पूर्वरङ्गविधिं श्रुत्वापुनराहुर्महत्तमाः । भरतं मुनयः सर्वे प्रश्नान्पञ्चाभिधत्स्व नः

pUrvara~NgavidhiM shrutvApunarAhurmahattamAH | bharataM munayaH sarve prashnAnpa~nchAbhidhatsva naH

ये रसा इति पठ्यन्ते नाट्ये नाट्यविचक्षणैः । रसत्वं केन वै तेषामेतदाख्यातुमर्हसि

ye rasA iti paThyante nATye nATyavichakShaNaiH | rasatvaM kena vai teShAmetadAkhyAtumarhasi

भावाश्चैव कथं प्रोक्ताः किं वा ते भावयन्त्यपि । संग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं चैव तत्त्वतः

bhAvAshchaiva kathaM proktAH kiM vA te bhAvayantyapi | sa.ngrahaM kArikAM chaiva niruktaM chaiva tattvataH

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं रसभावविकल्पनम्

teShAM tu vachanaM shrutvA munInAM bharato muniH | pratyuvAcha punarvAkyaM rasabhAvavikalpanam

अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तपोधनाः । संग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं च यथाक्रमम्

ahaM vaH kathayiShyAmi nikhilena tapodhanAH | sa.ngrahaM kArikAM chaiva niruktaM cha yathAkramam

न शक्यमस्य नाट्यस्य गन्तुमन्तं कथञ्चन । कस्माद्बहुत्वाज्ज्ञानानां शिल्पानां वाप्यनन्ततः

na shakyamasya nATyasya gantumantaM katha~nchana | kasmAdbahutvAjj~nAnAnAM shilpAnAM vApyanantataH

एकस्यापि न वै शक्यस्त्वन्तो ज्ञानार्णवस्य हि । गन्तुं किं पुनरन्येषां ज्ञानानामर्थतत्त्वतः

ekasyApi na vai shakyastvanto j~nAnArNavasya hi | gantuM kiM punaranyeShAM j~nAnAnAmarthatattvataH

किन्त्वल्पसूत्रग्रन्थार्थमनुमानप्रसाधकम् । नाट्यस्यास्य प्रवक्ष्यामि रसभावादिसङ्ग्रहम्

kintvalpasUtragranthArthamanumAnaprasAdhakam | nATyasyAsya pravakShyAmi rasabhAvAdisa~Ngraham

विस्तरेणोपदिष्टानामर्थानां सूत्रभाष्ययोः । निबन्धो यो समासेन सङ्ग्रहं तं विदुर्बुधाः

vistareNopadiShTAnAmarthAnAM sUtrabhAShyayoH | nibandho yo samAsena sa~NgrahaM taM vidurbudhAH

रसा भावा ह्यभिनयाः धर्मी वृत्तिप्रवृत्तयः । सिद्धिः स्वरास्तथातोद्यं गानं रङ्गश्च सङ्ग्रहः

rasA bhAvA hyabhinayAH dharmI vR^ittipravR^ittayaH | siddhiH svarAstathAtodyaM gAnaM ra~Ngashcha sa~NgrahaH

अल्पाभिधानेनार्थो यः समासेनोच्यते बुधैः । सूत्रतः साऽनुमतव्या कारिकार्थप्रदर्शिनी

alpAbhidhAnenArtho yaH samAsenochyate budhaiH | sUtrataH sA.anumatavyA kArikArthapradarshinI

नानानामाश्रयोत्पन्नं निघण्टुनिगमान्वितम् । धात्वर्थहेतुसंयुक्तं नानासिद्धान्तसाधितम्

nAnAnAmAshrayotpannaM nighaNTunigamAnvitam | dhAtvarthahetusaMyuktaM nAnAsiddhAntasAdhitam

स्थापितोऽर्थो भवेद्यत्र समासेनार्थासूचकः । धात्वर्थवचनेनेह निरुक्तं तत्प्रचक्षते

sthApito.artho bhavedyatra samAsenArthAsUchakaH | dhAtvarthavachaneneha niruktaM tatprachakShate

सङ्ग्रहो यो मया प्रोक्तः समासेन द्विजोत्तमाः । विस्तरं तस्य वक्ष्यामि सनिरुक्तं सकारिकम्

sa~Ngraho yo mayA proktaH samAsena dvijottamAH | vistaraM tasya vakShyAmi saniruktaM sakArikam

श‍ृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः

shR^i~NgArahAsyakaruNA raudravIrabhayAnakAH | bIbhatsAdbhutasa.nj~nau chetyaShTau nATye rasAH smR^itAH

एते ह्यष्टौ रसाः प्रोक्ता द्रुहिनेन महात्मना । पुनश्च भावान्वक्ष्यामि स्थायिसञ्चारिसत्त्वजान्

ete hyaShTau rasAH proktA druhinena mahAtmanA | punashcha bhAvAnvakShyAmi sthAyisa~nchArisattvajAn

रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः

ratihAsashcha shokashcha krodhotsAhau bhayaM tathA | jugupsA vismayashcheti sthAyibhAvAH prakIrtitAH

निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूया मदः श्रमः । आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्तामोहः स्मृतिर्धृतिः

nirvedaglAnisha~NkAkhyAstathAsUyA madaH shramaH | AlasyaM chaiva dainyaM cha chintAmohaH smR^itirdhR^itiH

व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा । गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च

vrIDA chapalatA harSha Avego jaDatA tathA | garvo viShAda autsukyaM nidrApasmAra eva cha

सुप्तं विबोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता । मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च

suptaM vibodho.amarShashchApyavahitthamathogratA | matirvyAdhistathonmAdastathA maraNameva cha

त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः

trAsashchaiva vitarkashcha vij~neyA vyabhichAriNaH | trayastriMshadamI bhAvAH samAkhyAtAstu nAmataH

स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभेदोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्विकाः स्मृताः

stambhaH svedo.atha romA~nchaH svarabhedo.atha vepathuH | vaivarNyamashru pralaya ityaShTau sAtvikAH smR^itAH

आङ्गिकौ वाचिकश्चैव ह्याहार्यः सात्विकस्तथा । चत्वारोऽभिनया ह्येते विज्ञेया नाट्यसंश्रयाः

A~Ngikau vAchikashchaiva hyAhAryaH sAtvikastathA | chatvAro.abhinayA hyete vij~neyA nATyasaMshrayAH

लोकधर्मी नाट्यधर्मी धर्मीति द्विविधः स्मृतः । भारती सात्वती चैव कैशिक्यारभटी तथा

lokadharmI nATyadharmI dharmIti dvividhaH smR^itaH | bhAratI sAtvatI chaiva kaishikyArabhaTI tathA

चतस्रो वृत्तयो ह्येता यासु नाट्यं प्रतिष्ठितम् । आवन्ती दाक्षिणात्या च तथा चैवोढ्रमागधी

chatasro vR^ittayo hyetA yAsu nATyaM pratiShThitam | AvantI dAkShiNAtyA cha tathA chaivoDhramAgadhI

पाञ्चालमध्यमा चेति विज्ञेयास्तु प्रवृत्तयः । दैविकी मानुषी चैव सिद्धिः स्याद्द्विविधैव तु

pA~nchAlamadhyamA cheti vij~neyAstu pravR^ittayaH | daivikI mAnuShI chaiva siddhiH syAd.hdvividhaiva tu

शारीराश्चैव वैणाश्च सप्त षड्जादयः स्वराः । [निषादर्षभगान्धारमध्यपञ्चमधैवताः ॥] ततं चैवावनद्धं च घनं सुषिरमेव च

shArIrAshchaiva vaiNAshcha sapta ShaDjAdayaH svarAH | tataM chaivAvanaddhaM cha ghanaM suShirameva cha

चतुर्विधं च विज्ञेयमातोद्यं लक्षणान्वितम् । ततं तन्त्रीगतं ज्ञेयमवनद्धं तु पौष्करम्

chaturvidhaM cha vij~neyamAtodyaM lakShaNAnvitam | tataM tantrIgataM j~neyamavanaddhaM tu pauShkaram

घनस्तु तालो विज्ञेयः सुषिरो वंश एव च । प्रवेशाक्षेपनिष्क्रामप्रासादिकमथान्तरम्

ghanastu tAlo vij~neyaH suShiro vaMsha eva cha | praveshAkShepaniShkrAmaprAsAdikamathAntaram

गानं पञ्चविधं ज्ञेयं ध्रुवायोगसमन्वितम् । चतुरस्रो विकृष्टश्च रङ्गस्त्र्यश्रश्च कीर्तितः

gAnaM pa~nchavidhaM j~neyaM dhruvAyogasamanvitam | chaturasro vikR^iShTashcha ra~Ngastryashrashcha kIrtitaH

एवमेषोऽल्पसूत्रार्थो निर्दिष्टो नाट्यसंग्रहः । अतः परं प्रवक्ष्यामि सूत्रग्रन्थविकल्पनम्

evameSho.alpasUtrArtho nirdiShTo nATyasa.ngrahaH | ataH paraM pravakShyAmi sUtragranthavikalpanam

तत्र रसानेव तावदादावभिव्याख्यास्यामः । न हि रसादृते कश्चिदर्थः प्रवर्तते । तत्र विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः । को दृष्टान्तः । अत्राह - यथा हि नानाव्यञ्जनौषधिद्रव्यसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः तथा नानाभावोपगमाद्रसनिष्पत्तिः । यथा हि - गुडादिभिर्द्रव्यैर्व्यञ्जनैरौषधिभिश्च षाडवादयो रसा निर्वर्त्यन्ते तथा नानाभावोपगता अपि स्थायिनो भावा रसत्वमाप्नुवन्तीति । अत्राह - रस इति कः पदार्थः । उच्यते - आस्वाद्यत्वात् । कथमास्वाद्यते रसः । यथा हि नानाव्यञ्जनसंस्कृतमन्नं भुञ्जान रसानास्वादयन्ति सुमनसः पुरुष हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति तथा नानाभावाभिनयव्यञ्जितान् वागङ्गसत्तोपेतान् स्थायिभावानास्वादयन्ति सुमनसः प्रेक्षकाः हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति । तस्मान्नाट्यरसा इत्यभिव्याख्याताः । अत्रानुवंश्यौ श्लोकौ भवतः - यथा बहुद्रव्ययुतैर्व्यञ्जनैर्बहुभिर्युतम् । आस्वादयन्ति भुञ्जाना भक्तं भक्तविदो जनाः

tatra rasAneva tAvadAdAvabhivyAkhyAsyAmaH | na hi rasAdR^ite kashchidarthaH pravartate | tatra vibhAvAnubhAvavyabhichArisaMyogAdrasaniShpattiH | ko dR^iShTAntaH | atrAha \- yathA hi nAnAvya~njanauShadhidravyasaMyogAdrasaniShpattiH tathA nAnAbhAvopagamAdrasaniShpattiH | yathA hi \- guDAdibhirdravyairvya~njanairauShadhibhishcha ShADavAdayo rasA nirvartyante tathA nAnAbhAvopagatA api sthAyino bhAvA rasatvamApnuvantIti | atrAha \- rasa iti kaH padArthaH | uchyate \- AsvAdyatvAt | kathamAsvAdyate rasaH | yathA hi nAnAvya~njanasaMskR^itamannaM bhu~njAna rasAnAsvAdayanti sumanasaH puruSha harShAdIMshchAdhigachChanti tathA nAnAbhAvAbhinayavya~njitAn vAga~NgasattopetAn sthAyibhAvAnAsvAdayanti sumanasaH prekShakAH harShAdIMshchAdhigachChanti | tasmAnnATyarasA ityabhivyAkhyAtAH | atrAnuvaMshyau shlokau bhavataH \- yathA bahudravyayutairvya~njanairbahubhiryutam | AsvAdayanti bhu~njAnA bhaktaM bhaktavido janAH

भावाभिनयसंबद्धान्स्थायिभावांस्तथा बुधाः । आस्वादयन्ति मनसा तस्मान्नाट्यरसाः स्मृताः

bhAvAbhinayasaMbaddhAnsthAyibhAvAMstathA budhAH | AsvAdayanti manasA tasmAnnATyarasAH smR^itAH

अत्राह - किं रसेभ्यो भावानामभिनिर्वृत्तिरुताहो भावेभ्यो रसानामिति । केषाञ्चिन्मतं परस्परसम्बन्धादेषामभिनिर्वृत्तिरिति । तन्न । कस्मात् । दृश्यते हि भावेभ्यो रसानामभिनिर्वृत्तिर्न तु रसेभ्यो भावानामभिनिर्वृत्तिरिति । भवन्ति चात्र श्लोकाः - नानाभिनयसम्बद्धान्भावयन्ति रसनिमान् । यस्मात्तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः

atrAha \- kiM rasebhyo bhAvAnAmabhinirvR^ittirutAho bhAvebhyo rasAnAmiti | keShA~nchinmataM parasparasambandhAdeShAmabhinirvR^ittiriti | tanna | kasmAt | dR^ishyate hi bhAvebhyo rasAnAmabhinirvR^ittirna tu rasebhyo bhAvAnAmabhinirvR^ittiriti | bhavanti chAtra shlokAH \- nAnAbhinayasambaddhAnbhAvayanti rasanimAn | yasmAttasmAdamI bhAvA vij~neyA nATyayoktR^ibhiH

नानाद्रव्यैबहुविधैर्व्यञ्जनं भाव्यते यथा । एवं भावा भावयन्ति रसानभिनयैः सह

nAnAdravyaibahuvidhairvya~njanaM bhAvyate yathA | evaM bhAvA bhAvayanti rasAnabhinayaiH saha

न भावहीनोऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः । परस्परकृता सिद्धिस्तयोरभिनये भवेत्

na bhAvahIno.asti raso na bhAvo rasavarjitaH | parasparakR^itA siddhistayorabhinaye bhavet

व्यञ्जनौषधिसंयोगो यथान्नं स्वादुतां नयेत् । एवं भावा रसाश्चैव भावयन्ति परस्परम्

vya~njanauShadhisaMyogo yathAnnaM svAdutAM nayet | evaM bhAvA rasAshchaiva bhAvayanti parasparam

यथा बीजाद्भवेद्वृक्षो वृक्षात्पुष्पं फलं यथा । तथा मूलं रसाः सर्वे तेभ्यो भावा व्यवस्थिताः

yathA bIjAdbhaved.hvR^ikSho vR^ikShAtpuShpaM phalaM yathA | tathA mUlaM rasAH sarve tebhyo bhAvA vyavasthitAH

तदेषं रसानामुत्पत्तिवर्णदैवतनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः । तेषामुत्पत्तिहेतवश्चत्वारो रसाः । तद्यथा - श‍ृङ्गारो रौद्रौ वीरो बीभत्स इति । अत्र - श‍ृङ्गाराद्धि भवेद्धास्यो रौद्राच्च करुणो रसः । वीराच्चैवाद्भुतोत्पत्तिर्बीभत्साच्च भयानकः

tadeShaM rasAnAmutpattivarNadaivatanidarshanAnyabhivyAkhyAsyAmaH | teShAmutpattihetavashchatvAro rasAH | tadyathA \- shR^i~NgAro raudrau vIro bIbhatsa iti | atra \- shR^i~NgArAddhi bhaveddhAsyo raudrAchcha karuNo rasaH | vIrAchchaivAdbhutotpattirbIbhatsAchcha bhayAnakaH

श‍ृङ्गारानुकृतिर्या तु स हास्यस्तु प्रकीर्तितः । रौद्रस्यैव च यत्कर्म स ज्ञेयः करुणो रसः

shR^i~NgArAnukR^itiryA tu sa hAsyastu prakIrtitaH | raudrasyaiva cha yatkarma sa j~neyaH karuNo rasaH

वीरस्यापि च यत्कर्म सोऽद्भुतः परिकीर्तितः । बीभत्सदर्शनं यच्च ज्ञेयः स तु भयानकः

vIrasyApi cha yatkarma so.adbhutaH parikIrtitaH | bIbhatsadarshanaM yachcha j~neyaH sa tu bhayAnakaH

अथ वर्णाः - श्यामो भवति श‍ृङ्गारः सितो हास्यः प्रकीर्तितः । कपोतः करुणश्चैव रक्तो रौद्रः प्रकीर्तितः

atha varNAH \- shyAmo bhavati shR^i~NgAraH sito hAsyaH prakIrtitaH | kapotaH karuNashchaiva rakto raudraH prakIrtitaH

गौरो वीरस्तु विज्ञेयः कृष्णश्चैव भयानकः । नीलवर्णस्तु बीभत्सः पीतश्चैवाद्भुतः स्मृतः

gauro vIrastu vij~neyaH kR^iShNashchaiva bhayAnakaH | nIlavarNastu bIbhatsaH pItashchaivAdbhutaH smR^itaH

अथ दैवतानि - श‍ृङ्गारो विष्णुदेवत्यो हास्यः प्रमथदैवतः । रौद्रो रुद्राधिदैवत्यः करुणो यमदैवतः

atha daivatAni \- shR^i~NgAro viShNudevatyo hAsyaH pramathadaivataH | raudro rudrAdhidaivatyaH karuNo yamadaivataH

बीभत्सस्य महाकालः कालदेवो भयानकः । वीरो महेन्द्रदेवः स्यादद्भुतो ब्रह्मदैवतः

bIbhatsasya mahAkAlaH kAladevo bhayAnakaH | vIro mahendradevaH syAdadbhuto brahmadaivataH

एवमेतेषां रसानामुत्पत्तिवर्णदैवतान्यभिव्याख्यातानि । इदानीमनुभावविभावव्यभिचारिसंयुक्तानां लक्षणनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः । स्थायिभावांश्च रसत्वमुपनेष्यामः । तत्र श‍ृङ्गारो नाम रतिस्थायिभावप्रभवः । उज्ज्वलवेषात्मकः । यत्किञ्चिल्लोके शुचि मेध्यमुज्ज्वलं दर्शनीयं वा तच्छृङ्गारेणोपमीयते । यस्तावदुज्ज्वलवेषः स श‍ृङ्गारवानित्युच्यते । यथा च गोत्रकुलाचारोत्पन्नान्याप्तोपदेशसिद्धानि पुंसां नामानि भवन्ति तथैवैषां रसानां भावानां च नाट्याश्रितानां चार्थानामाचारोत्पन्नान्योप्तोपदेशसिद्धानि नामानि । एवमेष आचारसिद्धो हृद्योज्ज्वलवेषात्मकत्वाच्छृङ्गारो रसः । स च स्त्रीपुरुषहेतुक उत्तमयुवप्रकृतिः । तस्य द्वे अधिष्ठाने सम्भोगो विप्रलम्भश्च । तत्र सम्भोगस्तावत् ऋतुमाल्यानुलेपनालङ्कारेष्टजनविषयवरभवनोपभोगोपवन- गमनानुभवनश्रवणदर्शनक्रीडालीलादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य नयनचातुर्यभ्रूक्षेपकटाक्षसञ्चारललितमधुराङ्गहार- वाक्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिणश्चास्यालस्यौग्र्यजुगुप्सावर्ज्याः । विप्रलम्भकृतस्तु निर्वेदग्लानिशङ्कासूयाश्रमचिन्तौत्सुक्यनिद्रास्वप्नविबोधव्याध्युन्माद- मदापस्मारजाड्यमरणादिभिरनुभावैरभिनेतव्यः । अत्राह - यद्ययं रतिप्रभवः श‍ृङ्गारः कथमस्य करुणाश्रयिणो भावा भवन्ति । अत्रोच्यते - पूर्वमेवाभिहितं सम्भोगविप्रलम्भकृतः श‍ृङ्गार इति । वैशिकशास्त्रकारैश्च दशावस्थोऽभिहितः । ताश्च सामान्याभिनये वक्ष्यामः । करुणस्तु शापक्लेशविनिपतितेष्टजनविभवनाशवधबन्धसमुत्थो निरपेक्षभावः । औत्सुक्यचिन्तासमुत्थः सापेक्षभावो विप्रलम्भकृतः । एवमन्यः करुणोऽन्यश्च विप्रलम्भ इति । एवमेष सर्वभावसंयुक्तः श‍ृङ्गारो भवति । अपि च सुखप्रायेषु सम्पन्नः ऋतुमाल्यदिसेवकः । पुरुषः प्रमदायुक्तः श‍ृङ्गार इति संज्ञितः

evameteShAM rasAnAmutpattivarNadaivatAnyabhivyAkhyAtAni | idAnImanubhAvavibhAvavyabhichArisaMyuktAnA.n lakShaNanidarshanAnyabhivyAkhyAsyAmaH | sthAyibhAvAMshcha rasatvamupaneShyAmaH | tatra shR^i~NgAro nAma ratisthAyibhAvaprabhavaH | ujjvalaveShAtmakaH | yatki~nchilloke shuchi medhyamujjvalaM darshanIyaM vA tachChR^i~NgAreNopamIyate | yastAvadujjvalaveShaH sa shR^i~NgAravAnityuchyate | yathA cha gotrakulAchArotpannAnyAptopadeshasiddhAni puMsAM nAmAni bhavanti tathaivaiShAM rasAnAM bhAvAnAM cha nATyAshritAnA.n chArthAnAmAchArotpannAnyoptopadeshasiddhAni nAmAni | evameSha AchArasiddho hR^idyojjvalaveShAtmakatvAchChR^i~NgAro rasaH . sa cha strIpuruShahetuka uttamayuvaprakR^itiH | tasya dve adhiShThAne sambhogo vipralambhashcha | tatra sambhogastAvat R^itumAlyAnulepanAla~NkAreShTajanaviShayavarabhavanopabhogopavana\- gamanAnubhavanashravaNadarshanakrIDAlIlAdibhirvibhAvairutpadyate . tasya nayanachAturyabhrUkShepakaTAkShasa~nchAralalitamadhurA~NgahAra\- vAkyAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | vyabhichAriNashchAsyAlasyaugryajugupsAvarjyAH | vipralambhakR^itastu nirvedaglAnisha~NkAsUyAshramachintautsukyanidrAsvapnavibodhavyAdhyunmAda\- madApasmArajADyamaraNAdibhiranubhAvairabhinetavyaH | atrAha \- yadyayaM ratiprabhavaH shR^i~NgAraH kathamasya karuNAshrayiNo bhAvA bhavanti | atrochyate \- pUrvamevAbhihitaM sambhogavipralambhakR^itaH shR^i~NgAra iti | vaishikashAstrakAraishcha dashAvastho.abhihitaH | tAshcha sAmAnyAbhinaye vakShyAmaH | karuNastu shApakleshavinipatiteShTajanavibhavanAshavadhabandhasamuttho nirapekShabhAvaH | autsukyachintAsamutthaH sApekShabhAvo vipralambhakR^itaH | evamanyaH karuNo.anyashcha vipralambha iti | evameSha sarvabhAvasaMyuktaH shR^i~NgAro bhavati | api cha sukhaprAyeShu sampannaH R^itumAlyadisevakaH | puruShaH pramadAyuktaH shR^i~NgAra iti sa.nj~nitaH

अपि चात्र सूत्रार्थानुविद्धे आर्ये भवतः । ऋतुमाल्यालङ्कारैः प्रियजनगान्धर्वकाव्यसेवाभिः । उपवनगमनविहारैः श‍ृङ्गाररसः समुद्भवति

api chAtra sUtrArthAnuviddhe Arye bhavataH | R^itumAlyAla~NkAraiH priyajanagAndharvakAvyasevAbhiH | upavanagamanavihAraiH shR^i~NgArarasaH samudbhavati

नयनवदनप्रसादैः स्मितमधुरवचोधृतिप्रमोदैश्च । मधुरैश्चाङ्गविहारैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः

nayanavadanaprasAdaiH smitamadhuravachodhR^itipramodaishcha | madhuraishchA~NgavihAraistasyAbhinayaH prayoktavyaH

अथ हास्यो नाम हासस्थायिभावात्मकः । स च विकृतपरवेषालङ्कारधार्ष्ट्यलौल्यकुहकासत्प्रलापव्यङ्गदर्शन- दोषोदाहरणादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्योष्ठनासाकपोलस्पन्दन- दृष्टिव्याकोशाकुञ्चनस्वेदास्यरागपार्श्वग्रहणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिणश्चास्यावहित्थालस्यतन्द्रानिद्रास्वप्नप्रबोधासूयादयः । द्विविधश्चायमात्मस्थः परस्थश्च । यदा स्वयं हसति तदाऽत्मस्थः । यदा तु परं हासयति तदा परस्थः । अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः । विपरितालङ्कारैर्विकृताचराभिधानवेषैश्च । विकृतैरर्थविशेषैर्हसतीति रसः स्मृतो हास्यः

atha hAsyo nAma hAsasthAyibhAvAtmakaH | sa cha vikR^itaparaveShAla~NkAradhArShTyalaulyakuhakAsatpralApavya~Ngadarshana\- doShodAharaNAdibhirvibhAvairutpadyate | tasyoShThanAsAkapolaspandana\- dR^iShTivyAkoshAku~nchanasvedAsyarAgapArshvagrahaNAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | vyabhichAriNashchAsyAvahitthAlasyatandrAnidrAsvapnaprabodhAsUyAdayaH | dvividhashchAyamAtmasthaH parasthashcha | yadA svayaM hasati tadA.atmasthaH | yadA tu paraM hAsayati tadA parasthaH | atrAnuvaMshye Arye bhavataH | viparitAla~NkArairvikR^itAcharAbhidhAnaveShaishcha | vikR^itairarthavisheShairhasatIti rasaH smR^ito hAsyaH

विकृताचारैर्वाक्यैरङ्गविकारैश्च विकृतवेषैश्च । हासयति जनं यस्मात्तस्मज्ज्ज्ञेयो रसो हास्यः

vikR^itAchArairvAkyaira~NgavikAraishcha vikR^itaveShaishcha | hAsayati janaM yasmAttasmajjj~neyo raso hAsyaH

स्त्रीनीचप्रकृतावेष भूयिष्ठं दृश्यते रसः । षड्भेदाश्चास्य विज्ञेयास्तांश्च वक्ष्याम्यहं पुनः

strInIchaprakR^itAveSha bhUyiShThaM dR^ishyate rasaH | ShaDbhedAshchAsya vij~neyAstAMshcha vakShyAmyahaM punaH

स्मितमथ हसितं विहसितमुपहसितं चापहसितमतिहसितम् । द्वौ द्वौ भेदौ स्यातामुत्तममध्याधमप्रकृतौ

smitamatha hasitaM vihasitamupahasitaM chApahasitamatihasitam | dvau dvau bhedau syAtAmuttamamadhyAdhamaprakR^itau

तत्र स्मितहसिते ज्येष्ठानां मध्यानां विहसितोपहसिते च । अधमानामपहसितं ह्यतिहसितं चापि विज्ञेयम्

tatra smitahasite jyeShThAnAM madhyAnAM vihasitopahasite cha | adhamAnAmapahasitaM hyatihasitaM chApi vij~neyam

अत्र श्लोकाः - ईषद्विकसितैर्गण्डैः कटाक्षैः सौष्ठवान्वितैः । अलक्षितद्विजं धीरमुत्तमानां स्मितं भवेत्

atra shlokAH \- IShadvikasitairgaNDaiH kaTAkShaiH sauShThavAnvitaiH | alakShitadvijaM dhIramuttamAnAM smitaM bhavet

उत्फुल्लानननेत्रं तु गण्डैर्विकसितैरथ । किञ्चिल्लक्षितदन्तं च हसितं तद्विधीयते

utphullAnananetraM tu gaNDairvikasitairatha | ki~nchillakShitadantaM cha hasitaM tadvidhIyate

अथ मध्यमानाम् - आकुञ्चिताक्षिगण्डं यत्सस्वनं मधुरं तथा । कालागतं सास्यरागं तद्वै विहसितं भवेत्

atha madhyamAnAm \- Aku~nchitAkShigaNDaM yatsasvanaM madhuraM tathA | kAlAgataM sAsyarAgaM tadvai vihasitaM bhavet.h

उत्फुल्लनासिकं यत्तु जिह्मदृष्टिनिरीक्षितम् । निकुञ्चिताङ्गकशिरस्तच्चोपहसितं भवेत्

utphullanAsikaM yattu jihmadR^iShTinirIkShitam | niku~nchitA~NgakashirastachchopahasitaM bhavet

अथाधमानाम् - अस्थानहसितं यत्तु साश्रुनेत्रं तथैव च । उत्कम्पितांसकशिरस्तच्चापहसिअतं भवेत्

athAdhamAnAm \- asthAnahasitaM yattu sAshrunetraM tathaiva cha | utkampitAMsakashirastachchApahasiataM bhavet

संरब्धसाश्रुनेत्रं च विकृष्टस्वरमुद्धतम् । करोपगूढपार्श्वं च तच्चातिहसितं भवेत्

saMrabdhasAshrunetraM cha vikR^iShTasvaramuddhatam | karopagUDhapArshvaM cha tachchAtihasitaM bhavet

हास्यस्थानानि यानि स्युः कार्योत्पन्नानि नाटके । उत्तमाधममध्यानामेवं तानि प्रयोजयेत्

hAsyasthAnAni yAni syuH kAryotpannAni nATake | uttamAdhamamadhyAnAmevaM tAni prayojayet

इत्येष स्वसमुत्थस्तथा परसमुत्थश्च विज्ञेयः । द्विविधस्त्रिप्रकृतिगतस्त्र्यवस्थभावो रसो हास्यः

ityeSha svasamutthastathA parasamutthashcha vij~neyaH | dvividhastriprakR^itigatastryavasthabhAvo raso hAsyaH

अथ करुणो नाम शोकस्थायिभावप्रभवः । स च शापक्लेशविनिपतितेष्टजनविप्रयोगविभवनाशवधबन्धविद्रवोपघात- व्यसनसंयोगादिभिर्विभावैः समुपजायते । तस्याश्रुपातपरिदेवनमुखशोषणवैवर्ण्यस्रस्तगात्रतानिश्श्वास- स्मृतिलोपादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिणश्चास्य निर्वेदग्लानिचिन्तौत्सुक्यावेगभ्रममोहश्रमभयविषाददैन्यव्याधि- जडतोन्मादापस्मारत्रासालस्यमरणस्तम्भवेपथुवैवर्ण्याश्रु- स्वरभेदादयः । अत्रार्ये भवतः - इष्टवधदर्शनाद्वा विप्रियवचनस्य संश्रवाद्वापि । एभिर्भावविशेषैः करुणरसो नाम संभवति

atha karuNo nAma shokasthAyibhAvaprabhavaH | sa cha shApakleshavinipatiteShTajanaviprayogavibhavanAshavadhabandhavidravopaghAta\- vyasanasaMyogAdibhirvibhAvaiH samupajAyate | tasyAshrupAtaparidevanamukhashoShaNavaivarNyasrastagAtratAnishshvAsa\- smR^itilopAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | vyabhichAriNashchAsya nirvedaglAnichintautsukyAvegabhramamohashramabhayaviShAdadainyavyAdhi\- jaDatonmAdApasmAratrAsAlasyamaraNastambhavepathuvaivarNyAshru\- svarabhedAdayaH | atrArye bhavataH \- iShTavadhadarshanAdvA vipriyavachanasya saMshravAdvApi | ebhirbhAvavisheShaiH karuNaraso nAma saMbhavati

सस्वनरुदितैर्मोहागमैश्च परिदैवतैर्विलपितैश्च । अभिनेयः करुणरसो देहायासाभिघातैश्च

sasvanaruditairmohAgamaishcha paridaivatairvilapitaishcha | abhineyaH karuNaraso dehAyAsAbhighAtaishcha

अथ रौद्रो नाम क्रोधस्थायिभावात्मको रक्षोदानवोद्धतमनुष्यप्रकृतिः संग्रामहेतुकः । स च क्रोधाधर्षणाधिक्षेपानृतवचनोपघातवाक्पा- रुष्याभिद्रोहमात्सर्यादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य च ताडनपाटनपीड्नच्छेदन भेदनप्रहरणाहरणशस्त्रसम्पातसम्प्रहाररुधिराकर्षणाद्यानि कर्माणि । पुनश्च रक्तनयनभ्रुकुटिकरणदन्तोष्ठपीडनगण्डस्फुरण- हस्ताग्रनिष्पेषादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । भावाश्चास्यासम्मोहोत्साहावेगामर्षचपलतौग्र्यगर्वस्वेदवेपथुरोमाञ्च- गद्गदादयः । अत्राह - यदभिहितं रक्षोदानवादीनां रौद्रो रसः । किमन्येषां नास्ति । उच्यते - अस्त्यन्येषामपि रौद्रो रसः । किन्त्वधिकारोऽत्र गृह्यते । ते हि स्वभावत एव रौद्रः । कस्मात् । बहुबाहवो बहुमुखाः प्रोद्धूतविकीर्णपिङ्गलशिरोजाः । रक्तोद्वृत्तविलोचना भीमासितरूपिणश्चैव । यच्च किञ्चित्समारभन्ते स्वभावचेष्टितं वागङ्गादिकं तत्सर्वं रौद्रमेवैषाम् । श‍ृङ्गारश्च तैः प्रायशः प्रसभं सेव्यते । तेषां चानुकारिणो ये पुरुषस्तेषामपि सङ्ग्रामसम्प्रहारकृतो रौद्रो रसोऽनुमन्तव्यः । अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः - युद्धप्रहारघातनविकृतच्छेदनविदारणैश्चैव । सङ्ग्रामसम्भ्रमाद्यैरेभिः सञ्जायते रौद्रः

atha raudro nAma krodhasthAyibhAvAtmako rakShodAnavoddhatamanuShyaprakR^itiH sa.ngrAmahetukaH | sa cha krodhAdharShaNAdhikShepAnR^itavachanopaghAtavAkpA\- ruShyAbhidrohamAtsaryAdibhirvibhAvairutpadyate | tasya cha tADanapATanapIDnachChedana bhedanapraharaNAharaNashastrasampAtasamprahArarudhirAkarShaNAdyAni karmANi | punashcha raktanayanabhrukuTikaraNadantoShThapIDanagaNDasphuraNa\- hastAgraniShpeShAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | bhAvAshchAsyAsammohotsAhAvegAmarShachapalataugryagarvasvedavepathuromA~ncha\- gadgadAdayaH | atrAha \- yadabhihitaM rakShodAnavAdInAM raudro rasaH | kimanyeShAM nAsti | uchyate \- astyanyeShAmapi raudro rasaH | kintvadhikAro.atra gR^ihyate | te hi svabhAvata eva raudraH | kasmAt | bahubAhavo bahumukhAH proddhUtavikIrNapi~NgalashirojAH | raktodvR^ittavilochanA bhImAsitarUpiNashchaiva | yachcha ki~nchitsamArabhante svabhAvacheShTitaM vAga~NgAdika.n tatsarvaM raudramevaiShAm | shR^i~NgArashcha taiH prAyashaH prasabhaM sevyate | teShA.n chAnukAriNo ye puruShasteShAmapi sa~N.hgrAmasamprahArakR^ito raudro raso.anumantavyaH | atrAnuvaMshye Arye bhavataH \- yuddhaprahAraghAtanavikR^itachChedanavidAraNaishchaiva | sa~NgrAmasambhramAdyairebhiH sa~njAyate raudraH

नानाप्रहरणमोक्षैः शिरःकबन्धभुजकर्तनैश्चैव । एभिश्चार्थविशेषैरस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः

nAnApraharaNamokShaiH shiraHkabandhabhujakartanaishchaiva | ebhishchArthavisheShairasyAbhinayaH prayoktavyaH

इति रौद्ररसो दृष्टो रौद्रवागङ्गचेष्टितः । शस्त्रप्रहारभूयिष्ठ उग्रकर्मक्रियात्मकः

iti raudraraso dR^iShTo raudravAga~NgacheShTitaH | shastraprahArabhUyiShTha ugrakarmakriyAtmakaH

अथ वीरो नामोत्तमप्रकृतिरुत्साहात्मकः । स चासंमोहाध्यवसायन- विनयबलपराक्रमशक्तिप्रतापप्रभावादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य स्थैर्यधैर्यशौर्यत्यागवैशारद्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । भावाश्चास्य धृतिमतिगर्वावेगौग्र्यामर्षस्मृतिरोमाञ्चादयः । अत्रार्ये रसविचारमुखे - उत्साहाध्यवसायादविषादित्वादविस्मयामोहात् । विविधादर्थविशेषाद्वीररसो नाम सम्भवति

atha vIro nAmottamaprakR^itirutsAhAtmakaH | sa chAsa.nmohAdhyavasAyana\- vinayabalaparAkramashaktipratApaprabhAvAdibhirvibhAvairutpadyate | tasya sthairyadhairyashauryatyAgavaishAradyAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | bhAvAshchAsya dhR^itimatigarvAvegaugryAmarShasmR^itiromA~nchAdayaH | atrArye rasavichAramukhe \- utsAhAdhyavasAyAdaviShAditvAdavismayAmohAt | vividhAdarthavisheShAdvIraraso nAma sambhavati

स्थितिधैर्यवीर्यगर्वैरुत्साहपराक्रमप्रभावैश्च । वाक्यैश्चाक्षेपकृतैर्वीररसः सम्यगभिनेयः

sthitidhairyavIryagarvairutsAhaparAkramaprabhAvaishcha | vAkyaishchAkShepakR^itairvIrarasaH samyagabhineyaH

अथ भयानको नाम भयस्थायिभावात्मकः । स च विकृतरवसत्त्वदर्शनशिवोलूकत्रासोद्वेगशून्यागारारण्यगमनस्वजनवधबन्ध- दर्शनश्रुतिकथादिभिर्विभावैरुत्पद्यते ।तस्य प्रवेपितकरचरणनयनचपलपुलकमुखवैवर्ण्यस्वरभेदादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । भावाश्चास्य स्तम्भस्वेदगद्गदरोमाञ्चवेपथुस्वरभेदवैवर्ण्यशङ्कामोहदैन्यावेग- चापलजडतात्रासापस्मारमरणादयः । अत्रार्याः - विकृतरवसत्त्वदर्शनसंग्रामारण्यशून्यगृहगमनात् । गुरुनृपयोरपराधात्कृतकश्च भयानको ज्ञेयः

atha bhayAnako nAma bhayasthAyibhAvAtmakaH | sa cha vikR^itaravasattvadarshanashivolUkatrAsodvegashUnyAgArAraNyagamanasvajanavadhabandha\- darshanashrutikathAdibhirvibhAvairutpadyate .tasya pravepitakaracharaNanayanachapalapulakamukhavaivarNyasvarabhedAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | bhAvAshchAsya stambhasvedagadgadaromA~nchavepathusvarabhedavaivarNyasha~NkAmohadainyAvega\- chApalajaDatAtrAsApasmAramaraNAdayaH | atrAryAH \- vikR^itaravasattvadarshanasa.ngrAmAraNyashUnyagR^ihagamanAt | gurunR^ipayoraparAdhAtkR^itakashcha bhayAnako j~neyaH

गात्रमुखदृष्टिभेदैरूरुस्तम्भाभिवीक्षणोद्वेगैः । सन्नमुखशोषहृदयस्पन्दनरोमोद्गमैश्च भयम्

gAtramukhadR^iShTibhedairUrustambhAbhivIkShaNodvegaiH | sannamukhashoShahR^idayaspandanaromodgamaishcha bhayam

एतत्स्वभावजं स्यात्सत्त्वसमुत्थं तथैव कर्तव्यम् । पुनरेभिरेव भावैः कृतकं मृदुचेष्टितैः कार्यम्

etatsvabhAvajaM syAtsattvasamutthaM tathaiva kartavyam | punarebhireva bhAvaiH kR^itakaM mR^iducheShTitaiH kAryam

करचरणवेपथुस्तम्भगात्रहृदयप्रकम्पेन । शुष्कोष्ठतालुकण्ठैर्भयानको नित्यमभिनेयः

karacharaNavepathustambhagAtrahR^idayaprakampena | shuShkoShThatAlukaNThairbhayAnako nityamabhineyaH

अथ बीभत्सो नाम जुगुप्सास्थायिभावात्मकः । स चाहृद्याप्रियाचोष्यानिष्टश्रवणदर्शनकीर्तनादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य सर्वाङ्गसंहारमुखविकूणनोल्लेखननिष्ठीवनोद्वेजनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । भावाश्चास्यापस्मारोद्वेगावेगमोहव्याधिमरणादयः । अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः - अनभिमतदर्शनेन च गन्धरसस्पर्शशब्ददोषैश्च । उद्वेजनैश्च बहुभिर्बीभत्सरसः समुद्भवति

atha bIbhatso nAma jugupsAsthAyibhAvAtmakaH | sa chAhR^idyApriyAchoShyAniShTashravaNadarshanakIrtanAdibhirvibhAvairutpadyate . tasya sarvA~NgasaMhAramukhavikUNanollekhananiShThIvanodvejanAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | bhAvAshchAsyApasmArodvegAvegamohavyAdhimaraNAdayaH | atrAnuvaMshye Arye bhavataH \- anabhimatadarshanena cha gandharasasparshashabdadoShaishcha | udvejanaishcha bahubhirbIbhatsarasaH samudbhavati

मुखनेत्रविकूणनया नासाप्रच्छादनावनमितास्यैः । अव्यक्तपादपतनैर्बीभत्सः सम्यगभिनेयः

mukhanetravikUNanayA nAsAprachChAdanAvanamitAsyaiH | avyaktapAdapatanairbIbhatsaH samyagabhineyaH

अथाद्भुतो नाम विस्मयस्थायिभावात्मकः । स च दिव्यजनदर्शनेप्सितमनोरथावाप्त्युपवनदेवकुलादिगमनसभाविमान- मायेन्द्रजालसम्भावनादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य नयनविस्तारानिमेषप्रेक्षणरोमाञ्चाश्रुस्वेदहर्षसाधुवाददानप्रबन्ध- हाहाकारबाहुवदनचेलाङ्गुलिभ्रमणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । भावाश्चास्य स्तम्भाश्रुस्वेदगद्गदरोमाञ्चावेगसम्भ्रमजडताप्रलयादयः । अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः - यत्त्वातिशयार्थयुक्तं वाक्यं शिल्पं च कर्मरूपं वा । तत्सर्वमद्भुतरसे विभावरूपं हि विज्ञेयम्

athAdbhuto nAma vismayasthAyibhAvAtmakaH | sa cha divyajanadarshanepsitamanorathAvAptyupavanadevakulAdigamanasabhAvimAna\- mAyendrajAlasambhAvanAdibhirvibhAvairutpadyate | tasya nayanavistArAnimeShaprekShaNaromA~nchAshrusvedaharShasAdhuvAdadAnaprabandha\- hAhAkArabAhuvadanachelA~NgulibhramaNAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | bhAvAshchAsya stambhAshrusvedagadgadaromA~nchAvegasambhramajaDatApralayAdayaH | atrAnuvaMshye Arye bhavataH \- yattvAtishayArthayuktaM vAkyaM shilpaM cha karmarUpaM vA | tatsarvamadbhutarase vibhAvarUpaM hi vij~neyam

स्पर्शग्रहोल्लुकसनैर्हाहाकारैश्च साधुवादैश्च । वेपथुगद्गदवचनैः स्वेदाद्यैरभिनयस्तस्य

sparshagrahollukasanairhAhAkAraishcha sAdhuvAdaishcha | vepathugadgadavachanaiH svedAdyairabhinayastasya

श‍ृङ्गारं त्रिविधं विद्यात्द्वाङ्नैपथ्यक्रियात्मकम् । अङ्गनैपथ्यवाक्यैश्च हास्यरौद्रौ त्रिधा स्मृतौ

shR^i~NgAraM trividhaM vidyAtdvA~N.hnaipathyakriyAtmakam | a~NganaipathyavAkyaishcha hAsyaraudrau tridhA smR^itau

धर्मोपघातजश्चैव तथार्थापचयोद्भवः । तथा शोककृतश्चैव करुणस्त्रिविधः स्मृतः

dharmopaghAtajashcaiva tathArthApachayodbhavaH | tathA shokakR^itashchaiva karuNastrividhaH smR^itaH

दानवीरं धर्मवीरं युद्धवीरं तथैव च । रसं वीरमपि प्राह ब्रह्मा त्रिविधमेव हि

dAnavIraM dharmavIraM yuddhavIraM tathaiva cha | rasaM vIramapi prAha brahmA trividhameva hi

व्याजाच्चैवापराधाच्च वित्रासितकमेव च । पुनर्भयानकञ्चैव विद्यात् त्रिविधमेव हि

vyAjAchchaivAparAdhAchcha vitrAsitakameva cha | punarbhayAnaka~nchaiva vidyAt trividhameva hi

बीभत्सः क्षोभजः शुद्ध उद्वेगी स्यात् द्वितीयकः । विष्ठाकृमिभिरुद्वेगी क्षोभजो रुधिरादिअजः

bIbhatsaH kShobhajaH shuddha udvegI syAt dvitIyakaH | viShThAkR^imibhirudvegI kShobhajo rudhirAdiajaH

दिव्यश्चानन्दजश्चैव द्विधा ख्यातोऽद्भुतो रसः । दिव्यदर्शनजो दिव्यो हर्षादानदजः स्मृतः

divyashchAnandajashchaiva dvidhA khyAto.adbhuto rasaH | divyadarshanajo divyo harShAdAnadajaH smR^itaH

[ अथ शान्तो नाम शमस्थायिभावात्मको मोक्षप्रवर्तकः । स तु तत्त्वज्ञानवैराग्याशयशुद्ध्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य यमनियमाध्यात्मध्यानधारणोपासनसर्वभूतदयालिङ्गग्रहणादिभि- रनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचाणश्चास्य निर्वेदस्मृतिधृतिसर्वाश्रमशौचस्तम्भरोमाञ्चादयः । अत्रार्याः श्लोकाश्च भवन्ति - मोक्षाध्यात्मसमुत्थस्तत्त्वज्ञानार्थहेतुसंयुक्तः । नैःश्रेयसोपदिष्टः शान्तरसो नाम सम्भवति ॥ बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियसंरोधाध्यात्मसंस्थितोपेतः । सर्वप्राणिसुखहितः शान्तरसो नाम विज्ञेयः ॥ न यत्र दुःखं न सुखं न द्वेषो नापि मत्सरः । समः सर्वेषु भूतेषु स शान्तः प्रथितो रसः ॥ भावा विकारा रत्याद्याः शान्तस्तु प्रकृतिर्मतः । विकारः प्रकृतैर्जातः पुनस्तत्रैव लीयते । स्वं स्वं निमित्तमासाद्य शान्ताद्भावः प्रवर्तते ॥ पुनर्निमित्तापाये च शान्त एवोपलीयते । एवं नवरसा दृष्टा नाट्यज्ञैर्लक्षणान्विअताः ॥] एवमेते रसा ज्ञेयास्त्वष्टौ लक्षणलक्षिताः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि भावानामपि लक्षणम्

tattvaj~nAnavairAgyAshayashuddhyAdibhirvibhAvaiH samutpadyate | tasya yamaniyamAdhyAtmadhyAnadhAraNopAsanasarvabhUtadayAli~NgagrahaNAdibhi\- ranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | vyabhichANashchAsya nirvedasmR^itidhR^itisarvAshramashauchastambharomA~nchAdayaH | atrAryAH shlokAshcha bhavanti \- mokShAdhyAtmasamutthastattvaj~nAnArthahetusaMyuktaH | naiHshreyasopadiShTaH shAntaraso nAma sambhavati || buddhIndriyakarmendriyasaMrodhAdhyAtmasaMsthitopetaH | sarvaprANisukhahitaH shAntaraso nAma vij~neyaH || na yatra duHkhaM na sukhaM na dveSho nApi matsaraH | samaH sarveShu bhUteShu sa shAntaH prathito rasaH || bhAvA vikArA ratyAdyAH shAntastu prakR^itirmataH | vikAraH prakR^itairjAtaH punastatraiva lIyate | svaM svaM nimittamAsAdya shAntAdbhAvaH pravartate || punarnimittApAye cha shAnta evopalIyate | evaM navarasA dR^iShTA nATyaj~nairlakShaNAnviatAH ||##]## evamete rasA j~neyAstvaShTau lakShaNalakShitAH | ata UrdhvaM pravakShyAmi bhAvAnAmapi lakShaNam