Sanskrit Original

एवमेतेषां रसानामुत्पत्तिवर्णदैवतान्यभिव्याख्यातानि । इदानीमनुभावविभावव्यभिचारिसंयुक्तानां लक्षणनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः । स्थायिभावांश्च रसत्वमुपनेष्यामः । तत्र श‍ृङ्गारो नाम रतिस्थायिभावप्रभवः । उज्ज्वलवेषात्मकः । यत्किञ्चिल्लोके शुचि मेध्यमुज्ज्वलं दर्शनीयं वा तच्छृङ्गारेणोपमीयते । यस्तावदुज्ज्वलवेषः स श‍ृङ्गारवानित्युच्यते । यथा च गोत्रकुलाचारोत्पन्नान्याप्तोपदेशसिद्धानि पुंसां नामानि भवन्ति तथैवैषां रसानां भावानां च नाट्याश्रितानां चार्थानामाचारोत्पन्नान्योप्तोपदेशसिद्धानि नामानि । एवमेष आचारसिद्धो हृद्योज्ज्वलवेषात्मकत्वाच्छृङ्गारो रसः । स च स्त्रीपुरुषहेतुक उत्तमयुवप्रकृतिः । तस्य द्वे अधिष्ठाने सम्भोगो विप्रलम्भश्च । तत्र सम्भोगस्तावत् ऋतुमाल्यानुलेपनालङ्कारेष्टजनविषयवरभवनोपभोगोपवन- गमनानुभवनश्रवणदर्शनक्रीडालीलादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य नयनचातुर्यभ्रूक्षेपकटाक्षसञ्चारललितमधुराङ्गहार- वाक्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिणश्चास्यालस्यौग्र्यजुगुप्सावर्ज्याः । विप्रलम्भकृतस्तु निर्वेदग्लानिशङ्कासूयाश्रमचिन्तौत्सुक्यनिद्रास्वप्नविबोधव्याध्युन्माद- मदापस्मारजाड्यमरणादिभिरनुभावैरभिनेतव्यः । अत्राह - यद्ययं रतिप्रभवः श‍ृङ्गारः कथमस्य करुणाश्रयिणो भावा भवन्ति । अत्रोच्यते - पूर्वमेवाभिहितं सम्भोगविप्रलम्भकृतः श‍ृङ्गार इति । वैशिकशास्त्रकारैश्च दशावस्थोऽभिहितः । ताश्च सामान्याभिनये वक्ष्यामः । करुणस्तु शापक्लेशविनिपतितेष्टजनविभवनाशवधबन्धसमुत्थो निरपेक्षभावः । औत्सुक्यचिन्तासमुत्थः सापेक्षभावो विप्रलम्भकृतः । एवमन्यः करुणोऽन्यश्च विप्रलम्भ इति । एवमेष सर्वभावसंयुक्तः श‍ृङ्गारो भवति । अपि च सुखप्रायेषु सम्पन्नः ऋतुमाल्यदिसेवकः । पुरुषः प्रमदायुक्तः श‍ृङ्गार इति संज्ञितः

evameteShAM rasAnAmutpattivarNadaivatAnyabhivyAkhyAtAni | idAnImanubhAvavibhAvavyabhichArisaMyuktAnA.n lakShaNanidarshanAnyabhivyAkhyAsyAmaH | sthAyibhAvAMshcha rasatvamupaneShyAmaH | tatra shR^i~NgAro nAma ratisthAyibhAvaprabhavaH | ujjvalaveShAtmakaH | yatki~nchilloke shuchi medhyamujjvalaM darshanIyaM vA tachChR^i~NgAreNopamIyate | yastAvadujjvalaveShaH sa shR^i~NgAravAnityuchyate | yathA cha gotrakulAchArotpannAnyAptopadeshasiddhAni puMsAM nAmAni bhavanti tathaivaiShAM rasAnAM bhAvAnAM cha nATyAshritAnA.n chArthAnAmAchArotpannAnyoptopadeshasiddhAni nAmAni | evameSha AchArasiddho hR^idyojjvalaveShAtmakatvAchChR^i~NgAro rasaH . sa cha strIpuruShahetuka uttamayuvaprakR^itiH | tasya dve adhiShThAne sambhogo vipralambhashcha | tatra sambhogastAvat R^itumAlyAnulepanAla~NkAreShTajanaviShayavarabhavanopabhogopavana\- gamanAnubhavanashravaNadarshanakrIDAlIlAdibhirvibhAvairutpadyate . tasya nayanachAturyabhrUkShepakaTAkShasa~nchAralalitamadhurA~NgahAra\- vAkyAdibhiranubhAvairabhinayaH prayoktavyaH | vyabhichAriNashchAsyAlasyaugryajugupsAvarjyAH | vipralambhakR^itastu nirvedaglAnisha~NkAsUyAshramachintautsukyanidrAsvapnavibodhavyAdhyunmAda\- madApasmArajADyamaraNAdibhiranubhAvairabhinetavyaH | atrAha \- yadyayaM ratiprabhavaH shR^i~NgAraH kathamasya karuNAshrayiNo bhAvA bhavanti | atrochyate \- pUrvamevAbhihitaM sambhogavipralambhakR^itaH shR^i~NgAra iti | vaishikashAstrakAraishcha dashAvastho.abhihitaH | tAshcha sAmAnyAbhinaye vakShyAmaH | karuNastu shApakleshavinipatiteShTajanavibhavanAshavadhabandhasamuttho nirapekShabhAvaH | autsukyachintAsamutthaH sApekShabhAvo vipralambhakR^itaH | evamanyaH karuNo.anyashcha vipralambha iti | evameSha sarvabhAvasaMyuktaH shR^i~NgAro bhavati | api cha sukhaprAyeShu sampannaH R^itumAlyadisevakaH | puruShaH pramadAyuktaH shR^i~NgAra iti sa.nj~nitaH