सूर्यस्य भगवन वंशः कथितो भवता मम सोमस्य वंशे त्व अखिलाञ श्रोतुम इच्छामि पार्थिवान ।।

sūryasya bhagavan vaṃśaḥ kathito bhavatā mama somasya vaṃśe tv akhilāñ śrotum icchāmi pārthivān ||

कीर्त्यते स्थिरकीर्तीनां येषाम अद्यापि संततिः प्रसादसुमुखस तन मे ब्रह्मन्न आख्यातुम अर्हसि ।।

kīrtyate sthirakīrtīnāṃ yeṣām adyāpi saṃtatiḥ prasādasumukhas tan me brahmann ākhyātum arhasi ||

श्रूयतां मुनिशार्दूल वंशः प्रथिततेजसः। सोमस्यानुक्रमात ख्याता यत्रोर्वीपतयो ऽभवन।।

śrūyatāṃ muniśārdūla vaṃśaḥ prathitatejasaḥ| somasyānukramāt khyātā yatrorvīpatayo 'bhavan||

अयं हि वंशो ऽतिबलपराक्रमद्युतिशीलचेष्टावद्भिर अतिगुणान्वितैर नहुषययातिकार्तवीर्यार्जुनादिभिर भूपालैर अलंकृतः। तम अहं कथयामि श्रूयताम।।

ayaṃ hi vaṃśo 'tibalaparākramadyutiśīlaceṣṭāvadbhir atiguṇānvitair nahuṣayayātikārtavīryārjunādibhir bhūpālair alaṃkṛtaḥ| tam ahaṃ kathayāmi śrūyatām||

अखिलजगत्स्रष्टुर भगवन्नारायणनाभिसरोजिनीसमुद्भवाब्जयोनेर ब्रह्मणः पुत्रो ऽत्रिर अत्रेः सोमः।।

akhilajagatsraṣṭur bhagavannārāyaṇanābhisarojinīsamudbhavābjayoner brahmaṇaḥ putro 'trir atreḥ somaḥ||

तं च भगवान अब्जयोनिर अशेषौषधीद्विजनक्षत्राणाम आधिपत्ये ऽभ्यषेचयत।।

taṃ ca bhagavān abjayonir aśeṣauṣadhīdvijanakṣatrāṇām ādhipatye 'bhyaṣecayat||

स च राजसूयम अकरोत। तत्प्रभावाद अत्युत्कृष्टाधिपत्याधिष्ठातृत्वाच चैनं मद आविवेश।।

sa ca rājasūyam akarot| tatprabhāvād atyutkṛṣṭādhipatyādhiṣṭhātṛtvāc cainaṃ mada āviveśa||

मदावलेपाच चासौ सकलदेवगुरोर बृहस्पतेस तारां नाम पत्नीं जहार।।

madāvalepāc cāsau sakaladevaguror bṛhaspates tārāṃ nāma patnīṃ jahāra||

बहुशस तु बृहस्पतिचोदितेन भगवता ब्रह्मणा चोद्यमानः सकलैश च देवर्षिभिर याच्यमानो ऽपि न मुमोच।।

bahuśas tu bṛhaspaticoditena bhagavatā brahmaṇā codyamānaḥ sakalaiś ca devarṣibhir yācyamāno 'pi na mumoca||

तस्य च बृहस्पतिद्वेषाद उशना पार्ष्णिग्राहो ऽभवत।।

tasya ca bṛhaspatidveṣād uśanā pārṣṇigrāho 'bhavat||

अङ्गिरः सकाशाद उपलब्धविद्यो भगवान रुद्रो बृहस्पतेः सहाय्यम अकरोत।।

aṅgiraḥ sakāśād upalabdhavidyo bhagavān rudro bṛhaspateḥ sahāyyam akarot||

यतश चोशना ततो जम्भकुम्भाद्याः समस्ता एव दैत्यदानवनिकाया महान्तम उद्यमं चक्रुः। बृहस्पतेर अपि सकलदेवसैन्यसहायः शक्रो ऽभवत।।

yataś cośanā tato jambhakumbhādyāḥ samastā eva daityadānavanikāyā mahāntam udyamaṃ cakruḥ| bṛhaspater api sakaladevasainyasahāyaḥ śakro 'bhavat||

एवं च तयोर अतीवोग्रः संग्रामस तारानिमित्तस तारकामयो नामाभवत। ततः समस्तशस्त्राण्य असुरेषु रुद्रपुरोगमा देवा देवेषु चाशेषदानवा मुमुचुः।।

evaṃ ca tayor atīvograḥ saṃgrāmas tārānimittas tārakāmayo nāmābhavat| tataḥ samastaśastrāṇy asureṣu rudrapurogamā devā deveṣu cāśeṣadānavā mumucuḥ||

एवं च देवासुराहवक्षोभक्षुब्धहृदयम अशेषं एव जगद ब्रह्माणं शरणं जगाम।।

evaṃ ca devāsurāhavakṣobhakṣubdhahṛdayam aśeṣaṃ eva jagad brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagāma||

ततश च भगवान अप्य उशनसं शंकरम असुरान देवांश च निवार्य बृहस्पतये ताराम अददात। तां चान्तःप्रसवाम अवलोक्य बृहस्पतिर आह।।

tataś ca bhagavān apy uśanasaṃ śaṃkaram asurān devāṃś ca nivārya bṛhaspataye tārām adadāt| tāṃ cāntaḥprasavām avalokya bṛhaspatir āha||

नैष मम क्षेत्रे भवत्यान्यस्य सुतो धार्यः समुत्सृजैनम अलम अतिधार्ष्ट्येनेति।।

naiṣa mama kṣetre bhavatyānyasya suto dhāryaḥ samutsṛjainam alam atidhārṣṭyeneti||

सा च तेनैवम उक्तातिपतिव्रता भर्तृवचनात तम ईषिकास्तम्बे गर्भम उत्ससर्ज।।

sā ca tenaivam uktātipativratā bhartṛvacanāt tam īṣikāstambe garbham utsasarja||

स चोत्सृष्टमात्र एवातितेजसा देवानां तेजांस्य आचिक्षेप।।

sa cotsṛṣṭamātra evātitejasā devānāṃ tejāṃsy ācikṣepa||

बृहस्पतिम इन्दुं च तस्य कुमारस्यातिचारुतया साभिलाषौ दृष्ट्वा देवाः समुत्पन्नसंदेहास तारां पप्रच्छुः।।

bṛhaspatim induṃ ca tasya kumārasyāticārutayā sābhilāṣau dṛṣṭvā devāḥ samutpannasaṃdehās tārāṃ papracchuḥ||

सत्यं कथयास्माकम अतिसुभगे कस्यायम आत्मजः सोमस्याथ बृहस्पतेः पुत्रः। इत्युक्तापि सा तारा ह्रिया न किंचिद उवाच। बहुशो ऽप्य अभिहिता यदासौ देवेभ्यो नाचचक्षे ततश च स कुमारस तां शप्तुम उद्यतः प्राह च। दुष्टे कस्मान मम तातं नाख्यासि। अद्यैव ते ऽलीकलज्जावत्यास तथा शास्तिम अयम अहं करोमि यथा नैवम अन्याप्य अतिमन्थरवचना भविष्यतीति अथ भगवान पितामहस तं कुमारं संनिवार्य स्वयम अपृच्छत ताराम। कथय वत्से कस्यायम आत्मजः सोमस्य अथ बृहस्पतेर इत्य उक्ता लज्जाजडम आह सोमस्येति।।

satyaṃ kathayāsmākam atisubhage kasyāyam ātmajaḥ somasyātha bṛhaspateḥ putraḥ| ityuktāpi sā tārā hriyā na kiṃcid uvāca| bahuśo 'py abhihitā yadāsau devebhyo nācacakṣe tataś ca sa kumāras tāṃ śaptum udyataḥ prāha ca| duṣṭe kasmān mama tātaṃ nākhyāsi| adyaiva te 'līkalajjāvatyās tathā śāstim ayam ahaṃ karomi yathā naivam anyāpy atimantharavacanā bhaviṣyatīti atha bhagavān pitāmahas taṃ kumāraṃ saṃnivārya svayam apṛcchat tārām| kathaya vatse kasyāyam ātmajaḥ somasya atha bṛhaspater ity uktā lajjājaḍam āha somasyeti||

ततः स्फुरदुच्छ्वसितामलकपोलकान्तिर भगवान उडुपतिस तम आलिङ्ग्य कुमारं साधु साधु वत्स प्राज्ञो ऽसीति बुध इति नाम चक्रे।।

tataḥ sphuraducchvasitāmalakapolakāntir bhagavān uḍupatis tam āliṅgya kumāraṃ sādhu sādhu vatsa prājño 'sīti budha iti nāma cakre||

स चाख्यातम एवैतद यथेलायाम आत्मजपुरूरवसम उत्पादयाम आस। पुरूरवास त्व अतिदानशीलो ऽतियज्वातितेजस्वी यं सत्यवादिनम अतिरूपिणं मित्रावरुणशापान मानुषे लोके मया वस्तव्यम इति कृतमतिर उर्वशी ददर्श।।

sa cākhyātam evaitad yathelāyām ātmajapurūravasam utpādayām āsa| purūravās tv atidānaśīlo 'tiyajvātitejasvī yaṃ satyavādinam atirūpiṇaṃ mitrāvaruṇaśāpān mānuṣe loke mayā vastavyam iti kṛtamatir urvaśī dadarśa||

दृष्टमात्रे च यस्मिन्न अपहाय मानम अशेषस्वर्गाभिलाषम अपास्य तन्मनस्का भूत्वा तम एवोपतस्थे।।

dṛṣṭamātre ca yasminn apahāya mānam aśeṣasvargābhilāṣam apāsya tanmanaskā bhūtvā tam evopatasthe||

सो ऽपि च ताम अतिशयितसकललोकस्त्रीकान्तिसौकुमार्यलावण्यगतिविलासहासादिगुणाम अवलोक्य तदायत्तचित्तवृत्तिर बभूव।।

so 'pi ca tām atiśayitasakalalokastrīkāntisaukumāryalāvaṇyagativilāsahāsādiguṇām avalokya tadāyattacittavṛttir babhūva||

उभयम अपि तन्मनस्कम अनन्यदृष्टि परित्यक्तसमस्तान्यत्प्रयोजनम अभूत।।

ubhayam api tanmanaskam ananyadṛṣṭi parityaktasamastānyatprayojanam abhūt||

राजा तु प्रागल्भ्यात ताम आह।।

rājā tu prāgalbhyāt tām āha||

सुभ्रु त्वाम अहम अतिकामो ऽस्मि। प्रसीदानुरागम उद्वहेत्य उक्ता लज्जावखण्डितम उर्वशी प्राह।।

subhru tvām aham atikāmo 'smi| prasīdānurāgam udvahety uktā lajjāvakhaṇḍitam urvaśī prāha||

भवत्व एवं यदि मे समयपरिपालनं भवान करोति।।

bhavatv evaṃ yadi me samayaparipālanaṃ bhavān karoti||

आख्याहि मे समयम इत्य अथ पृष्टा पुनर अब्रवीत। शयनसमीपे ममोरणकद्वयं पुत्रभूतं नापनेयम। भवांश च मया नग्नो न द्रष्टव्यः। घृतमात्रं च ममाहार इत्य एवम एवेति भूपतिर आह। तया च सहावनीपतिर अलकायां चैत्ररथादिवनेष्व अमलपद्मषण्डेषु सरःस्व अभिरममाण एकषष्टिवर्षाण्य अनुदिनप्रवर्धमानप्रमोदो ऽनयत।।

ākhyāhi me samayam ity atha pṛṣṭā punar abravīt| śayanasamīpe mamoraṇakadvayaṃ putrabhūtaṃ nāpaneyam| bhavāṃś ca mayā nagno na draṣṭavyaḥ| ghṛtamātraṃ ca mamāhāra ity evam eveti bhūpatir āha| tayā ca sahāvanīpatir alakāyāṃ caitrarathādivaneṣv amalapadmaṣaṇḍeṣu saraḥsv abhiramamāṇa ekaṣaṣṭivarṣāṇy anudinapravardhamānapramodo 'nayat||

उर्वशी च तदुपभोगात प्रतिदिनप्रवर्धमानानुरागा अमरलोकवासे ऽपि न स्पृहां चकार।।

urvaśī ca tadupabhogāt pratidinapravardhamānānurāgā amaralokavāse 'pi na spṛhāṃ cakāra||

विना चोर्वश्या सुरलोको ऽप्सरसां सिद्धगन्धर्वाणां च नातिरमणीयो ऽभवत।।

vinā corvaśyā suraloko 'psarasāṃ siddhagandharvāṇāṃ ca nātiramaṇīyo 'bhavat||

ततश चोर्वशीपुरूरवसोः समयविद विश्वावसुर गन्धर्वसमवेतो निशि शयनाभ्याशाद एकम उरणकं जहार।।

tataś corvaśīpurūravasoḥ samayavid viśvāvasur gandharvasamaveto niśi śayanābhyāśād ekam uraṇakaṃ jahāra||

तस्याकाशे नीयमानस्योर्वशी शब्दम अशृणोत। आह च ममानाथायाः पुत्रः केनाप्यऽपह्रियते कं शरणम उपयामीत्य V इति आकर्ण्य राजा नग्नं मां देवी द्रक्ष्यतीति न ययौ। अथान्यम अप्य उरणकम आदाय गन्धर्वा ययुः। तस्याप्य अपह्रियमाणस्यशब्दम आकर्ण्यऽकाशे पुनर अप्य अनाथास्म्य अहम अभर्तृका कुपुरुषाश्रयेत्य आर्तराविणी बभूव।।

tasyākāśe nīyamānasyorvaśī śabdam aśṛṇot| āha ca mamānāthāyāḥ putraḥ kenāpy'pahriyate kaṃ śaraṇam upayāmīty V iti ākarṇya rājā nagnaṃ māṃ devī drakṣyatīti na yayau| athānyam apy uraṇakam ādāya gandharvā yayuḥ| tasyāpy apahriyamāṇasyaśabdam ākarṇya'kāśe punar apy anāthāsmy aham abhartṛkā kupuruṣāśrayety ārtarāviṇī babhūva||

राजाप्य अमर्षवशाद अन्धकारम एतद इति खड्गम आदाय दुष्ट दुष्ट हतो ऽसीति व्याहरन्न अभ्यधावत।।

rājāpy amarṣavaśād andhakāram etad iti khaḍgam ādāya duṣṭa duṣṭa hato 'sīti vyāharann abhyadhāvat||

तावच च गन्धर्वैर अतीवोज्ज्वला विद्युज जनिता। तत्प्रभया चोर्वशी राजानम अपगताम्बरं दृष्ट्वापवृत्तसमया तत्क्षणाद एवापक्रान्ता।।

tāvac ca gandharvair atīvojjvalā vidyuj janitā| tatprabhayā corvaśī rājānam apagatāmbaraṃ dṛṣṭvāpavṛttasamayā tatkṣaṇād evāpakrāntā||

परित्यज्य ताव उरणकौ गन्धर्वाः सुरलोकम उपगताः।।

parityajya tāv uraṇakau gandharvāḥ suralokam upagatāḥ||

राजापि च तौ मेषाव आदाय हृष्टमनाः स्वशयनम आयातो नोर्वशीं ददर्श।।

rājāpi ca tau meṣāv ādāya hṛṣṭamanāḥ svaśayanam āyāto norvaśīṃ dadarśa||

तां चापश्यन्न अपगताम्बर एवोन्मत्तरूपो बभ्राम। कुरुक्षेत्रे चाम्भोजसरस्य अन्याभिश चतसृभिर अप्सरोभिः समवेताम उर्वशीं ददर्श। ततश चोन्मत्तरूपो जाये हे तिष्ठ मनसि घोरे तिष्ठ वचसीत्य अनेकप्रकारं सूक्तम अवोचत।।

tāṃ cāpaśyann apagatāmbara evonmattarūpo babhrāma| kurukṣetre cāmbhojasarasy anyābhiś catasṛbhir apsarobhiḥ samavetām urvaśīṃ dadarśa| tataś conmattarūpo jāye he tiṣṭha manasi ghore tiṣṭha vacasīty anekaprakāraṃ sūktam avocat||

आह चोर्वशी। महाराजालम अनेनाविवेकचेष्टितेनान्तर्वत्न्य अहम अब्दान्ते भवतात्रागन्तव्यं कुमारस ते भविष्यतीत्य एकां च निशाम अहं त्वया सह वत्स्यामीत्य उक्तः प्रहृष्टः स्वपुरं जगाम।।

āha corvaśī| mahārājālam anenāvivekaceṣṭitenāntarvatny aham abdānte bhavatātrāgantavyaṃ kumāras te bhaviṣyatīty ekāṃ ca niśām ahaṃ tvayā saha vatsyāmīty uktaḥ prahṛṣṭaḥ svapuraṃ jagāma||

तासां चाप्सरसाम उर्वशी कथयाम आस। अयं स पुरुषोत्कर्ष्टो येनाहम एतावन्तं कालम अनुरागाकृष्टमानसा सहोषितेत्य एवम उक्तास ताम अप्सरस ऊचुः। साधु साध्व अस्य रूपम अनेन सहास्माकम अपि सर्वकालम अभिरन्तुं स्पृहा भवेत। इत्य अब्दे च पूर्णे स राजा तत्राजगाम। कुमारं चायुषम अस्मै तदोर्वशी ददौ।।

tāsāṃ cāpsarasām urvaśī kathayām āsa| ayaṃ sa puruṣotkarṣṭo yenāham etāvantaṃ kālam anurāgākṛṣṭamānasā sahoṣitety evam uktās tām apsarasa ūcuḥ| sādhu sādhv asya rūpam anena sahāsmākam api sarvakālam abhirantuṃ spṛhā bhavet| ity abde ca pūrṇe sa rājā tatrājagāma| kumāraṃ cāyuṣam asmai tadorvaśī dadau||

एकां च निशां तेन राज्ञा सहोषित्वा पञ्चपुत्रोत्पत्तये गर्भम अवाप।।

ekāṃ ca niśāṃ tena rājñā sahoṣitvā pañcaputrotpattaye garbham avāpa||

उवाच चैनं राजानम अस्मत्प्रीत्या महाराजाय सर्व एव गन्धर्वा वरदाः संवृत्ता व्रियतां वर इति।।

uvāca cainaṃ rājānam asmatprītyā mahārājāya sarva eva gandharvā varadāḥ saṃvṛttā vriyatāṃ vara iti||

आह राजा। विजितसकलारातिर अविहतेन्द्रियसामर्थ्यो बन्धुमान अमितबलकोशो नान्यद अस्माकम उर्वशीसालोक्याद अप्राप्यम अस्ति। तद अहम अनया सहोर्वश्या कालं नेतुम अभिलषामि।।

āha rājā| vijitasakalārātir avihatendriyasāmarthyo bandhumān amitabalakośo nānyad asmākam urvaśīsālokyād aprāpyam asti| tad aham anayā sahorvaśyā kālaṃ netum abhilaṣāmi||

इत्य उक्ते गन्धर्वा राज्ञे ऽग्निस्थालीं ददुः।।

ity ukte gandharvā rājñe 'gnisthālīṃ daduḥ||

ऊचुश चैनम अग्निम आम्नायानुसारी भूत्वा त्रिधा कृत्वोर्वशीसलोकतामनोरथम उद्दिश्य सम्यग यजेथास ततो ऽवश्यम अभिलषितम अवाप्स्यसीत्य उक्तस ताम अग्निस्थालीम आदायाजगाम अन्तर अटव्याम अचिन्तयद अहो मे ऽतिमूढता यद अग्निस्थली मयानीता नोर्वशीति। अथैनाम अटव्याम एवाग्निस्थालीं तत्याज स्वपुरं चाजगाम।।

ūcuś cainam agnim āmnāyānusārī bhūtvā tridhā kṛtvorvaśīsalokatāmanoratham uddiśya samyag yajethās tato 'vaśyam abhilaṣitam avāpsyasīty uktas tām agnisthālīm ādāyājagāma antar aṭavyām acintayad aho me 'timūḍhatā yad agnisthalī mayānītā norvaśīti| athainām aṭavyām evāgnisthālīṃ tatyāja svapuraṃ cājagāma||

व्यतीतार्धरात्रसमये विनिद्रश चाचिन्तयत। ममोर्वशीसालोक्यप्राप्त्यर्थम अग्निस्थाली गन्धर्वैर दत्ता सा च मयाटव्यां परित्यक्ता। तद अहं तत्र तदाहरणाय यास्यामीत्य उत्थाय तत्राप्य उपगतो नाग्निस्थालीम अपश्यत। शमीगर्भं चाश्वत्थम अग्निस्थालीस्थाने दृष्ट्वाचिन्तयत। मयात्र स्थाली निक्षिप्ता सा चाश्वत्थः शमीगर्भो ऽभूत। तद एनम एवाहम अग्निरूपम आदाय स्वपुरम अभिगम्यारणीं कृत्वा तदुत्पन्नाग्नेर उपास्तिं करिष्यामीत्य एवम एव स्वपुरम उपगतो ऽरणिं चकार।।

vyatītārdharātrasamaye vinidraś cācintayat| mamorvaśīsālokyaprāptyartham agnisthālī gandharvair dattā sā ca mayāṭavyāṃ parityaktā| tad ahaṃ tatra tadāharaṇāya yāsyāmīty utthāya tatrāpy upagato nāgnisthālīm apaśyat| śamīgarbhaṃ cāśvattham agnisthālīsthāne dṛṣṭvācintayat| mayātra sthālī nikṣiptā sā cāśvatthaḥ śamīgarbho 'bhūt| tad enam evāham agnirūpam ādāya svapuram abhigamyāraṇīṃ kṛtvā tadutpannāgner upāstiṃ kariṣyāmīty evam eva svapuram upagato 'raṇiṃ cakāra||

तत्प्रमाणं चाङ्गुलैः कुर्वन गायत्रीम अपठत। पठतश चाक्षरसंख्यान्य एवाङ्गुलान्य अरण्य अभवत। तत्राग्निं निर्मथ्याग्नित्रयम आम्नायानुसारी भूत्वा जुहाव उर्वशीसालोक्यं च फलम अभिसंहितवान।।

tatpramāṇaṃ cāṅgulaiḥ kurvan gāyatrīm apaṭhat| paṭhataś cākṣarasaṃkhyāny evāṅgulāny araṇy abhavat| tatrāgniṃ nirmathyāgnitrayam āmnāyānusārī bhūtvā juhāva urvaśīsālokyaṃ ca phalam abhisaṃhitavān||

तेनैवाग्निविधिना बहुविधान यज्ञान इष्ट्वा गान्धर्वलोकान अवाप्योर्वश्या सह वियोगं नावाप।।

tenaivāgnividhinā bahuvidhān yajñān iṣṭvā gāndharvalokān avāpyorvaśyā saha viyogaṃ nāvāpa||

एको ऽग्निर आदाव अभवद ऐलेन त्व अत्र मन्वन्तरे त्रेधा प्रवर्तित इति।।

eko 'gnir ādāv abhavad ailena tv atra manvantare tredhā pravartita iti||