[Rama enters to the inner apartment of his mother Kausalya--informs her of his exile to the forest--lamentations of Kausalya.] तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ। आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा।।

[Rama enters to the inner apartment of his mother Kausalya--informs her of his exile to the forest--lamentations of Kausalya.] tasmiṅstu puruṣavyāghrē niṣkrāmati kṛtāñjalau. ārtaśabdō mahān jajñē strīṇāmantaḥpurē tadā৷৷

कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च। गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्स्यति।।

kṛtyēṣvacōditaḥ pitrā sarvasyāntaḥpurasya ca. gatiryaśśaraṇaṅ cāpi sa rāmō.dya pravatsyati৷৷

कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा। तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः।।

kauśalyāyāṅ yathā yuktō jananyāṅ vartatē sadā. tathaiva vartatē.smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ৷৷

न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्। क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति।।

na krudhyatyabhiśaptō.pi krōdhanīyāni varjayan. kruddhānprasādayansarvān sa itō.dya pravatsyati৷৷

अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्। यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम्।।.

abuddhirbata nō rājā jīvalōkaṅ caratyayam. yō gatiṅ sarvabhūtānāṅ parityajati rāghavam৷৷.

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः। पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः।।

iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhēnavaḥ. patimācukruśuścaiva sasvaraṅ cāpi cukruśuḥ৷৷

स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः। पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने।।

sa hi cāntaḥpurē ghōramārtaśabdaṅ mahīpatiḥ. putraśōkābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatā.sanē৷৷

रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः। जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी।।

rāmastu bhṛśamāyastō niśśvasanniva kuñjaraḥ. jagāma sahitō bhrātrā māturantaḥpuraṅ vaśī৷৷

सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्। उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून्।।

sō.paśyatpuruṣaṅ tatra vṛddhaṅ paramapūjitam. upaviṣṭaṅ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn৷৷

दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः। जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम्।।

dṛṣṭvaiva tu tadā rāmaṅ tē sarvē sahasōtthitāḥ. jayēna jayatāṅ śrēṣṭhaṅ vardhayanti sma rāghavam৷৷

प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः। ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाऽभिसत्कृतान्।।

praviśya prathamāṅ kakṣyāṅ dvitīyāyāṅ dadarśa saḥ. brāhmaṇānvēdasampannānvṛddhānrājñā.bhisatkṛtān৷৷

प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः। स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्षणतत्पराः।।

praṇamya rāmastānviprāṅstṛtīyāyāṅ dadarśa saḥ. striyō vṛddhāstathā bālā dvārarakṣaṇatatparāḥ৷৷

वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः। न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा।।

vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṅ striyaḥ. nyavēdayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṅ tadā৷৷

कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता। प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी।।

kauśalyāpi tadā dēvī rātriṅ sthitvā samāhitā. prabhātē tvakarōtpūjāṅ viṣṇōḥ putrahitaiṣiṇī৷৷

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा। अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला।।

sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṅ vrataparāyaṇā. agniṅ juhōti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā৷৷

प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्त:पुरं शुभम्। ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्।।

praviśya ca tadā rāmō māturanta:puraṅ śubham. dadarśa mātaraṅ tatra hāvayantīṅ hutāśanam৷৷

देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्। दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।

dēvakāryanimittaṅ ca tatrāpaśyatsamudyatam. dadhyakṣataṅ ghṛtaṅ caiva mōdakānhaviṣastathā৷৷

।। लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा। समिध: पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः।।

৷৷ lājānmālyāni śuklāni pāyasaṅ kṛsaraṅ tathā. samidha: pūrṇakumbhāṅśca dadarśa raghunandanaḥ৷৷

तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्। तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्णिनीम्।।

tāṅ śuklakṣaumasaṅvītāṅ vratayōgēna karśitām. tarpayantīṅ dadarśādbhirdēvatāṅ dēvavarṇinīm৷৷

सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्। अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा।।

sā cirasyātmajaṅ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam. abhicakrāma saṅhṛṣṭā kiśōraṅ baḍabā yathā৷৷

स मातरमभिक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः। परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि।।

sa mātaramabhikrāntāmupasaṅgṛhya rāghavaḥ. pariṣvaktaśca bāhubhyāmupāghrātaśca mūrdhani৷৷

तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः। कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः।।

tamuvāca durādharṣaṅ rāghavaṅ sutamātmanaḥ. kauśalyā putravātsalyādidaṅ priyahitaṅ vacaḥ৷৷

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्। प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले।।

vṛddhānāṅ dharmaśīlānāṅ rājarṣīṇāṅ mahātmanām. prāpnuhyāyuśca kīrtiṅ ca dharmaṅ cōpahitaṅ kulē৷৷

सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव। अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।

satyapratijñaṅ pitaraṅ rājānaṅ paśya rāghava!. adyaiva hi tvāṅ dharmātmā yauvarājyē.bhiṣēkṣyati৷৷

दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः। मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत्।।

dattamāsanamālabhya bhōjanēna nimantritaḥ. mātaraṅ rāghavaḥ kiñcidvrīḍātprasāryāñjalimabravīt৷৷

स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः। प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे।।

sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadā nataḥ. prasthitō daṇḍakāraṇyamāpraṣṭumupacakramē৷৷

देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम्। इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च।।

dēvi! nūnaṅ na jānīṣē mahadbhayamupasthitam. idaṅ tava ca duḥkhāya vaidēhyā lakṣmaṇasya ca৷৷

गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे। विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः।।

gamiṣyē daṇḍakāraṇyaṅ kimanēnāsanēna mē. viṣṭarāsanayōgyō hi kālō.yaṅ māmupasthitaḥ৷৷

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने। मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम्।।

caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijanē vanē. madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam৷৷

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति। मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम्।।

bharatāya mahārājō yauvarājyaṅ prayacchati. māṅ punardaṇḍakāraṇyē vivāsayati tāpasam৷৷

स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने। आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन्।।

sa ṣaṭcāṣṭau ca varṣāṇi vatsyāmi vijanē vanē. āsēvamānō vanyāni phalamūlaiśca vartayan৷৷

सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने। पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता।।

sā nikṛttēva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā vanē. papāta sahasā dēvī dēvatēva divaścyutā৷৷

तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव। रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्।।

tāmaduḥkhōcitāṅ dṛṣṭvā patitāṅ kadalīmiva. rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṅ gatacētasam৷৷

उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम्। पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना।।

upāvṛttyōtthitāṅ dīnāṅ baḍabāmiva vāhitām. pāṅsukuṇṭhitasarvāṅgīṅ vimamarśa ca pāṇinā৷৷

सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता। उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे।।

sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhōcitā. uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇē৷৷

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव। न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः।।

yadi putra! na jāyēthā mama śōkāya rāghava. na sma duḥkhamatō bhūyaḥ paśyēyamahamaprajāḥ৷৷

एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः। अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते।।

ēka ēva hi vandhyāyā śśōkō bhavati mānasaḥ. aprajā.smīti santāpō na hyanyaḥ putra vidyatē৷৷

न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे। अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं मया।।

na dṛṣṭapūrvaṅ kalyāṇaṅ sukhaṅ vā patipauruṣē. api putrē .pi paśyēyamiti rāmā.sthitaṅ mayā৷৷

सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्। अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती।।

sā bahūnyamanōjñāni vākyāni hṛdayacchidām. ahaṅ śrōṣyē sapatnīnāmavarāṇāṅ varā satī৷৷

अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति। मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः।।

atō duḥkhataraṅ kiṅ nu pramadānāṅ bhaviṣyati. mama śōkō vilāpaśca yādṛśō.yamanantakaḥ৷৷

त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता। किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे।।

tvayi sannihitē.pyēvamahamāsaṅ nirākṛtā. kiṅ punaḥ prōṣitē tāta! dhruvaṅ maraṇamēva mē৷৷

अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता। परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा।।

atyantanigṛhītāsmi bharturnityamatantritā. parivārēṇa kaikēyyā ssamā vāpyathavā.varā৷৷

योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते। कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभिभाषते।।

yō.hi māṅ sēvatē kaścidathavāpyanuvartatē. kaikēyyāḥ putramanvīkṣya svaści janō nābhibhāṣatē৷৷

नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत्। कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता।।

nityakrōdhatayā tasyāḥ kathaṅ nu kharavāditat. kaikēyyā vadanaṅ draṣṭuṅ putra! śakṣyāmi durgatā৷৷

दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव अतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम्।।

daśa sapta ca varṣāṇi jātasya tava rāghava! atitāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam৷৷

तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम्। विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव।।

tadakṣayaṅ mahadduḥkhaṅ nōtsahē sahituṅ ciram. viprakāraṅ sapatnīnāmēvaṅ jīrṇā.pi rāghava!৷৷

अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्। कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम्।।

apaśyantī tava mukhaṅ paripūrṇaśaśiprabham. kṛpaṇā vartayiṣyāmi kathaṅ kṛpaṇajīvikām৷৷

उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः। दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया।।

upavāsaiśca yōgaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ. duḥkhaṅ saṅvardhitō mōghaṅ tvaṅ hi durgatayā mayā৷৷

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते। प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा।।

sthiraṅ tu hṛdayaṅ manyē mamēdaṅ yanna dīryatē. prāvṛṣīva mahānadyā spṛṣṭaṅ kūlaṅ navāmbhasā৷৷

ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम। यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति। प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव।।

mamaiva nūnaṅ maraṇaṅ na vidyatē na cāvakā.śōsti yamakṣayē.mama. yadantakō.dyaiva na māṅ jihīrṣati. prasahya siṅhō rudatīṅ mṛgīmiva৷৷

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते। अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते।।

sthiraṅ hi nūnaṅ hṛdayaṅ mamāyasaṅ na bhidyatē yadbhuvi nāvadīryatē. anēna duḥkhēna ca dēhamarpitaṅ dhruvaṅ hyakālē maraṇaṅ na vidyatē৷৷

इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि। तपश्च तप्तं यदपत्यकारणा त्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे।।

idaṅ hi duḥkhaṅ yadanarthakāni mē vratāni dānāni ca saṅyamāśca hi. tapaśca taptaṅ yadapatyakāraṇā- tsuniṣphalaṅ bījamivōptamūṣarē৷৷

यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः। गताहमद्यैव परेतसंसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै।।

yadi hyakālē maraṇaṅ svayēcchayā labhēta kaścidguruduḥkhakarśitaḥ. gatāhamadyaiva parētasaṅsadaṅ vinā tvayā dhēnurivātmajēna vai৷৷

अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ। अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौ स्सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया।।

athāpi kiṅ jīvitamadya mē vṛthā tvayā vinā candranibhānanaprabha. anuvrajiṣyāmi vanaṅ tvayaiva gau- ssudurbalā vatsamivānukāṅkṣayā৷৷

भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम्। व्यसनमुपनिशम्य सा मह त्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किन्नरी।।

bhṛśamasukhamamarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam. vyasanamupaniśamya sā maha- tsutamiva baddhamavēkṣya kinnarī৷৷