अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः। उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीना: प्रदक्षिणम्।।

atha rāmaśca sītā ca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ. upasaṅgṛhya rājānaṅ cakrurdīnā: pradakṣiṇam৷৷

तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञस्सीतया सह। राघव श्शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत्।।

taṅ cāpi samanujñāpya dharmajñassītayā saha. rāghava śśōkasammūḍhō jananīmabhyavādayat৷৷

अअन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौशल्यामभ्यवादयत्। अथ मातु स्सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः।।

aanvakṣaṅ lakṣmaṇō bhrātuḥ kauśalyāmabhyavādayat. atha mātu ssumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ৷৷

तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्। हितकामा महाबाहुं मूध्नर्युपाघ्राय लक्ष्मणम्।।

taṅ vandamānaṅ rudatī mātā saumitrimabravīt. hitakāmā mahābāhuṅ mūdhnaryupāghrāya lakṣmaṇam৷৷

सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तस्सुहृज्जने। रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति।।

sṛṣṭastvaṅ vanavāsāya svanuraktassuhṛjjanē. rāmē pramādaṅ mā kārṣīḥ putra! bhrātari gacchati৷৷

व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ। एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत्।।

vyasanī vā samṛddhō vā gatirēṣa tavānagha!. ēṣa lōkē satāṅ dharmō yajjyēṣṭhavaśagō bhavēt৷৷

इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्। दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च।।

idaṅ hi vṛttamucitaṅ kulasyāsya sanātanam. dānaṅ dīkṣā ca yajñēṣu tanutyāgō mṛdhēṣu ca৷৷

लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वा सा संसिद्धं प्रियराघवम्। सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम्।।

lakṣmaṇaṅ tvēvamuktvā sā saṅsiddhaṅ priyarāghavam. sumitrā gaccha gacchēti punaḥ punaruvāca tam৷৷

रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्। अयोध्यामटवीं विध्दि गच्छ तात यथासुखम्।।

rāmaṅ daśarathaṅ viddhi māṅ viddhi janakātmajām. ayōdhyāmaṭavīṅ vidhdi gaccha tāta! yathāsukham৷৷

ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्। विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा।।

tataḥ sumantraḥ kākutsthaṅ prāñjalirvākyamabravīt. vinītō vinayajñaśca mātalirvāsavaṅ yathā৷৷

ररथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः। क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि।।

rarathamārōha bhadraṅ tē rājaputra mahāyaśaḥ. kṣipraṅ tvāṅ prāpayiṣyāmi yatra māṅ rāma! vakṣyasi৷৷

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया। तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः।।

caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vanē tvayā. tānyupakramitavyāni yāni dēvyāsi cōditaḥ৷৷

तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा। आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः।।

taṅ rathaṅ sūryasaṅkāśaṅ sītā hṛṣṭēna cētasā. ārurōha varārōhā kṛtvālaṅkāramātmanaḥ৷৷

अथो ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितम्। तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।

athō jvalanasaṅkāśaṅ cāmīkaravibhūṣitam!. tamāruruhatustūrṇaṅ bhrātarau rāmalakṣmaṇau৷৷

वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च। भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ।।

vanavāsaṅ hi saṅkhyāya vāsāṅsyābharaṇāni ca. bhartāramanugacchantyai sītāyai śvaśurō dadau৷৷

तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च। रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।

tathaivāyudhajālāni bhrātṛbhyāṅ kavacāni ca. rathōpasthē pratinyasya sacarma kaṭhinaṅ ca tat৷৷

।। सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्। सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।

৷৷ sītātṛtīyānārūḍhān dṛṣṭvā dṛṣṭamacōdayat. sumantrassammatānaśvān vāyuvēgasamānjavē৷৷

प्रतियाते महारण्यं चिररात्राय राघवे। बभूव नगरे मूर्छा बलमूर्छा जनस्य च।।

pratiyātē mahāraṇyaṅ cirarātrāya rāghavē. babhūva nagarē mūrchā balamūrchā janasya ca৷৷

तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम्। हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम्।।

tatsamākulasambhrāntaṅ mattasaṅkupitadvipam. hayaśiñjitanirghōṣaṅ puramāsīnmahāsvanam৷৷

तत स्सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता। राममेवाभिदुद्राव घर्मार्ता सलिलं यथा।।

tata ssabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā. rāmamēvābhidudrāva gharmārtā salilaṅ yathā৷৷

पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः। बाष्पपूर्णमुखास्सर्वे तमूचुर्भृशनिस्वनाः।।

pārśvataḥ pṛṣṭhataścāpi lambamānāstadunmukhāḥ. bāṣpapūrṇamukhāssarvē tamūcurbhṛśanisvanāḥ৷৷

संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैश्शनैः। मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति।।

saṅyaccha vājināṅ raśmīn sūta! yāhi śanaiśśanaiḥ. mukhaṅ drakṣyāma rāmasya durdarśaṅ nō bhaviṣyati৷৷

आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्। यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते।।

āyasaṅ hṛdayaṅ nūnaṅ rāmamāturasaṅśayam. yaddēvagarbhapratimē vanaṅ yāti na bhidyatē৷৷

कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्। न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा।।

kṛtakṛtyā hi vaidēhī chāyēvānugatā patim. na jahāti ratā dharmē mērumarkaprabhā yathā৷৷

अहो लक्ष्मण सिद्धार्थ स्सततं प्रियवादिनम्। भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि।।

ahō! lakṣmaṇa! siddhārtha ssatataṅ priyavādinam. bhrātaraṅ dēvasaṅkāśaṅ yastvaṅ paricariṣyasi৷৷

महत्येषा हि ते सिध्दिरेष चाभ्युदयो महान्। एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि।।

mahatyēṣā hi tē sidhdirēṣa cābhyudayō mahān. ēṣa svargasya mārgaśca yadēnamanugacchasi৷৷

एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्। नरास्तमनुगच्छन्तः प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम्।।

ēvaṅ vadantastē sōḍhuṅ na śēkurbāṣpamāgatam. narāstamanugacchantaḥ priyamikṣvākunandanam৷৷

अथ राजा वृत स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः। निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात्।।

atha rājā vṛta strībhirdīnābhirdīnacētanaḥ. nirjagāma priyaṅ putraṅ drakṣyāmīti bruvan gṛhāt৷৷

शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः। यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे।।

śuśruvē cāgrataḥ strīṇāṅ rudantīnāṅ mahāsvanaḥ. yathā nādaḥ karēṇūnāṅ baddhē mahati kuñjarē৷৷

पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदाऽभवत्। परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा।।

pitā hi rājā kākutsthaḥ śrīmān sannastadā.bhavat. paripūrṇaḥ śaśī kālē grahēṇōpaplutō yathā৷৷

स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः। सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति।।

sa ca śrīmānacintyātmā rāmō daśarathātmajaḥ. sūtaṅ sañcōdayāmāsa tvaritaṅ vāhyatāmiti৷৷

रामो याहीति सूतं तं तिष्ठेति स जनस्तदा। उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः।।

rāmō yāhīti sūtaṅ taṅ tiṣṭhēti sa janastadā. ubhayaṅ nāśakatsūtaḥ kartumadhvani cōditaḥ৷৷

निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः। पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम महीरजः।।

nirgacchati mahābāhau rāmē paurajanāśrubhiḥ. patitairabhyavahitaṅ praśaśāma mahīrajaḥ৷৷

रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्। प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम्।।

ruditāśruparidyūnaṅ hāhākṛtamacētanam. prayāṇē rāghavasyāsītpuraṅ paramapīḍitam৷৷

सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्। मीनसङ्क्षोभचलितै स्सलिलं पङ्कजैरिव।।

susrāva nayanaiḥ strīṇāmasramāyāsasambhavam. mīnasaṅkṣōbhacalitai ssalilaṅ paṅkajairiva৷৷

दृष्ट्वा तु नृपति श्श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्। निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः।।

dṛṣṭvā tu nṛpati śśrīmānēkacittagataṅ puram. nipapātaiva duḥkhēna hatamūla iva drumaḥ৷৷

ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः। नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम्।।

tatō halahalāśabdō jajñē rāmasya pṛṣṭhataḥ. narāṇāṅ prēkṣya rājānaṅ sīdantaṅ bhṛśaduḥkhitam৷৷

हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे। अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तः पर्यदेवयन्।।

hā rāmēti janāḥ kēcidrāmamātēti cāparē. antaḥpuraṅ samṛddhaṅ ca krōśantaḥ paryadēvayan৷৷

अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्। राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि।।

anvīkṣamāṇō rāmastu viṣaṇṇaṅ bhrāntacētasam. rājānaṅ mātaraṅ caiva dadarśānugatau pathi৷৷

स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा। धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत।।

sa baddha iva pāśēna kiśōrō mātaraṅ yathā. dharmapāśēna saṅkṣiptaḥ prakāśaṅ nābhyudaikṣata৷৷

पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ। दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम्।।

padātinau ca yānārhāvaduḥkhārhau sukhōcitau. dṛṣṭvā sañcōdayāmāsa śīghraṅ yāhīti sārathim৷৷

न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः। मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः।।

na hi tatpuruṣavyāghrō duḥkhadaṅ darśanaṅ pituḥ. mātuśca sahituṅ śaktastōtrārdita iva dvipaḥ৷৷

प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात्। बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत।।

pratyagāramivāyāntī vatsalā vatsakāraṇāt. baddhavatsā yathā dhēnū rāmamātābhyadhāvata৷৷

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्। क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।

tathā rudantīṅ kausalyāṅ rathaṅ tamanudhāvatīm. krōśantīṅ rāma rāmēti hā sītē! lakṣmaṇēti ca৷৷

।। रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्। असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।

৷৷ rāmalakṣmaṇasītārthaṅ sravantīṅ vāri nētrajam. asakṛtpraikṣata tadā nṛtyantīmiva mātaram৷৷

तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः। सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा।।

tiṣṭhēti rājā cukrōśa yāhi yāhīti rāghavaḥ. sumantrasya babhūvātmā cakrayōriva cāntarā৷৷

नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि। चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत्।।

nāśrauṣamiti rājānamupālabdhō.pi vakṣyasi. ciraṅ duḥkhasya pāpiṣṭhamiti rāmastamabravīt৷৷

रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्। व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः।।

rāmasya sa vacaḥ kurvannanujñāpya ca taṅ janam. vrajatō.pi hayān śīghraṅ cōdayāmāsa sārathiḥ৷৷

न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्। मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम्।।

nyavartata janō rājñō rāmaṅ kṛtvā pradakṣiṇam. manasāpyaśruvēgaiśca na nyavartata mānuṣam৷৷

यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत्। इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः।।

yamicchētpunarāyāntaṅ nainaṅ dūramanuvrajēt. ityamātyā mahārājamūcurdaśarathaṅ vacaḥ৷৷

तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नं प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः। निशम्य राजा कृपणः सभार्यो व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः।।

tēṣāṅ vacaḥ sarvaguṇōpapannaṅ prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ. niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryō vyavasthitastaṅ sutamīkṣamāṇaḥ৷৷