvyAdhistathAglAnishchintAsUyA bhayaM tathA | vismayashcha vitarkashcha stambhashchapalatA tathA || romA~nchaharShau nidrA cha tathonmAdamadAvapi | svedashchaivAvahitthaM cha pralayo vepathustathA || viShAdashramanirvedA garvAvegau dhR^itiH smR^itiH | matirmoho vibodhashcha suptamautsukyavarjite || krodhAmarShau cha hAsashcha shoko.apasmAra eva cha | dainyaM cha maraNaM chaiva ratirutsAhasaMyutA || trAsavaivarNyaruditaiH svarabhedaH shamo.api cha | jaDatA cha tathA ShaT cha chatvAriMshatprakIrtitAH ||##]## AlasyaugryajugupsAkhyairevaM bhAvaistu varjitAH | udbhAvayanti shR^i~NgAraM sarve bhAvAH svasa.nj~nayA

[ यथाऽवसरमेते हि स्थायिसञ्चारिसत्त्वजाः । उद्दीपयन्ति श‍ृङ्गारं रसमासाद्य संज्ञितम् ॥] ग्लानिः शङ्का ह्यसूया च श्रमश्चपलता तथा । सुप्तं निद्रावहित्थं च हास्ये भावाः प्रकीर्तिताः

uddIpayanti shR^i~NgAraM rasamAsAdya sa.nj~nitam ||##]## glAniH sha~NkA hyasUyA cha shramashchapalatA tathA | suptaM nidrAvahitthaM cha hAsye bhAvAH prakIrtitAH

निर्वेदश्चैव चिन्ता च दैन्यं ग्लान्यास्रमेव च जडता मरणं चैव व्याधिश्च करुणे स्मृताः

nirvedashchaiva chintA cha dainyaM glAnyAsrameva cha jaDatA maraNaM chaiva vyAdhishcha karuNe smR^itAH

गर्वोऽसूया मदोत्साहावावेगोऽमर्ष एव च । क्रोधश्चपलतौग्र्यं च विज्ञेया रौद्रसम्भवाः

garvo.asUyA madotsAhAvAvego.amarSha eva cha | krodhashchapalataugryaM cha vij~neyA raudrasambhavAH

असम्मोहस्तथोत्साह आवेगो हर्ष एव च । मतिश्चैव तथोग्रत्वममर्षो मद एव च

asammohastathotsAha Avego harSha eva cha | matishchaiva tathogratvamamarSho mada eva cha

रोमाञ्चः स्वरभेदश्च क्रोधोऽसूया धृतिस्तथा । गर्वश्चैव वितर्कश्च वीरे भावा भवन्ति हि

romA~nchaH svarabhedashcha krodho.asUyA dhR^itistathA | garvashchaiva vitarkashcha vIre bhAvA bhavanti hi

स्वेदश्च वेपथुश्चैव रोमाञ्चो गद्गदस्तथा । त्रासश्च मरणश्चैअव वैवर्ण्यं च भयानके

svedashcha vepathushchaiva romA~ncho gadgadastathA | trAsashcha maraNashchaiava vaivarNyaM cha bhayAnake

अपस्मारस्तथोन्मादो विषादो मद एव च । मृत्युर्व्याधिर्भयं चैव भावा बीभत्ससंश्रयाः

apasmArastathonmAdo viShAdo mada eva cha | mR^ityurvyAdhirbhayaM chaiva bhAvA bIbhatsasaMshrayAH

स्तम्भः स्वेदश्च मोहश्च रोमाञ्चो विस्मयस्तथा । आवेगो जडता हर्षो मूर्छा चैवाद्भुताश्रयाः

stambhaH svedashcha mohashcha romA~ncho vismayastathA | Avego jaDatA harSho mUrChA chaivAdbhutAshrayAH

ये त्वेते सात्त्विका भावा नानाभिनयसंश्रिताः । रसेष्वेतेषु सर्वे ते ज्ञेया नाट्यप्रयोक्तृभिः

ye tvete sAttvikA bhAvA nAnAbhinayasaMshritAH | raseShveteShu sarve te j~neyA nATyaprayoktR^ibhiH

न ह्येकरसजं काव्यं किञ्चिदस्ति प्रयोगतः । भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिर्वृत्तिरेव च

na hyekarasajaM kAvyaM ki~nchidasti prayogataH | bhAvo vApi raso vApi pravR^ittirvR^ittireva cha

[ बहूनां समवेतानां रूपं यस्य भवेद्बहु । स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः सञ्चारिणो मताः ॥ दीपयन्तः प्रवर्तन्ते ये पुनः स्थायिनं रसम् । ते तु सञ्चारिणो ज्ञेयास्ते हि स्थायित्वमागताः ॥ विभावानुभावयुतो ह्यङ्गवस्तुसमाश्रयः । संचारिभिस्तु संयुक्तः स्थाय्येव तु रसो भवेत् ॥ स्थायी सत्त्वातिरेकेण प्रयोक्तव्यः प्रयोक्तृभिः । सञ्चार्याकारमात्रेण स्थायी यस्मादवस्थितः ॥ ये त्वेते सात्त्विका भावा नानाभिनययोजिताः । रसेष्वेतेषु सर्वेषु ते ज्ञेया नाट्यकोविदैः ॥ न ह्येकरसजं काव्यं नैकभावैकवृत्तिकम् । विमर्दे रागमायाति प्रयुक्तं हि प्रयत्नतः ॥ भावा वाऽपि रसा वाऽपि प्रवृत्तिर्वृत्तिरेव वा । बीभत्साद्भुतशान्तानां त्रैविध्यं नात्र कथ्यते ॥ षण्णां रसानां त्रैविध्यं नानाभावारसान्वितम् । सत्त्वप्रयोजितो ह्यर्थः प्रयोगोऽत्र विराजते ॥ विदित्वा हि विराजन्ते लोके चित्रं हि दुर्लभम् ॥] नानाभावार्थसम्पन्नाः स्थायिसत्त्वाभिचारिणः । पुष्पावकीर्णाः कर्तव्याः काव्येषु हि रसा बुधैः

sa mantavyo rasaH sthAyI sheShAH sa~nchAriNo matAH || dIpayantaH pravartante ye punaH sthAyinaM rasam | te tu sa~nchAriNo j~neyAste hi sthAyitvamAgatAH || vibhAvAnubhAvayuto hya~NgavastusamAshrayaH | sa.nchAribhistu saMyuktaH sthAyyeva tu raso bhavet || sthAyI sattvAtirekeNa prayoktavyaH prayoktR^ibhiH | sa~nchAryAkAramAtreNa sthAyI yasmAdavasthitaH || ye tvete sAttvikA bhAvA nAnAbhinayayojitAH | raseShveteShu sarveShu te j~neyA nATyakovidaiH || na hyekarasajaM kAvyaM naikabhAvaikavR^ittikam | vimarde rAgamAyAti prayuktaM hi prayatnataH || bhAvA vA.api rasA vA.api pravR^ittirvR^ittireva vA | bIbhatsAdbhutashAntAnAM traividhyaM nAtra kathyate || ShaNNAM rasAnAM traividhyaM nAnAbhAvArasAnvitam | sattvaprayojito hyarthaH prayogo.atra virAjate || viditvA hi virAjante loke chitraM hi durlabham ||##]## nAnAbhAvArthasampannAH sthAyisattvAbhichAriNaH | puShpAvakIrNAH kartavyAH kAvyeShu hi rasA budhaiH

एवं रसाश्च भावाश्च व्यवस्था नाटके स्मृताः । य एवमेताञ्जानाति स गच्छेत्सिद्धिमुत्तमाम्

evaM rasAshcha bhAvAshcha vyavasthA nATake smR^itAH | ya evametA~njAnAti sa gachChetsiddhimuttamAm