तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्। उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः।।

tathā tu vilapantīṅ tāṅ kausalyāṅ rāmamātaram. uvāca lakṣmaṇō dīnastatkālasadṛśaṅ vacaḥ৷৷

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम्। त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः।।

na rōcatē mamāpyētadāryē yadrāghavō vanam. tyaktvā rājyaśriyaṅ gacchēt striyā vākyavaśaṅ gataḥ৷৷

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः। नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः।।

viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ. nṛpaḥ kimiva na brūyāccōdyamānassamanmathaḥ৷৷

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्। येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः।।

nāsyāparādhaṅ paśyāmi nāpi dōṣaṅ tathāvidham. yēna nirvāsyatē rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ৷৷

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः। स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत्।।

na taṅ paśyāmyahaṅ lōkē parōkṣamapi yō naraḥ. svamitrō.pi nirastō.pi yō.sya dōṣamudāharēt৷৷

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्। अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात्।।

dēvakalpamṛjuṅ dāntaṅ ripūṇāmapi vatsalam. avēkṣamāṇaḥ kō dharmaṅ tyajētputramakāraṇāt৷৷

तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः। पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन्।।

tadidaṅ vacanaṅ rājñaḥpunarbālyamupēyuṣaḥ. putraḥ kō hṛdayē kuryādrājavṛttamanusmaran৷৷

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः। तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम्।।

yāvadēva na jānāti kaścidarthamimaṅ naraḥ. tāvadēva mayā sārdhamātmasthaṅ kuru śāsanam৷৷

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव। क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः।।

mayā pārśvē sadhanuṣā tava guptasya rāghava!. ka ssamarthō.dhikaṅ kartuṅ kṛtāntasyēva tiṣṭhataḥ৷৷

निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ। करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये।।

nirmanuṣyāmimāṅ kṛtsnāmayōdhyāṅ manujarṣabha!. kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriyē৷৷

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति। सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते।।

bharatasyātha pakṣyō vā yō vā.sya hitamicchati. sarvānētānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyatē৷৷

प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता। अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि।।

prōtsāhitō.yaṅ kaikēyyā sa duṣṭō yadi naḥ pitā. amitrabhūtō nissaṅgaṅ vadhyatāṅ badhyatāmapi৷৷

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्।।

gurōrapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ. utpathaṅ pratipannasya kāryaṅ bhavati śāsanam৷৷

बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ। दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव।।

balamēṣa kimāśritya hētuṅ vāpuruṣarṣabha!. dātumicchati kaikēyyai rājyaṅ sthitamidaṅ tava৷৷

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्। काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन।।

tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam. kā.sya śaktiśśriyaṅ dātuṅ bharatāyāriśāsana!৷৷

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः। सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे।।

anuraktō.smi bhāvēna bhrātaraṅ dēvi tattvataḥ. satyēna dhanuṣā caiva dattēnēṣṭēna tē śapē৷৷

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति। प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय।।

dīptamagnimaraṇyaṅ vā yadi rāmaḥ pravēkṣyati. praviṣṭaṅ tatra māṅ dēvi! tvaṅ pūrvamavadhāraya৷৷

हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः। देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु।।

harāmi vīryādduḥkhaṅ tē tama ssūrya ivōditaḥ. dēvī paśyatu mē vīryaṅ rāghavaścaiva paśyatu৷৷

एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः। उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा।।

ētattu vacanaṅ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ. uvāca rāmaṅ kauśalyā rudantī śōkalālasā৷৷

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया। यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते।।

bhrātustē vadataḥ putra! lakṣmaṇasya śrutaṅ tvayā. yadatrānantaraṅ kāryaṅ kuruṣva yadi rōcatē৷৷

न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्। विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः।।

na cādharmyaṅ vaca śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam. vihāya śōkasantaptāṅ gantumarhasi māmitaḥ৷৷

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि। शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम्।।

dharmajña! yadi dharmiṣṭhō dharmaṅ caritumicchasi. śuśrūṣa māmihasthastvaṅ cara dharmamanuttamam৷৷

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्। परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः।।

śuśrūṣurjananīṅ putra! svagṛhē niyatō vasan. parēṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṅ gataḥ৷৷

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम्। त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्।।

yathaiva rājā pūjyastē gauravēṇa tathā.smyaham. tvāṅ nāhamanujānāmi na gantavyamitō vanam৷৷

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा। त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्।।

tvadviyōgānna mē kāryaṅ jīvitēna sukhēna vā. tvayā saha mama śrēyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam৷৷

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्। अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्।।

yadi tvaṅ yāsyasi vanaṅ tyaktvā māṅ śōkalālasām. ahaṅ prāyamihāsiṣyē na hi śakṣyāmi jīvitum৷৷

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्। ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः।।

tatastvaṅ prāpsyasē putra! nirayaṅ lōkaviśrutam. brahmahatyāmivādharmātsamudra ssaritāṅ patiḥ৷৷

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः। उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्।।

vilapantīṅ tathā dīnāṅ kausalyāṅ jananīṅ tataḥ. uvāca rāmō dharmātmā vacanaṅ dharmasaṅhitam৷৷

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम। प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम्।।

nāsti śaktiḥ piturvākyaṅ samatikramituṅ mama. prasādayē tvāṅ śirasā gantumicchāmyahaṅ vanam৷৷

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा। गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता।।

ṛṣiṇā ca piturvākyaṅ kurvatā vratacāriṇā. gaurhatā jānatā dharmaṅ kaṇḍunā.pi vipaścitā৷৷

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः। खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः।।

asmākaṅ ca kulē pūrvaṅ sagarasyājñayā pituḥ. khanadbhissāgarairbhūmimavāptassumahānvadhaḥ৷৷

जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्। कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा।।

jāmadgnyēna rāmēṇa rēṇukā jananī svayam. kṛttā paraśunā.raṇyē piturvacanakāriṇā৷৷

एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्। पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम्।।

ētairanyaiśca bahubhirdēvi! dēvasamaiḥ kṛtam. piturvacanamaklībaṅ kariṣyāmi piturhitam৷৷

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्। एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः।।

na khalvētanmayaikēna kriyatē pitṛśāsanam. ētairapi kṛtaṅ dēvi! yē mayā tava kīrtitāḥ৷৷

नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये। पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते।।

nāhaṅ dharmamapūrvaṅ tē pratikūlaṅ pravartayē. pūrvairayamabhiprētō gatō mārgō.nugamyatē৷৷

तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा। पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते।।

tadētattu mayā kāryaṅ kriyatē bhuvi nānyathā. piturhi vacanaṅ kurvanna kaścinnāma hīyatē৷৷

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्। वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम्।।

tāmēvamuktvā jananīṅ lakṣmaṇaṅ punarabravīt. vākyaṅ vākyavidāṅ śrēṣṭhaśśrēṣṭhassarvadhanuṣmatām৷৷

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्। विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम्।।

tava lakṣmaṇa! jānāmi mayi snēhamanuttamam. vikramaṅ caiva sattvaṅ ca tējaśca sudurāsadam৷৷

मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण। अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च।।

mama māturmahadduḥkhamatulaṅ śubhalakṣaṇa!. abhiprāyamavijñāya satyasya ca śamasya ca৷৷

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्। धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम्।।

dharmō hi paramō lōkē dharmē satyaṅ pratiṣṭhitam. dharmasaṅśritamētacca piturvacanamuttamam৷৷

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा। न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता।।

saṅśrutya ca piturvākyaṅ māturvā brāhmaṇasya vā. na kartavyaṅ vṛthā vīra! dharmamāśritya tiṣṭhatā৷৷

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम्। पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः।।

sō.haṅ na śakṣyāmi piturniyōgamativartitum. piturhivacanādvīra! kaikēyyā.haṅ pracōditaḥ৷৷

तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्। धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम्।।

tadētāṅ visṛjānāryāṅ kṣatradharmāśritāṅ matim. dharmamāśraya mā taikṣṇyaṅ madbuddhiranugamyatām৷৷

तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः। उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः।।

tamēvamuttvā sauhārdādbhrātaraṅ lakṣmaṇāgrajaḥ. uvāca bhūyaḥ kausalyāṅ prāñjaliśśirasānataḥ৷৷

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्। शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे।।

anumanyasva māṅ dēvi! gamiṣyantamitō vanam. śāpitā.si mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni mē৷৷

तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम्। ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम्।।

tīrṇapratijñaśca vanātpunarēṣyāmyahaṅ purīm. yayātiriva rājarṣiḥpurā hitvā punardivam৷৷

शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः। वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः।।

śōkassandhāryatāṅ māta! rhṛdayē sādhu mā śucaḥ. vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvacaḥ৷৷

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया। पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः।।

tvayā mayā ca vaidēhyā lakṣmaṇēna sumitrayā. piturniyōgē sthātavyamēṣa dharmassanātanaḥ৷৷

अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च। वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम्।।

amba! saṅhṛtya sambhārān duḥkhaṅ hṛdi nigṛhya ca. vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyā.nu vartyatām৷৷

एतद्वचस्तस्य निशम्य माता सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च। मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच।।

ētadvacastasya niśamya mātā sudharmyamavyagramaviklabaṅ ca. mṛtēva saṅjñāṅ pratilabhya dēvī samīkṣya rāmaṅ punarityuvāca৷৷

यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च। न त्वाऽनुजानामि न मां विहाय सुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम्।।

yathaiva tē putra! pitā tathā.haṅ guru ssvadharmēṇa suhṛttayā ca. na tvā.nujānāmi na māṅ vihāya suduḥkhitāmarhasi gantumēvam৷৷

किं जीवितेनेह विना त्वया मे लोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन। श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात्।।

kiṅ jīvitēnēha vinā tvayā mē lōkēna vā kiṅ svadhayā.mṛtēna. śrēyō muhūrtaṅ tava sannidhānaṅ mamēha kṛtsnādapi jīvalōkāt৷৷

नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो महागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः। भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः।।

narairivōlkābhirapōhyamānō mahāgajō.dhvānamanupraviṣṭaḥ. bhūyaḥ prajajvāla vilāpamēvaṅ niśamya rāmaḥ karuṇaṅ jananyāḥ৷৷

स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्। धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम्।।

sa mātaraṅ caiva visaṅjñakalpā mārtaṅ ca saumitrimabhiprataptam. dharmē sthitō dharmyamuvāca vākyaṅ yathā sa ēvārhati tatra vaktum৷৷

अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च। मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम्।।

ahaṅ hi tē lakṣmaṇa! nityamēva jānāmi bhaktiṅ ca parākramaṅ ca. mama tvabhiprāyamasannirīkṣya mātrā sahābhyardasi māṅ suduḥkham৷৷

धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु। ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा।।

dharmārthakāmāḥ khalu tāta! lōkē samīkṣitā dharmaphalōdayēṣu. tē tatra sarvē syurasaṅśayaṅ mē bhāryēva vaśyā.bhimatā suputrā৷৷

यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत। द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता।।

yasmiṅstu sarvē syurasanniviṣṭā dharmō yata ssyāttadupakramēta. dvēṣyō bhavatyarthaparō hi lōkē kāmātmatā khalvapi na praśastā৷৷

गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः क्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात्। यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मं कस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः।

guruśca rājā ca pitā ca vṛddhaḥ krōdhātpraharṣādyadi vā.pi kāmāt. yadvyādiśētkāryamavēkṣya dharmaṅ kastanna kuryādanṛśaṅsavṛttiḥ.

स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा मिमामकर्तुं सकलां यथावत्। स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे देव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः।।

sa vai na śaknōmi pituḥ pratijñā- mimāmakartuṅ sakalāṅ yathāvat. sa hyāvayōstāta! gururniyōgē dēvyāśca bhartā sa gati ssadharmaḥ৷৷

तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने। देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत् कथं स्विदन्या विधवेव नारी।।

tasminpunarjīvati dharmarājē viśēṣatassvē pathi vartamānē. dēvī mayā sārdhamitō.pagacchēt kathaṅ svidanyā vidhavēva nārī৷৷

सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तं कुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि। यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः।।

sā mā.numanyasva vanaṅ vrajantaṅ kuruṣva na ssvastyayanāni dēvi!. yathā samāptē punarāvrajēyaṅ yathā hi satyēna punaryayātiḥ৷৷

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्। अदीर्घकाले न तु देवि जीविते वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः।।

yaśō hyahaṅ kēvalarājyakāraṇā nna pṛṣṭhataḥ kartumalaṅ mahōdayam. adīrghakālē na tu dēvi! jīvitē vṛṇē.varāmadya mahīmadharmataḥ৷৷

प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्। अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम्।।

prasādayannaravṛṣabha ssamātaraṅ parākramājjigamiṣurēva daṇḍakān. athānujaṅ bhṛśamanuśāsya darśanaṅ cakāra tāṅ hṛdi jananīṅ pradakṣiṇam৷৷