न प्रार्थितं त्वया कस्मान मम राज्यम अकण्टकम राज्यलाभाद विना नान्यत क्षत्रियाणाम अतिप्रियम ।।

na prārthitaṃ tvayā kasmān mama rājyam akaṇṭakam rājyalābhād vinā nānyat kṣatriyāṇām atipriyam ||

केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः राज्यम एतद अशेषं ते यत्र गृध्नन्त्य अपण्डिताः ।।

keśidhvaja nibodha tvaṃ mayā na prārthitaṃ yataḥ rājyam etad aśeṣaṃ te yatra gṛdhnanty apaṇḍitāḥ ||

क्षत्रियाणाम अयं धर्मो यत प्रजापरिपालनम वधश च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपन्थिनाम ।।

kṣatriyāṇām ayaṃ dharmo yat prajāparipālanam vadhaś ca dharmayuddhena svarājyaparipanthinām ||

यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्य अपहृते त्वया बन्धायैव भवत्य एषा अविद्याप्य अक्रमोज्झिता ।।

yatrāśaktasya me doṣo naivāsty apahṛte tvayā bandhāyaiva bhavaty eṣā avidyāpy akramojjhitā ||

जन्मोपभोगलिप्सार्थम इयं राज्यस्पृहा मम अन्येषां दोषजा नैव धर्मम एवानुरुध्यते ।।

janmopabhogalipsārtham iyaṃ rājyaspṛhā mama anyeṣāṃ doṣajā naiva dharmam evānurudhyate ||

न याच्ञा क्षत्रबन्धूनां धर्मायैतत सतां मतम ।। अतो न याचितं राज्यम अविद्यान्तर्गतं तव ।।

na yācñā kṣatrabandhūnāṃ dharmāyaitat satāṃ matam || ato na yācitaṃ rājyam avidyāntargataṃ tava ||

राज्ये गृध्नन्त्य अविद्वांसो ममत्वाहृतचेतसः अहंमानमहापानमदमत्ता न मादृशाः ।।

rājye gṛdhnanty avidvāṃso mamatvāhṛtacetasaḥ ahaṃmānamahāpānamadamattā na mādṛśāḥ ||

ततः प्रहृष्टः साध्व इति प्राह केशिध्वजो नृपः खाण्डिक्यजनकं प्रीत्या श्रूयतां वचनं मम ।।

tataḥ prahṛṣṭaḥ sādhv iti prāha keśidhvajo nṛpaḥ khāṇḍikyajanakaṃ prītyā śrūyatāṃ vacanaṃ mama ||

अहम अविद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै राज्यं यागांश च विविधान भोगैः पुण्यक्षयं तथा ।।

aham avidyayā mṛtyuṃ tartukāmaḥ karomi vai rājyaṃ yāgāṃś ca vividhān bhogaiḥ puṇyakṣayaṃ tathā ||

तद इदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्वर्यतां गतम श्रूयतां चाप्य अविद्यायाः स्वरूपं कुलनन्दन ।।

tad idaṃ te mano diṣṭyā vivekaiśvaryatāṃ gatam śrūyatāṃ cāpy avidyāyāḥ svarūpaṃ kulanandana ||

अनात्मन्य आत्मबुद्धिर या अस्वे स्वम इति या मतिः अविद्यातरुसंभूतिबीजम एतद द्विधा स्थितम ।।

anātmany ātmabuddhir yā asve svam iti yā matiḥ avidyātarusaṃbhūtibījam etad dvidhā sthitam ||

पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृतः अहम एतद इतीत्य उच्चैः कुरुते कुमतिर मतिम ।।

pañcabhūtātmake dehe dehī mohatamovṛtaḥ aham etad itīty uccaiḥ kurute kumatir matim ||

आकाशवाय्वग्निजलपृथिवीभ्यः पृथक स्थिते आत्मन्य आत्ममयं भावं कः करोति कलेवरे ।।

ākāśavāyvagnijalapṛthivībhyaḥ pṛthak sthite ātmany ātmamayaṃ bhāvaṃ kaḥ karoti kalevare ||

कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च कः अदेहे ह्य आत्मनि प्राज्ञो ममेदम इति मन्यते ।।

kalevaropabhogyaṃ hi gṛhakṣetrādikaṃ ca kaḥ adehe hy ātmani prājño mamedam iti manyate ||

इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु कः करोति पण्डितः स्वाम्यम अनात्मनि कलेवरे ।।

itthaṃ ca putrapautreṣu taddehotpāditeṣu kaḥ karoti paṇḍitaḥ svāmyam anātmani kalevare ||

सर्वं देहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः देहश चान्यो यदा पुंसस तदा बन्धाय तत्परम ।।

sarvaṃ dehopabhogāya kurute karma mānavaḥ dehaś cānyo yadā puṃsas tadā bandhāya tatparam ||

मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदम्भसा पार्थिवो ऽयं तथा देहो मृदम्भोलेपनस्थितिः ।।

mṛṇmayaṃ hi yathā gehaṃ lipyate vai mṛdambhasā pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛdambholepanasthitiḥ ||

पञ्चभूतात्मकैर भोगैः पञ्चभूतात्मकं वपुः आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वो ऽत्र किं कृतः ।।

pañcabhūtātmakair bhogaiḥ pañcabhūtātmakaṃ vapuḥ āpyāyate yadi tataḥ puṃso garvo 'tra kiṃ kṛtaḥ ||

अनेकजन्मसाहस्रीं संसारपदवीं व्रजन मोहश्रमं प्रयातो ऽसौ वासनारेणुगुण्ठितः ।।

anekajanmasāhasrīṃ saṃsārapadavīṃ vrajan mohaśramaṃ prayāto 'sau vāsanāreṇuguṇṭhitaḥ ||

प्रक्षाल्यते यदा सो ऽस्य रेणुर ज्ञानोष्णवारिणा तदा संसारपान्थस्य याति मोहश्रमः शमम ।।

prakṣālyate yadā so 'sya reṇur jñānoṣṇavāriṇā tadā saṃsārapānthasya yāti mohaśramaḥ śamam ||

मोहश्रमे शमं याते स्वस्थान्तःकरणः पुमान अनन्यातिशयाबाधं परं निर्वाणम ऋच्छति ।।

mohaśrame śamaṃ yāte svasthāntaḥkaraṇaḥ pumān ananyātiśayābādhaṃ paraṃ nirvāṇam ṛcchati ||

निर्वाणमय एवायम आत्मा ज्ञानमयो ऽमलः दुःखाज्ञानमला धर्माः प्रकृतेस ते तु नात्मनः ।।

nirvāṇamaya evāyam ātmā jñānamayo 'malaḥ duḥkhājñānamalā dharmāḥ prakṛtes te tu nātmanaḥ ||

जलस्य नाग्निसंसर्गः स्थालीसङ्गात तथापि हि शब्दोद्रेकादिकान धर्मांस तत करोति यथा मुने ।।

jalasya nāgnisaṃsargaḥ sthālīsaṅgāt tathāpi hi śabdodrekādikān dharmāṃs tat karoti yathā mune ||

तथात्मा प्रकृतेः सङ्गाद अहंमानादिदूषितः भजते प्राकृतान धर्मान अन्यस तेभ्यो हि सो ऽव्ययः ।।

tathātmā prakṛteḥ saṅgād ahaṃmānādidūṣitaḥ bhajate prākṛtān dharmān anyas tebhyo hi so 'vyayaḥ ||

तद एतत कथितं बीजम अविद्याया मया तव क्लेशानां च क्षयकरं योगाद अन्यन न विद्यते ।।

tad etat kathitaṃ bījam avidyāyā mayā tava kleśānāṃ ca kṣayakaraṃ yogād anyan na vidyate ||

तं ब्रवीहि महाभाग योगं योगविदुत्तम विज्ञातयोगशास्त्रार्थस त्वम अस्यां निमिसंततौ ।।

taṃ bravīhi mahābhāga yogaṃ yogaviduttama vijñātayogaśāstrārthas tvam asyāṃ nimisaṃtatau ||

योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः ।।

yogasvarūpaṃ khāṇḍikya śrūyatāṃ gadato mama yatra sthito na cyavate prāpya brahmalayaṃ muniḥ ||

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः बन्धस्य विषयासङ्गि मुक्तेर निर्विषयं तथा ।।

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ bandhasya viṣayāsaṅgi mukter nirviṣayaṃ tathā ||

विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा मनो मुनिः चिन्तयेन मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम ।।

viṣayebhyaḥ samāhṛtya vijñānātmā mano muniḥ cintayen muktaye tena brahmabhūtaṃ pareśvaram ||

आत्मभावं नयत्य एनं तद ब्रह्मध्यायिनं मुने विकार्यम आत्मनः शक्त्या लोहम आकर्षको यथा ।।

ātmabhāvaṃ nayaty enaṃ tad brahmadhyāyinaṃ mune vikāryam ātmanaḥ śaktyā loham ākarṣako yathā ||

आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्य अभिधीयते ।।

ātmaprayatnasāpekṣā viśiṣṭā yā manogatiḥ tasyā brahmaṇi saṃyogo yoga ity abhidhīyate ||

एवम अत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणः यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुर अभिधीयते ।।

evam atyantavaiśiṣṭyayuktadharmopalakṣaṇaḥ yasya yogaḥ sa vai yogī mumukṣur abhidhīyate ||

योगयुक प्रथमं योगी युञ्जमानो ऽभिधीयते विनिष्पन्नसमाधिस तु परब्रह्मोपलब्धिमान ।।

yogayuk prathamaṃ yogī yuñjamāno 'bhidhīyate viniṣpannasamādhis tu parabrahmopalabdhimān ||

यद्य अन्तरायदोषेण दूष्यते चास्य मानसम जन्मान्तरैर अभ्यसतो मुक्तिः पूर्वस्य जायते ।।

yady antarāyadoṣeṇa dūṣyate cāsya mānasam janmāntarair abhyasato muktiḥ pūrvasya jāyate ||

विनिष्पन्नसमाधिस तु मुक्तिं तत्रैव जन्मनि प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयो ऽचिरात ।।

viniṣpannasamādhis tu muktiṃ tatraiva janmani prāpnoti yogī yogāgnidagdhakarmacayo 'cirāt ||

ब्रह्मचर्यम अहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान सेवेत योगी निष्कामो योग्यतां स्वमनो नयन ।।

brahmacaryam ahiṃsāṃ ca satyāsteyāparigrahān seveta yogī niṣkāmo yogyatāṃ svamano nayan ||

स्वाध्यायशौचसंतोषतपांसि नियतात्मवान कुर्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन प्रवणं मनः ।।

svādhyāyaśaucasaṃtoṣatapāṃsi niyatātmavān kurvīta brahmaṇi tathā parasmin pravaṇaṃ manaḥ ||

एते यमाः सनियमाः पञ्च पञ्च प्रकीर्तिताः विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः ।।

ete yamāḥ saniyamāḥ pañca pañca prakīrtitāḥ viśiṣṭaphaladāḥ kāmyā niṣkāmānāṃ vimuktidāḥ ||

एकं भद्रासनादीनां समास्थाय गुणैर युतः यमाख्यैर नियमाख्यैश च युञ्जीत नियतो यतिः ।।

ekaṃ bhadrāsanādīnāṃ samāsthāya guṇair yutaḥ yamākhyair niyamākhyaiś ca yuñjīta niyato yatiḥ ||

प्राणाख्यम अनिलं वश्यम अभ्यासात कुरुते तु यत प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजो ऽबीज एव च ।।

prāṇākhyam anilaṃ vaśyam abhyāsāt kurute tu yat prāṇāyāmaḥ sa vijñeyaḥ sabījo 'bīja eva ca ||

परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ कुरुतः स द्विधानेन तृतीयः संयमात तयोः ।।

paraspareṇābhibhavaṃ prāṇāpānau yadānilau kurutaḥ sa dvidhānena tṛtīyaḥ saṃyamāt tayoḥ ||

तस्य चालम्बनवतः स्थूलरूपं द्विजोत्तम आलम्बनम अनन्तस्य योगिनो ऽभ्यसतः स्मृतम ।।

tasya cālambanavataḥ sthūlarūpaṃ dvijottama ālambanam anantasya yogino 'bhyasataḥ smṛtam ||

शब्दादिष्व अनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित कुर्याच चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः ।।

śabdādiṣv anuraktāni nigṛhyākṣāṇi yogavit kuryāc cittānukārīṇi pratyāhāraparāyaṇaḥ ||

वश्यता परमा तेन जायते ऽतिचलात्मनाम इन्द्रियाणाम अवश्यैस तैर न योगी योगसाधकः ।।

vaśyatā paramā tena jāyate 'ticalātmanām indriyāṇām avaśyais tair na yogī yogasādhakaḥ ||

प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः वशीकृतैस ततः कुर्यात स्थितं चेतः शुभाश्रये ।।

prāṇāyāmena pavanaiḥ pratyāhāreṇa cendriyaiḥ vaśīkṛtais tataḥ kuryāt sthitaṃ cetaḥ śubhāśraye ||

कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यः शुभाश्रयः यदाधारम अशेषं तद धन्ति दोषसमुद्भवम ।।

kathyatāṃ me mahābhāga cetaso yaḥ śubhāśrayaḥ yadādhāram aśeṣaṃ tad dhanti doṣasamudbhavam ||

आश्रयश चेतसो ब्रह्म द्विधा तच च स्वरूपतः भूप मूर्तम अमूर्तं च परं चापरम एव च ।।

āśrayaś cetaso brahma dvidhā tac ca svarūpataḥ bhūpa mūrtam amūrtaṃ ca paraṃ cāparam eva ca ||

त्रिविधा भावना भूप विश्वम एतन निबोधताम ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका ।।

trividhā bhāvanā bhūpa viśvam etan nibodhatām brahmākhyā karmasaṃjñā ca tathā caivobhayātmikā ||

कर्मभावात्मिका ह्य एका ब्रह्मभावात्मिकापरा उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना ।।

karmabhāvātmikā hy ekā brahmabhāvātmikāparā ubhayātmikā tathaivānyā trividhā bhāvabhāvanā ||

सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश चराः ।।

sanandanādayo brahmabhāvabhāvanayā yutāḥ karmabhāvanayā cānye devādyāḥ sthāvarāś carāḥ ||

हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना ।।

hiraṇyagarbhādiṣu ca brahmakarmātmikā dvidhā adhikārabodhayukteṣu vidyate bhāvabhāvanā ||

अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु विश्वम एतत परं चान्यद भेदभिन्नदृशां नृप ।।

akṣīṇeṣu samasteṣu viśeṣajñānakarmasu viśvam etat paraṃ cānyad bhedabhinnadṛśāṃ nṛpa ||

प्रत्यस्तमितभेदं यत सत्तामात्रम अगोचरम वचसाम आत्मसंवेद्यं तज ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम ।।

pratyastamitabhedaṃ yat sattāmātram agocaram vacasām ātmasaṃvedyaṃ taj jñānaṃ brahmasaṃjñitam ||

तच च विष्णोः परं रूपम अरूपस्याजम अक्षरम विश्वस्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः ।।

tac ca viṣṇoḥ paraṃ rūpam arūpasyājam akṣaram viśvasvarūpavairūpyalakṣaṇaṃ paramātmanaḥ ||

न तद योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्तयेद विश्वगोचरम ।।

na tad yogayujā śakyaṃ nṛpa cintayituṃ yataḥ tataḥ sthūlaṃ hare rūpaṃ cintayed viśvagocaram ||

हिरण्यगर्भो भगवान वासवो ऽथ प्रजापतिः मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास तारका ग्रहाः ।।

hiraṇyagarbho bhagavān vāsavo 'tha prajāpatiḥ maruto vasavo rudrā bhāskarās tārakā grahāḥ ||

गन्धर्वयक्षदैत्याद्याः सकला देवयोनयः मनुष्याः पशवः शैलाः समुद्राः सरितो द्रुमाः ।।

gandharvayakṣadaityādyāḥ sakalā devayonayaḥ manuṣyāḥ paśavaḥ śailāḥ samudrāḥ sarito drumāḥ ||

भूप भूतान्य अशेषाणि भूतानां ये च हेतवः प्रधानादिविशेषान्तं चेतनाचेतनात्मकम ।।

bhūpa bhūtāny aśeṣāṇi bhūtānāṃ ye ca hetavaḥ pradhānādiviśeṣāntaṃ cetanācetanātmakam ||

एकपादं द्विपादं च बहुपादम अपादकम मूर्तम एतद धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम ।।

ekapādaṃ dvipādaṃ ca bahupādam apādakam mūrtam etad dhare rūpaṃ bhāvanātritayātmakam ||

एतत सर्वम इदं विश्वं जगद एतच चराचरम परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम ।।

etat sarvam idaṃ viśvaṃ jagad etac carācaram parabrahmasvarūpasya viṣṇoḥ śaktisamanvitam ||

विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा अविद्या कर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिर इष्यते ।।

viṣṇuśaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathāparā avidyā karmasaṃjñānyā tṛtīyā śaktir iṣyate ||

यया क्षेत्रज्ञशक्तिः सा वेष्टिता नृप सर्वगा संसारतापान अखिलान अवाप्नोत्य अतिसंततान ।।

yayā kṣetrajñaśaktiḥ sā veṣṭitā nṛpa sarvagā saṃsāratāpān akhilān avāpnoty atisaṃtatān ||

तया तिरोहितत्वाच च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते ।।

tayā tirohitatvāc ca śaktiḥ kṣetrajñasaṃjñitā sarvabhūteṣu bhūpāla tāratamyena lakṣyate ||

अप्राणवत्सु स्वल्पाल्पा स्थावरेषु ततो ऽधिका सरीसृपेषु तेभ्यो ऽन्याप्य अतिशक्त्या पतत्त्रिषु ।।

aprāṇavatsu svalpālpā sthāvareṣu tato 'dhikā sarīsṛpeṣu tebhyo 'nyāpy atiśaktyā patattriṣu ||

पतत्त्रिभ्यो मृगास तेभ्यस तच्छक्त्या पशवो ऽधिकाः पशुभ्यो मनुजाश चापि शक्त्या पुंसः प्रभाविताः ।।

patattribhyo mṛgās tebhyas tacchaktyā paśavo 'dhikāḥ paśubhyo manujāś cāpi śaktyā puṃsaḥ prabhāvitāḥ ||

तेभ्यो ऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप ।।

tebhyo 'pi nāgagandharvayakṣādyā devatā nṛpa ||

शक्रः समस्तदेवेभ्यस ततश चापि प्रजापतिः हिरण्यगर्भो ऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः ।।

śakraḥ samastadevebhyas tataś cāpi prajāpatiḥ hiraṇyagarbho 'pi tataḥ puṃsaḥ śaktyupalakṣitaḥ ||

एतान्य अशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव यतस तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा ।।

etāny aśeṣarūpāṇi tasya rūpāṇi pārthiva yatas tacchaktiyogena yuktāni nabhasā yathā ||

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत सद इत्य उच्यते बुधैः ।।

dvitīyaṃ viṣṇusaṃjñasya yogidhyeyaṃ mahāmate amūrtaṃ brahmaṇo rūpaṃ yat sad ity ucyate budhaiḥ ||

समस्ताः शक्तयश चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः तद विश्वरूपरूपं वै रूपम अन्यद धरेर महत ।।

samastāḥ śaktayaś caitā nṛpa yatra pratiṣṭhitāḥ tad viśvarūparūpaṃ vai rūpam anyad dharer mahat ||

समस्तशक्तिरूपाणि तत करोति जनेश्वर देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया ।।

samastaśaktirūpāṇi tat karoti janeśvara devatiryaṅmanuṣyādiceṣṭāvanti svalīlayā ||

जगताम उपकाराय न सा कर्मनिमित्तजा चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्य अव्याहतात्मिका ।।

jagatām upakārāya na sā karmanimittajā ceṣṭā tasyāprameyasya vyāpiny avyāhatātmikā ||

तद रूपं विश्वरूपस्य तस्य योगयुजा नृप चिन्त्यम आत्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकिल्बिषनाशनम ।।

tad rūpaṃ viśvarūpasya tasya yogayujā nṛpa cintyam ātmaviśuddhyarthaṃ sarvakilbiṣanāśanam ||

यथाग्निर उद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः तथा चित्तस्थितो विष्णुर योगिनां सर्वकिल्बिषम ।।

yathāgnir uddhataśikhaḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ tathā cittasthito viṣṇur yogināṃ sarvakilbiṣam ||

तस्मात समस्तशक्तीनाम आधारे तत्र चेतसः कुर्वीत संस्थितिं सा तु विज्ञेया शुद्धधारणा ।।

tasmāt samastaśaktīnām ādhāre tatra cetasaḥ kurvīta saṃsthitiṃ sā tu vijñeyā śuddhadhāraṇā ||

शुभाश्रयः स चित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप ।।

śubhāśrayaḥ sa cittasya sarvagasya tathātmanaḥ tribhāvabhāvanātīto muktaye yogināṃ nṛpa ||

अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः अशुद्धास ते समस्तास तु देवाद्याः कर्मयोनयः ।।

anye tu puruṣavyāghra cetaso ye vyapāśrayāḥ aśuddhās te samastās tu devādyāḥ karmayonayaḥ ||

मूर्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिःस्पृहम एषा वै धारणा प्रोक्ता यच चित्तं तत्र धार्यते ।।

mūrtaṃ bhagavato rūpaṃ sarvāpāśrayaniḥspṛham eṣā vai dhāraṇā proktā yac cittaṃ tatra dhāryate ||

तच च मूर्तं हरे रूपं यादृक चिन्त्यं नराधिप तच छ्रूयताम अनाधारे धारणा नोपपद्यते ।।

tac ca mūrtaṃ hare rūpaṃ yādṛk cintyaṃ narādhipa tac chrūyatām anādhāre dhāraṇā nopapadyate ||

प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्त्रोपमेक्षणम सुकपोलं सुविस्तीर्णललाटफलकोज्ज्वलम ।।

prasannacāruvadanaṃ padmapattropamekṣaṇam sukapolaṃ suvistīrṇalalāṭaphalakojjvalam ||

समकर्णान्तविन्यस्तचारुकर्णविभूषणम कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम ।।

samakarṇāntavinyastacārukarṇavibhūṣaṇam kambugrīvaṃ suvistīrṇaśrīvatsāṅkitavakṣasam ||

वलीत्रिभङ्गिना मग्ननाभिना चोदरेण वै प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुम अथवापि चतुर्भुजम ।।

valītribhaṅginā magnanābhinā codareṇa vai pralambāṣṭabhujaṃ viṣṇum athavāpi caturbhujam ||

समस्थितोरुजङ्घं च सुस्थिताङ्घ्रिकराम्बुजम चिन्तयेद ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम ।।

samasthitorujaṅghaṃ ca susthitāṅghrikarāmbujam cintayed brahmabhūtaṃ taṃ pītanirmalavāsasam ||

किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम ।।

kirīṭacārukeyūrakaṭakādivibhūṣitam ||

शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गचक्राक्षवलयान्वितम ।। चिन्तयेत तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम ।।

śārṅgaśaṅkhagadākhaḍgacakrākṣavalayānvitam || cintayet tanmayo yogī samādhāyātmamānasam ||

तावद यावद दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा व्रजतस तिष्ठतो ऽन्यद वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः नापयाति यदा चित्तात सिद्धां मन्येत तां तदा ।।

tāvad yāvad dṛḍhībhūtā tatraiva nṛpa dhāraṇā vrajatas tiṣṭhato 'nyad vā svecchayā karma kurvataḥ nāpayāti yadā cittāt siddhāṃ manyeta tāṃ tadā ||

ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः चिन्तयेद भगवद्रूपं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम ।।

tataḥ śaṅkhagadācakraśārṅgādirahitaṃ budhaḥ cintayed bhagavadrūpaṃ praśāntaṃ sākṣasūtrakam ||

सा यदा धारणा तद्वद अवस्थानवती ततः किरीटकेयूरमुखैर भूषणै रहितं स्मरेत ।।

sā yadā dhāraṇā tadvad avasthānavatī tataḥ kirīṭakeyūramukhair bhūṣaṇai rahitaṃ smaret ||

तद एकावयवं देवं चेतसा हि पुनर बुधः कुर्यात ततो ऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत ।।

tad ekāvayavaṃ devaṃ cetasā hi punar budhaḥ kuryāt tato 'vayavini praṇidhānaparo bhavet ||

तद्रूपप्रत्यया चैका संततिश चान्यनिःस्पृहा तद्ध्यानं प्रथमैर अङ्गैः षड्भिर निष्पाद्यते नृप ।।

tadrūpapratyayā caikā saṃtatiś cānyaniḥspṛhā taddhyānaṃ prathamair aṅgaiḥ ṣaḍbhir niṣpādyate nṛpa ||

तस्यैव कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सो ऽभिधीयते ।।

tasyaiva kalpanāhīnaṃ svarūpagrahaṇaṃ hi yat manasā dhyānaniṣpādyaṃ samādhiḥ so 'bhidhīyate ||

विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव प्रापणीयस तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ।।

vijñānaṃ prāpakaṃ prāpye pare brahmaṇi pārthiva prāpaṇīyas tathaivātmā prakṣīṇāśeṣabhāvanaḥ ||

क्षेत्रज्ञः करणी ज्ञानं करणं तेन तस्य तत निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यं निवर्तते ।।

kṣetrajñaḥ karaṇī jñānaṃ karaṇaṃ tena tasya tat niṣpādya muktikāryaṃ vai kṛtakṛtyaṃ nivartate ||

तद्भावभावम आपन्नस ततो ऽसौ परमात्मना भवत्य अभेदी भेदश च तस्याज्ञानकृतो भवेत ।।

tadbhāvabhāvam āpannas tato 'sau paramātmanā bhavaty abhedī bhedaś ca tasyājñānakṛto bhavet ||

विभेदजनके ऽज्ञाने नाशम आत्यन्तिकं गते आत्मनो ब्रह्मणो भेदम असन्तं कः करिष्यति ।।

vibhedajanake 'jñāne nāśam ātyantikaṃ gate ātmano brahmaṇo bhedam asantaṃ kaḥ kariṣyati ||

इत्य उक्तस ते मया योगः खाण्डिक्य परिपृच्छतः संक्षेपविस्तराभ्यां तु किम अन्यत क्रियतां तव ।।

ity uktas te mayā yogaḥ khāṇḍikya paripṛcchataḥ saṃkṣepavistarābhyāṃ tu kim anyat kriyatāṃ tava ||

कथिते योगसद्भावे सर्वम एव कृतं मम तवोपदेशेनाशेषो नष्टश चित्तमलो यतः ।।

kathite yogasadbhāve sarvam eva kṛtaṃ mama tavopadeśenāśeṣo naṣṭaś cittamalo yataḥ ||

ममेति यन मया चोक्तम असद एतन न चान्यथा नरेन्द्र गदितुं शक्यम अपि विज्ञेयवेदिभिः ।।

mameti yan mayā coktam asad etan na cānyathā narendra gadituṃ śakyam api vijñeyavedibhiḥ ||

अहं ममेत्य अविद्येयं व्यवहारस तथानया परमार्थस त्व असंलाप्यो गोचरे वचसां न सः ।।

ahaṃ mamety avidyeyaṃ vyavahāras tathānayā paramārthas tv asaṃlāpyo gocare vacasāṃ na saḥ ||

तद गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद भवता कृतम यद विमुक्तिप्रदो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाव्ययः ।।

tad gaccha śreyase sarvaṃ mamaitad bhavatā kṛtam yad vimuktiprado yogaḥ proktaḥ keśidhvajāvyayaḥ ||

यथार्हं पूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः आजगाम पुरं ब्रह्मंस ततः केशिध्वजो नृपः ।।

yathārhaṃ pūjayā tena khāṇḍikyena sa pūjitaḥ ājagāma puraṃ brahmaṃs tataḥ keśidhvajo nṛpaḥ ||

खाण्डिक्यो ऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये वनं जगाम गोविन्दे विनिवेशितमानसः ।।

khāṇḍikyo 'pi sutaṃ kṛtvā rājānaṃ yogasiddhaye vanaṃ jagāma govinde viniveśitamānasaḥ ||

तत्रैकान्तरतिर भूत्वा यमादिगुणशोधितः विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्य अवाप नृपतिर लयम ।।

tatraikāntaratir bhūtvā yamādiguṇaśodhitaḥ viṣṇvākhye nirmale brahmaṇy avāpa nṛpatir layam ||

केशिध्वजो ऽपि मुक्त्यर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः बुभुजे विषयान कर्म चक्रे चानभिसंधितम ।।

keśidhvajo 'pi muktyarthaṃ svakarmakṣapaṇonmukhaḥ bubhuje viṣayān karma cakre cānabhisaṃdhitam ||

अकल्याणोपभोगैश च क्षीणपापो ऽमलस ततः अवाप सिद्धिम अत्यन्ततापक्षयफलां द्विज ।।

akalyāṇopabhogaiś ca kṣīṇapāpo 'malas tataḥ avāpa siddhim atyantatāpakṣayaphalāṃ dvija ||