[Rama's agony accentuated by autumn -- description of the beauty of autumn -- Lakshmana leaves for Sugriva.] गुहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः। वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः

[Rama's agony accentuated by autumn --- description of the beauty of autumn --- Lakshmana leaves for Sugriva.] guhaṅ praviṣṭē sugrīvē vimuktē gaganē ghanaiḥ. varṣarātrōṣitō rāmaḥ kāmaśōkābhipīḍitaḥ

।। पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम्। शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम्

৷৷ pāṇḍuraṅ gaganaṅ dṛṣṭvā vimalaṅ candramaṇḍalam. śāradīṅ rajanīṅ caiva dṛṣṭvā jyōtsnānulēpanām

।। कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम्। बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः

৷৷ kāmavṛttaṅ ca sugrīvaṅ naṣṭāṅ ca janakātmajām. buddhvā kālamatītaṅ ca mumōha paramāturaḥ

स तु संज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान्पुनः। मनस्स्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः

sa tu saṅjñāmupāgamya muhūrtānmatimānpunaḥ. manassthāmapi vaidēhīṅ cintayāmāsa rāghavaḥ

आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते। शारदं गगनं दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम्

āsīnaḥ parvatasyāgrē hēmadhātuvibhūṣitē. śāradaṅ gaganaṅ dṛṣṭvā jagāma manasā priyām

दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्। सारसारावसङ्घुष्ठं विललापार्तया गिरा

dṛṣṭvā ca vimalaṅ vyōma gatavidyudvalāhakam. sārasārāvasaṅghuṣṭhaṅ vilalāpārtayā girā

सारसारावसन्नादैस्सारसारवनादिनी। याऽऽश्रमे रमते बाला साऽद्य मे रमते कथम्

sārasārāvasannādaissārasāravanādinī. yā৷৷śramē ramatē bālā sā.dya mē ramatē katham

पुष्पितांश्चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान्। कथं सा रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती

puṣpitāṅścāsanān dṛṣṭvā kāñcanāniva nirmalān. kathaṅ sā ramatē bālā paśyantī māmapaśyatī

या पुरा कलहंसानां स्वरेण कलभाषिणी। बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साऽद्य मे बुद्ध्यते कथम्

yā purā kalahaṅsānāṅ svarēṇa kalabhāṣiṇī. budhyatē cārusarvāṅgī sā.dya mē buddhyatē katham

निस्वनं चक्रवाकानां निशम्य नहचारिणाम्। पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति

nisvanaṅ cakravākānāṅ niśamya nahacāriṇām. puṇḍarīkaviśālākṣī kathamēṣā bhaviṣyati

सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च। तां विना मृगशाबाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे

sarāṅsi saritō vāpīḥ kānanāni vanāni ca. tāṅ vinā mṛgaśābākṣīṅ carannādya sukhaṅ labhē

अपि तां मद्वियोगाच्छ सौकुमार्याच्च भामिनीम्। सुदूरं पीडयेत्कामश्शरद्गुणनिरन्तरः

api tāṅ madviyōgāccha saukumāryācca bhāminīm. sudūraṅ pīḍayētkāmaśśaradguṇanirantaraḥ

एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः। विहङ्ग इव सारङ्गस्सलिलं त्रिदशेश्वरात्

ēvamādi naraśrēṣṭhō vilalāpa nṛpātmajaḥ. vihaṅga iva sāraṅgassalilaṅ tridaśēśvarāt

ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु। ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवान्लक्ष्मणोऽग्रजम्

tataścañcūrya ramyēṣu phalārthī girisānuṣu. dadarśa paryupāvṛttō lakṣmīvānlakṣmaṇō.grajam

तं चिन्तया दुस्सहया परीतं विसंज्ञमेकं विजने मनस्वी। भ्रातुर्विषादात्परितापदीनः समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच रामम्

taṅ cintayā dussahayā parītaṅ visaṅjñamēkaṅ vijanē manasvī. bhrāturviṣādātparitāpadīnaḥ samīkṣya saumitriruvāca rāmam

किमार्य कामस्य वशंगतेन किमात्मपौरुष्यपराभवेन। अयं सदा संह्रियते समाधिः किमत्र योगेन निवर्तितेन

kimārya kāmasya vaśaṅgatēna kimātmapauruṣyaparābhavēna. ayaṅ sadā saṅhriyatē samādhiḥ kimatra yōgēna nivartitēna

क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं समाधियोगानुगतं च कालम्। सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्वः स्वकर्म हेतुं च कुरुष्व हेतुम्

kriyābhiyōgaṅ manasaḥ prasādaṅ samādhiyōgānugataṅ ca kālam. sahāyasāmarthyamadīnasattvaḥ svakarma hētuṅ ca kuruṣva hētum

न जानकी मानव वंशनाथ त्वया सनाथा सुलभा परेण। न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य न दह्यते वीर वरार्ह कच्छित्

na jānakī mānava vaṅśanātha! tvayā sanāthā sulabhā parēṇa. na cāgnicūḍāṅ jvalitāmupētya na dahyatē vīra varārha! kacchit

सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः। हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं ससाम धर्मार्थसमाहितं च

salakṣaṇaṅ lakṣmaṇamapradhṛṣyaṅ svabhāvajaṅ vākyamuvāca rāmaḥ. hitaṅ ca pathyaṅ ca nayaprasaktaṅ sasāma dharmārthasamāhitaṅ ca

निस्संशयं कार्यमवेक्षितव्यं क्रियाविशेषोऽह्यनुवर्तितव्यः। ननु प्रवृत्तस्य दुरासदस्य कुमार कार्यस्य फलं च चिन्त्यम्

nissaṅśayaṅ kāryamavēkṣitavyaṅ kriyāviśēṣō.hyanuvartitavyaḥ. nanu pravṛttasya durāsadasya kumāra! kāryasya phalaṅ ca cintyam

अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन्। उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता

atha padmapalāśākṣīṅ maithilīmanucintayan. uvāca lakṣmaṇaṅ rāmō mukhēna pariśuṣyatā

तर्पयित्वा सहस्राक्षस्सलिलेन वसुन्धराम्। निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः

tarpayitvā sahasrākṣassalilēna vasundharām. nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाश्शैलद्रुमपुरोगमाः। विसृज्य सलिलं मेघाः परिश्रान्ता नृपात्मज

snigdhagambhīranirghōṣāśśailadrumapurōgamāḥ. visṛjya salilaṅ mēghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja!

नीलोत्पलदलश्यामाश्श्यामीकृत्वा दिशो दश। विमदा इव मातङ्गाश्शान्तवेगाः पयोधराः

nīlōtpaladalaśyāmāśśyāmīkṛtvā diśō daśa. vimadā iva mātaṅgāśśāntavēgāḥ payōdharāḥ

जलगर्भा महामेघा कुटजार्जुनगन्धिनः। चरित्वा विरतास्सौम्य वृष्टिवातास्समुद्यताः

jalagarbhā mahāmēghā kuṭajārjunagandhinaḥ. caritvā viratāssaumya! vṛṣṭivātāssamudyatāḥ

घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण। नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तस्सहसाऽनघ

ghanānāṅ vāraṇānāṅ ca mayūrāṇāṅ ca lakṣmaṇa!. nādaḥ prasravaṇānāṅ ca praśāntassahasā.nagha

अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः। अनुलिप्ता इवाऽभान्ति गिरयश्चित्रदीप्तिभिः

abhivṛṣṭā mahāmēghairnirmalāścitrasānavaḥ. anuliptā ivā.bhānti girayaścitradīptibhiḥ

शाखासु सप्तच्छदपादपानां प्रभासु तारार्कनिशाकराणाम्। लीलासु चैवोत्तम वारणानां श्रियं विभज्याद्य शरत्प्रवृत्ता

śākhāsu saptacchadapādapānāṅ prabhāsu tārārkaniśākarāṇām. līlāsu caivōttama vāraṇānāṅ śriyaṅ vibhajyādya śaratpravṛttā

सम्प्रत्यनेकाश्रय चित्रशोभा लक्ष्मीश्शरत्कालगुणोपनीता। सूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषु पद्माकरेष्वभ्यधिकं विभाति

sampratyanēkāśraya citraśōbhā lakṣmīśśaratkālaguṇōpanītā. sūryāgrahastapratibōdhitēṣu padmākarēṣvabhyadhikaṅ vibhāti

सप्तच्छदानां कुसुमोपगन्धी षट्पादबृन्दैरनुगीयमानः। मत्तद्विपानां पवनोऽनुसारी दर्पं विनेष्यन्नधिकं करोति।।

saptacchadānāṅ kusumōpagandhī ṣaṭpādabṛndairanugīyamānaḥ. mattadvipānāṅ pavanō.nusārī darpaṅ vinēṣyannadhikaṅ karōti৷৷

अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षै स्सरःप्रियैः पद्मरजोवकीर्णैः। महानदीनां पुलिनोपयातैः क्रीडन्ति हंसास्सह चक्रवाकैः

abhyāgataiścāruviśālapakṣai- ssaraḥpriyaiḥ padmarajōvakīrṇaiḥ. mahānadīnāṅ pulinōpayātaiḥ krīḍanti haṅsāssaha cakravākaiḥ

मदप्रगल्भेषु च वारणेषु गवां समूहेषु च दर्पितेषु। प्रसन्नतोयासु च निम्नगासु विभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता

madapragalbhēṣu ca vāraṇēṣu gavāṅ samūhēṣu ca darpitēṣu. prasannatōyāsu ca nimnagāsu vibhāti lakṣmīrbahudhā vibhaktā

नभस्समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तं विमुक्तबर्हाभरणा वनेषु। प्रियास्वसक्ता विनिवृत्तशोभा गतोत्सवा ध्यानपरा मयूराः

nabhassamīkṣyāmbudharairvimuktaṅ vimuktabarhābharaṇā vanēṣu. priyāsvasaktā vinivṛttaśōbhā gatōtsavā dhyānaparā mayūrāḥ

मनोज्ञगन्धैः प्रियकैरनल्पैः पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः। सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामै रुद्योतितानीव वनान्तराणि

manōjñagandhaiḥ priyakairanalpaiḥ puṣpātibhārāvanatāgraśākhaiḥ. suvarṇagaurairnayanābhirāmai rudyōtitānīva vanāntarāṇi

प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां वने रतानां कुसुमोद्धतानाम्। मदोत्कटानां मदलालसानां गजोत्तमानां गतयोऽद्य मन्दाः

priyānvitānāṅ nalinīpriyāṇāṅ vanē ratānāṅ kusumōddhatānām. madōtkaṭānāṅ madalālasānāṅ gajōttamānāṅ gatayō.dya mandāḥ

व्यभ्रं नभश्शस्त्रविधौतवर्णं कृशप्रवाहानि नदीजलानि। कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्ति तमोविमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः

vyabhraṅ nabhaśśastravidhautavarṇaṅ kṛśapravāhāni nadījalāni. kahlāraśītāḥ pavanāḥ pravānti tamōvimuktāśca diśaḥ prakāśāḥ

सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्का भूमिश्चिरोदधाटितसान्द्ररेणुः। अन्योन्यवैरेणसमायुताना मुद्योगकालोऽद्य नराधिपानाम्

sūryātapakrāmaṇanaṣṭapaṅkā bhūmiścirōdadhāṭitasāndrarēṇuḥ. anyōnyavairēṇasamāyutānā- mudyōgakālō.dya narādhipānām

शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाः प्रहर्षिताः पांशुसमुत्क्षिताङ्गाः। मदोत्कटास्सम्प्रति युद्धलुब्धा वृषा गवां मध्यगता नदन्ति

śaradguṇāpyāyitarūpaśōbhāḥ praharṣitāḥ pāṅśusamutkṣitāṅgāḥ. madōtkaṭāssamprati yuddhalubdhā vṛṣā gavāṅ madhyagatā nadanti

समन्मथं तीव्रगतानुरागाः कुलान्विता मन्दगतिं करिण्यः। मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तं वनेषु भर्तारमनुप्रयान्ति

samanmathaṅ tīvragatānurāgāḥ kulānvitā mandagatiṅ kariṇyaḥ. madānvitaṅ samparivārya yāntaṅ vanēṣu bhartāramanuprayānti

त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषणानि बर्हाणि तीरोपगता नदीनाम्। निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैः प्रयान्ति दीना विमदा मयूराः

tyaktvā varāṇyātmavibhūṣaṇāni barhāṇi tīrōpagatā nadīnām. nirbhartsyamānā iva sārasaughaiḥ prayānti dīnā vimadā mayūrāḥ

वित्रास्य कारण्डवचक्रवाका न्महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः। सरस्सु बद्धाम्बुजभूषणेषु विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति

vitrāsya kāraṇḍavacakravākā- nmahāravairbhinnakaṭā gajēndrāḥ. sarassu baddhāmbujabhūṣaṇēṣu vikṣōbhya vikṣōbhya jalaṅ pibanti

व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु। ससारसारावनिनादितासु नदीषु हृष्टा निपतन्ति हंसाः

vyapētapaṅkāsu savālukāsu prasannatōyāsu sagōkulāsu. sasārasārāvanināditāsu nadīṣu hṛṣṭā nipatanti haṅsāḥ

नदीघनप्रस्रवणोदकाना मतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम्। प्लवङ्गमानां च गतोत्सवानां द्रुतं रवास्सम्प्रति सम्प्रणष्टाः

nadīghanaprasravaṇōdakānā- matipravṛddhānilabarhiṇānām. plavaṅgamānāṅ ca gatōtsavānāṅ drutaṅ ravāssamprati sampraṇaṣṭāḥ

अनेकवर्णास्सुविनष्टकाया नवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः। क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्य श्चिरोषिता विप्रसरन्ति सर्पाः

anēkavarṇāssuvinaṣṭakāyā navōditēṣvambudharēṣu naṣṭāḥ. kṣudhārditā ghōraviṣā bilēbhya- ścirōṣitā viprasaranti sarpāḥ

चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका। अहो रागवती सन्ध्या जहाति स्वयमम्बरम्

cañcaccandrakarasparśaharṣōnmīlitatārakā. ahō rāgavatī sandhyā jahāti svayamambaram

रात्रिश्शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा तारागणोन्मीलितचारुनेत्रा। ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा विभाति नारीव शुक्लांशुकसंवृताङ्गी

rātriśśaśāṅkōditasaumyavaktrā tārāgaṇōnmīlitacārunētrā. jyōtsnāṅśukaprāvaraṇā vibhāti nārīva śuklāṅśukasaṅvṛtāṅgī

विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वा प्रहर्षिता सारसचारुपङ्क्तिः। नभस्समाक्रामति शीघ्रवेगाः वातावधूता ग्रथितेव माला

vipakvaśāliprasavāni bhuktvā praharṣitā sārasacārupaṅktiḥ. nabhassamākrāmati śīghravēgāḥ vātāvadhūtā grathitēva mālā

सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतं महाह्रदस्थं सलिलं विभाति। घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रं तारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम्

suptaikahaṅsaṅ kumudairupētaṅ mahāhradasthaṅ salilaṅ vibhāti. ghanairvimuktaṅ niśi pūrṇacandraṅ tārāgaṇākīrṇamivāntarikṣam

प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां प्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम्। वाप्युत्तमानामधिकाऽद्य लक्ष्मी र्वराङ्गनानामिव भूषितानाम्

prakīrṇahaṅsākulamēkhalānāṅ prabuddhapadmōtpalamālinīnām. vāpyuttamānāmadhikā.dya lakṣmī- rvarāṅganānāmiva bhūṣitānām

वेणुस्वनव्यञ्जिततूर्यमिश्रः प्रत्यूषकालानिलसम्प्रवृद्धः। सम्मूर्छितो गर्गरगोवृषाणा मन्योन्यमापूरयतीव शब्दः

vēṇusvanavyañjitatūryamiśraḥ pratyūṣakālānilasampravṛddhaḥ. sammūrchitō gargaragōvṛṣāṇā- manyōnyamāpūrayatīva śabdaḥ

नवैर्नदीनां कुसुमप्रभासै र्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन। धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः कूलानि काशैरुपशोभितानि

navairnadīnāṅ kusumaprabhāsai- rvyādhūyamānairmṛdumārutēna. dhautāmalakṣaumapaṭaprakāśaiḥ kūlāni kāśairupaśōbhitāni

वनप्रचण्डा मधुपानशौण्डाः प्रियान्विताष्षट्चरणाः प्रह्रृष्टाः। वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रां कुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः

vanapracaṇḍā madhupānaśauṇḍāḥ priyānvitāṣṣaṭcaraṇāḥ prahrṛṣṭāḥ. vanēṣu mattāḥ pavanānuyātrāṅ kurvanti padmāsanarēṇugaurāḥ

जलं प्रसन्नं कुमुदं प्रभासं क्रौञ्चस्वनश्शालिवनं विपक्वम्। मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्र श्शंसन्ति वर्षव्यपनीतकालम्

jalaṅ prasannaṅ kumudaṅ prabhāsaṅ krauñcasvanaśśālivanaṅ vipakvam. mṛduśca vāyurvimalaśca candra- śśaṅsanti varṣavyapanītakālam

मीनोपसन्दर्शितमेखलानां नदीवधूनां गतयोऽद्य मन्दाः। कान्तोपभुक्तालसगामिनीनां प्रभातकालेष्विव कामिनीनाम्

mīnōpasandarśitamēkhalānāṅ nadīvadhūnāṅ gatayō.dya mandāḥ. kāntōpabhuktālasagāminīnāṅ prabhātakālēṣviva kāminīnām

सचक्रवाकानि सशैवलानि काशैर्दुकूलैरिव संवृतानि। सपत्रलेखानि सरोचनानि वधूमुखानीव नदीमुखानि

sacakravākāni saśaivalāni kāśairdukūlairiva saṅvṛtāni. sapatralēkhāni sarōcanāni vadhūmukhānīva nadīmukhāni

प्रफुल्लबाणासनचित्रितेषु प्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु। गृहीतचापोद्यतचण्डदण्डः प्रचण्डचारोऽद्य वनेषु कामः

praphullabāṇāsanacitritēṣu prahṛṣṭaṣaṭpādanikūjitēṣu. gṛhītacāpōdyatacaṇḍadaṇḍaḥ pracaṇḍacārō.dya vanēṣu kāmaḥ

लोकं सुवृष्ट्या परितोषयित्वा नदीस्तटाकानि च पूरयित्वा। निष्पन्नसस्यां वसुधां च कृत्वा त्यक्त्वा नभस्तोयधराः प्रणष्टाः

lōkaṅ suvṛṣṭyā paritōṣayitvā nadīstaṭākāni ca pūrayitvā. niṣpannasasyāṅ vasudhāṅ ca kṛtvā tyaktvā nabhastōyadharāḥ praṇaṣṭāḥ

दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः। नवसङ्गमसव्रीडा जघनानीव योषितः

darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ. navasaṅgamasavrīḍā jaghanānīva yōṣitaḥ

प्रसन्नसलिलास्सौम्य कुररीभिर्विनादिताः। चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः

prasannasalilāssaumya kurarībhirvināditāḥ. cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ

असनास्सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्च पुष्पिताः। दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च गिरिसानुषु

asanāssaptaparṇāśca kōvidārāśca puṣpitāḥ. dṛśyantē bandhujīvāśca śyāmāśca girisānuṣu

हंससारसचक्राह्वैः कुररैश्च समन्ततः। पुलिनान्यवकीर्णानि नदीनां पश्य लक्ष्मण

haṅsasārasacakrāhvaiḥ kuraraiśca samantataḥ. pulinānyavakīrṇāni nadīnāṅ paśya lakṣmaṇa!

अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज। उद्योगसमयस्सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः

anyōnyabaddhavairāṇāṅ jigīṣūṇāṅ nṛpātmaja!. udyōgasamayassaumya! pārthivānāmupasthitaḥ

इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं वा तथाविधम्

iyaṅ sā prathamā yātrā pārthivānāṅ nṛpātmaja! na ca paśyāmi sugrīvamudyōgaṅ vā tathāvidham

चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः। मम शोकाभिभूतस्य सौम्य सीतामपश्यतः

catvārō vārṣikā māsā gatā varṣaśatōpamāḥ. mama śōkābhibhūtasya saumya sītāmapaśyataḥ

चक्रवाकीव भर्तारं पृष्ठतोऽनुगता वनम्। विषमं दण्डकारण्यमुद्यानमिव याऽगता

cakravākīva bhartāraṅ pṛṣṭhatō.nugatā vanam. viṣamaṅ daṇḍakāraṇyamudyānamiva yā.gatā

प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते। कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण

priyāvihīnē duḥkhārtē hṛtarājyē vivāsitē. kṛpāṅ na kurutē rājā sugrīvō mayi lakṣmaṇa

अनाथो हृतराज्योऽयं रावणेन च धर्षितः। दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः

anāthō hṛtarājyō.yaṅ rāvaṇēna ca dharṣitaḥ. dīnō dūragṛhaḥ kāmī māṅ caiva śaraṇaṅ gataḥ

।। इत्येतैः कारणैस्सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः। अहं वानरराजस्य परिभूतः परन्तप

৷৷ ityētaiḥ kāraṇaissaumya! sugrīvasya durātmanaḥ. ahaṅ vānararājasya paribhūtaḥ parantapa!

स कालं परिसङ्ख्याय सीतायाः परिमार्गणे। कृतार्थस्समयं कृत्वा दुर्मतिर्नावबुध्यते

sa kālaṅ parisaṅkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇē. kṛtārthassamayaṅ kṛtvā durmatirnāvabudhyatē

त्वं च किष्किन्धां प्रविश्य ब्रूहि वानरपुङ्गवम्। मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम

tvaṅ ca kiṣkindhāṅ praviśya brūhi vānarapuṅgavam. mūrkhaṅ grāmyasukhē saktaṅ sugrīvaṅ vacanānmama

अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम्। आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः

arthināmupapannānāṅ pūrvaṅ cāpyupakāriṇām. āśāṅ saṅśrutya yō hanti sa lōkē puruṣādhamaḥ

शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम्। सत्येन प्रतिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः

śubhaṅ vā yadi vā pāpaṅ yō hi vākyamudīritam. satyēna pratigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣōttamaḥ

कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये। तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते

kṛtārthā hyakṛtārthānāṅ mitrāṇāṅ na bhavanti yē. tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnōpabhuñjatē

नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे। द्रष्टुमिच्छति चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम्

nūnaṅ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇē. draṣṭumicchati cāpasya rūpaṅ vidyudgaṇōpamam

घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे। निर्घोषमिव वज्रस्य पुनस्संश्रोतुमिच्छसि

ghōraṅ jyātalanirghōṣaṅ kruddhasya mama saṅyugē. nirghōṣamiva vajrasya punassaṅśrōtumicchasi

काममेवंगतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे। त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज

kāmamēvaṅgatē.pyasya parijñātē parākramē. tvatsahāyasya mē vīra! na cintā syānnṛpātmaja

यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरञ्जयः। समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः

yadarthamayamārambhaḥ kṛtaḥ parapurañjayaḥ. samayaṅ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavagēśvaraḥ

वर्षासमयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः। व्यतीतांश्चतुरो मासान्विहरन्नावबुध्यते

varṣāsamayakālaṅ tu pratijñāya harīśvaraḥ. vyatītāṅścaturō māsānviharannāvabudhyatē

सामात्यपरिषत्क्रीडन्पानमेवोपसेवते। शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम्

sāmātyapariṣatkrīḍanpānamēvōpasēvatē. śōkadīnēṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurutē dayām

उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वत्स महाबल। मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैवमिदं वचः

ucyatāṅ gaccha sugrīvastvayā vatsa! mahābala!. mama rōṣasya yadrūpaṅ brūyāścaivamidaṅ vacaḥ

न च सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः। समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः

na ca saṅkucitaḥ panthā yēna vālī hatō gataḥ. samayē tiṣṭha sugrīva! mā vālipathamanvagāḥ

एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया। त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम्

ēka ēva raṇē vālī śarēṇa nihatō mayā. tvāṅ tu satyādatikrāntaṅ haniṣyāmi sabāndhavam

तदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ। तत्तद्भ्रूहि नरश्रेष्ठत्वर कालव्यतिक्रमः

tadēvaṅ vihitē kāryē yaddhitaṅ puruṣarṣabha!. tattadbhrūhi naraśrēṣṭhatvara kālavyatikramaḥ

कुरुष्व सत्यं मयि वानरेश्वर प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम्। मा वालिनं प्रेत्य गतो यमक्षयं त्वमद्य पश्येर्मम चोदितैश्शरैः

kuruṣva satyaṅ mayi vānarēśvara! pratiśrutaṅ dharmamavēkṣya śāśvatam. mā vālinaṅ prētya gatō yamakṣayaṅ tvamadya paśyērmama cōditaiśśaraiḥ

स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम्। चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा हरीश्वरे मानववंशनाथः

sa pūrvajaṅ tīvravivṛddhakōpaṅ lālapyamānaṅ prasamīkṣya dīnam. cakāra tīvrāṅ matimugratējā harīśvarē mānavavaṅśanāthaḥ