अथात आत्रेयभद्रकाप्यीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāta ātrēyabhadrakāpyīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

आत्रेयो भद्रकाप्यश्च शाकुन्तेयस्तथैव च। पूर्णाक्षश्चैव मौद्गल्यो हिरण्याक्षश्च कौशिकः

ātrēyō bhadrakāpyaśca śākuntēyastathaiva ca| pūrṇākṣaścaiva maudgalyō hiraṇyākṣaśca kauśikaḥ

यः कुमारशिरा नाम भरद्वाजः स चानघः। श्रीमान वार्योविदश्चैव राजा मतिमतां वरः

yaḥ kumāraśirā nāma bharadvājaḥ sa cānaghaḥ| śrīmān vāryōvidaścaiva rājā matimatāṁ varaḥ

निमिश्च राजा वैदेहो बडिशश्च महामतिः। काङ्कायनश्च बाह्लीको बाह्लीकभिषजां वरः

nimiśca rājā vaidēhō baḍiśaśca mahāmatiḥ| kāṅkāyanaśca bāhlīkō bāhlīkabhiṣajāṁ varaḥ

एते श्रुतवयोव्र̥द्धा जितात्मानो महर्षयः। वने चैत्ररथे रम्ये समीयुर्विजिहीर्षवः

ētē śrutavayōvr̥ddhā jitātmānō maharṣayaḥ| vanē caitrarathē ramyē samīyurvijihīrṣavaḥ

तेषां तत्रोपविष्टानामियमर्थवती कथा। बभूवार्थविदां सम्यग्रसाहारविनिश्चये

tēṣāṁ tatrōpaviṣṭānāmiyamarthavatī kathā| babhūvārthavidāṁ samyagrasāhāraviniścayē

एक एव रस इत्युवाच भद्रकाप्यः यं पञ्चानामिन्द्रियार्थानामन्यतमं जिह्वावैषयिकं भावमाचक्षते कुशलाः स पुनरुदकादनन्य इति। द्वौ रसाविति शाकुन्तेयो ब्राह्मणः छेदनीय उपशमनीयश्चेति। त्रयो रसा इति पूर्णाक्षो मौद्गल्यः छेदनीयोपशमनीयसाधारणा इति। चत्वारो रसा इति हिरण्याक्षः कौशिकः स्वादुर्हितश्च स्वादुरहितश्चास्वादुर्हितश्चास्वादुरहितश्चेति। पञ्च रसा इति कुमारशिरा भरद्वाजः भौमौदकाग्नेयवायव्यान्तरिक्षाः। षड्रसा इति वार्योविदो राजर्षिः गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाः। सप्त रसा इति निमिर्वैदेहः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराः। अष्टौ रसा इति बडिशो धामार्गवः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराव्यक्ताः। अपरिसङ्ख्येया रसा इति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक आश्रयगुणकर्मसंस्वादविशेषाणामपरिसङ्ख्येयत्वात

ēka ēva rasa ityuvāca bhadrakāpyaḥ yaṁ pañcānāmindriyārthānāmanyatamaṁ jihvāvaiṣayikaṁ bhāvamācakṣatē kuśalāḥ sa punarudakādananya iti| dvau rasāviti śākuntēyō brāhmaṇaḥ chēdanīya upaśamanīyaścēti| trayō rasā iti pūrṇākṣō maudgalyaḥ chēdanīyōpaśamanīyasādhāraṇā iti| catvārō rasā iti hiraṇyākṣaḥ kauśikaḥ svādurhitaśca svādurahitaścāsvādurhitaścāsvādurahitaścēti| pañca rasā iti kumāraśirā bharadvājaḥ bhaumaudakāgnēyavāyavyāntarikṣāḥ| ṣaḍrasā iti vāryōvidō rājarṣiḥ gurulaghuśītōṣṇasnigdharūkṣāḥ| sapta rasā iti nimirvaidēhaḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāḥ| aṣṭau rasā iti baḍiśō dhāmārgavaḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāvyaktāḥ| aparisaṅkhyēyā rasā iti kāṅkāyanō bāhlīkabhiṣak āśrayaguṇakarmasaṁsvādaviśēṣāṇāmaparisaṅkhyēyatvāt

षडेव रसा इत्युवाच भगवानात्रेयः पुनर्वसुः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः। तेषां षण्णां रसानां योनिरुदकं छेदनोपशमने द्वे कर्मणी तयोर्मिश्रीभावात साधारणत्वं स्वाद्वस्वादुता भक्तिः हिताहितौ प्रभावौ पञ्चमहाभूतविकारास्त्वाश्रयाः प्रक्र̥तिविक्र̥तिविचारदेशकालवशाः तेष्वाश्रयेषु द्रव्यसञ्ज्ञकेषु गुणा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्याः क्षरणात क्षारः नासौ रसः द्रव्यं तदनेकरससमुत्पन्नमनेकरसं कटुकलवणभूयिष्ठमनेकेन्द्रियार्थसमन्वितं करणाभिनिर्व्र̥त्तम अव्यक्तीभावस्तु खलु रसानां प्रक्र̥तौ भवत्यनुरसेऽनुरससमन्विते वा द्रव्ये अपरिसङ्ख्येयत्वं पुनस्तेषामाश्रयादीनां भावानां विशेषापरिसङ्ख्येयत्वान्न युक्तम एकैकोऽपि ह्येषामाश्रयादीनां भावानां विशेषानाश्रयते विशेषापरिसङ्ख्येयत्वात न च तस्मादन्यत्वमुपपद्यते परस्परसंस्र̥ष्टभूयिष्ठत्वान्न चैषामभिनिर्व्र̥त्तेर्गुणप्रक्र̥तीनामपरिसङ्ख्येयत्वं भवति तस्मान्न संस्र̥ष्टानां रसानां कर्मोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः। तच्चैव कारणमपेक्षमाणाः षण्णां रसानां परस्परेणासंस्र̥ष्टानां लक्षणप्र̥थक्त्वमुपदेक्ष्यामः

ṣaḍēva rasā ityuvāca bhagavānātrēyaḥ punarvasuḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ| tēṣāṁ ṣaṇṇāṁ rasānāṁ yōnirudakaṁ chēdanōpaśamanē dvē karmaṇī tayōrmiśrībhāvāt sādhāraṇatvaṁ svādvasvādutā bhaktiḥ hitāhitau prabhāvau pañcamahābhūtavikārāstvāśrayāḥ prakr̥tivikr̥tivicāradēśakālavaśāḥ tēṣvāśrayēṣu dravyasañjñakēṣu guṇā gurulaghuśītōṣṇasnigdharūkṣādyāḥ kṣaraṇāt kṣāraḥ nāsau rasaḥ dravyaṁ tadanēkarasasamutpannamanēkarasaṁ kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhamanēkēndriyārthasamanvitaṁ karaṇābhinirvr̥ttam avyaktībhāvastu khalu rasānāṁ prakr̥tau bhavatyanurasē'nurasasamanvitē vā dravyē aparisaṅkhyēyatvaṁ punastēṣāmāśrayādīnāṁ bhāvānāṁ viśēṣāparisaṅkhyēyatvānna yuktam ēkaikō'pi hyēṣāmāśrayādīnāṁ bhāvānāṁ viśēṣānāśrayatē viśēṣāparisaṅkhyēyatvāt na ca tasmādanyatvamupapadyatē parasparasaṁsr̥ṣṭabhūyiṣṭhatvānna caiṣāmabhinirvr̥ttērguṇaprakr̥tīnāmaparisaṅkhyēyatvaṁ bhavati tasmānna saṁsr̥ṣṭānāṁ rasānāṁ karmōpadiśanti buddhimantaḥ| taccaiva kāraṇamapēkṣamāṇāḥ ṣaṇṇāṁ rasānāṁ parasparēṇāsaṁsr̥ṣṭānāṁ lakṣaṇapr̥thaktvamupadēkṣyāmaḥ

अग्रे तु तावद्द्रव्यभेदमभिप्रेत्य किञ्चिदभिधास्यामः। सर्वं द्रव्यं पाञ्चभौतिकमस्मिन्नर्थे तच्चेतनावदचेतनं च तस्य गुणाः शब्दादयो गुर्वादयश्च द्रवान्ताः कर्म पञ्चविधमुक्तं वमनादि

agrē tu tāvaddravyabhēdamabhiprētya kiñcidabhidhāsyāmaḥ| sarvaṁ dravyaṁ pāñcabhautikamasminnarthē taccētanāvadacētanaṁ ca tasya guṇāḥ śabdādayō gurvādayaśca dravāntāḥ karma pañcavidhamuktaṁ vamanādi

तत्र द्रव्याणि गुरुखरकठिनमन्दस्थिरविशदसान्द्रस्थूलगन्धगुणबहुलानि पार्थिवानि तान्युपचयसङ्घातगौरवस्थैर्यकराणि द्रवस्निग्धशीतमन्दम्र̥दुपिच्छिलरसगुणबहुलान्याप्यानि तान्युपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकराणि उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मलघुरूक्षविशदरूपगुणबहुलान्याग्नेयानि तानि दाहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि लघुशीतरूक्षखरविशदसूक्ष्मस्पर्शगुणबहुलानि वायव्यानि तानि रौक्ष्यग्लानिविचारवैशद्यलाघवकराणि म्र̥दुलघुसूक्ष्मश्लक्ष्णशब्दगुणबहुलान्याकाशात्मकानि तानि मार्दवसौषिर्यलाघवकराणि

tatra dravyāṇi gurukharakaṭhinamandasthiraviśadasāndrasthūlagandhaguṇabahulāni pārthivāni tānyupacayasaṅghātagauravasthairyakarāṇi dravasnigdhaśītamandamr̥dupicchilarasaguṇabahulānyāpyāni tānyupaklēdasnēhabandhaviṣyandamārdavaprahlādakarāṇi uṣṇatīkṣṇasūkṣmalaghurūkṣaviśadarūpaguṇabahulānyāgnēyāni tāni dāhapākaprabhāprakāśavarṇakarāṇi laghuśītarūkṣakharaviśadasūkṣmasparśaguṇabahulāni vāyavyāni tāni raukṣyaglānivicāravaiśadyalāghavakarāṇi mr̥dulaghusūkṣmaślakṣṇaśabdaguṇabahulānyākāśātmakāni tāni mārdavasauṣiryalāghavakarāṇi

अनेनोपदेशेन नानौषधिभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमुपलभ्यते तां तां युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य

anēnōpadēśēna nānauṣadhibhūtaṁ jagati kiñciddravyamupalabhyatē tāṁ tāṁ yuktimarthaṁ ca taṁ tamabhiprētya

न तु केवलं गुणप्रभावादेव द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति द्रव्याणि हि द्रव्यप्रभावाद्गुणप्रभावाद्द्रव्यगुणप्रभावाच्च तस्मिंस्तस्मिन काले तत्तदधिकरणमासाद्य तां तां च युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य यत कुर्वन्ति तत कर्म येन कुर्विन्ति तद्वीर्यं यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं यदा कुर्वन्ति स कालः यथा कुर्वन्ति स उपायः यत साधयन्ति तत फलम

na tu kēvalaṁ guṇaprabhāvādēva dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti dravyāṇi hi dravyaprabhāvādguṇaprabhāvāddravyaguṇaprabhāvācca tasmiṁstasmin kālē tattadadhikaraṇamāsādya tāṁ tāṁ ca yuktimarthaṁ ca taṁ tamabhiprētya yat kurvanti tat karma yēna kurvinti tadvīryaṁ yatra kurvanti tadadhikaraṇaṁ yadā kurvanti sa kālaḥ yathā kurvanti sa upāyaḥ yat sādhayanti tat phalam

भेदश्चैषां त्रिषष्टिविधविकल्पो द्रव्यदेशकालप्रभावाद्भवति तमुपदेक्ष्यामः

bhēdaścaiṣāṁ triṣaṣṭividhavikalpō dravyadēśakālaprabhāvādbhavati tamupadēkṣyāmaḥ

स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः प्र̥थक। यान्ति पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु

svāduramlādibhiryōgaṁ śēṣairamlādayaḥ pr̥thak| yānti pañcadaśaitāni dravyāṇi dvirasāni tu

प्र̥थगम्लादियुक्तस्य योगः शेषैः प्र̥थग्भवेत। मधुरस्य तथाऽम्लस्य लवणस्य कटोस्तथा

pr̥thagamlādiyuktasya yōgaḥ śēṣaiḥ pr̥thagbhavēt| madhurasya tathā'mlasya lavaṇasya kaṭōstathā

त्रिरसानि यथासङ्ख्यं द्रव्याण्युक्तानि विंशतिः।17। वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च

trirasāni yathāsaṅkhyaṁ dravyāṇyuktāni viṁśatiḥ|17| vakṣyantē tu catuṣkēṇa dravyāṇi daśa pañca ca

स्वाद्वम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः प्र̥थग्गतौ। योगं शेषैः प्र̥थग्यातश्चतुष्करससङ्ख्यया

svādvamlau sahitau yōgaṁ lavaṇādyaiḥ pr̥thaggatau| yōgaṁ śēṣaiḥ pr̥thagyātaścatuṣkarasasaṅkhyayā

सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत कट्वादिभिः प्र̥थक। युक्तौ शेषैः प्र̥थग्योगं यातः स्वादूषणौ तथा

sahitau svādulavaṇau tadvat kaṭvādibhiḥ pr̥thak| yuktau śēṣaiḥ pr̥thagyōgaṁ yātaḥ svādūṣaṇau tathā

कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ प्र̥थक। यातः शेषैः प्र̥थग्योगं शेषैरम्लकटू तथा

kaṭvādyairamlalavaṇau saṁyuktau sahitau pr̥thak| yātaḥ śēṣaiḥ pr̥thagyōgaṁ śēṣairamlakaṭū tathā

युज्यते तु कषायेण सतिक्तौ लवणोषणौ।21। षट तु पञ्चरसान्याहुरेकैकस्यापवर्जनात

yujyatē tu kaṣāyēṇa satiktau lavaṇōṣaṇau|21| ṣaṭ tu pañcarasānyāhurēkaikasyāpavarjanāt

षट चैवैकरसानि स्युरेकं षड्रसमेव तु।22। इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्दिष्टा रससङ्ख्यया

ṣaṭ caivaikarasāni syurēkaṁ ṣaḍrasamēva tu|22| iti triṣaṣṭirdravyāṇāṁ nirdiṣṭā rasasaṅkhyayā

त्रिषष्टिः स्यात्त्वसङ्ख्येया रसानुरसकल्पनात । रसास्तरतमाभ्यां तां सङ्ख्यामतिपतन्ति हि

triṣaṣṭiḥ syāttvasaṅkhyēyā rasānurasakalpanāt | rasāstaratamābhyāṁ tāṁ saṅkhyāmatipatanti hi

संयोगाः सप्तपञ्चाशत कल्पना तु त्रिषष्टिधा। रसानां तत्र योग्यत्वात कल्पिता रसचिन्तकैः

saṁyōgāḥ saptapañcāśat kalpanā tu triṣaṣṭidhā| rasānāṁ tatra yōgyatvāt kalpitā rasacintakaiḥ

क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश्च रसाः क्वचित। दोषौषधादीन सञ्चिन्त्य भिषजा सिद्धिमिच्छता

kvacidēkō rasaḥ kalpyaḥ saṁyuktāśca rasāḥ kvacit| dōṣauṣadhādīn sañcintya bhiṣajā siddhimicchatā

द्रव्याणि द्विरसादीनि संयुक्तांश्च रसान बुधाः। रसानेकैकशो वाऽपि कल्पयन्ति गदान प्रति

dravyāṇi dvirasādīni saṁyuktāṁśca rasān budhāḥ| rasānēkaikaśō vā'pi kalpayanti gadān prati

यः स्याद्रसविकल्पज्ञः स्याच्च दोषविकल्पवित। न स मुह्येद्विकाराणां हेतुलिङ्गोपशान्तिषु

yaḥ syādrasavikalpajñaḥ syācca dōṣavikalpavit| na sa muhyēdvikārāṇāṁ hētuliṅgōpaśāntiṣu

व्यक्तः शुष्कस्य चादौ च रसो द्रव्यस्य लक्ष्यते। विपर्ययेणानुरसो रसो नास्ति हि सप्तमः

vyaktaḥ śuṣkasya cādau ca rasō dravyasya lakṣyatē| viparyayēṇānurasō rasō nāsti hi saptamaḥ

परापरत्वे युक्तिश्च सङ्ख्या संयोग एव च। विभागश्च प्र̥थक्त्वं च परिमाणमथापि च

parāparatvē yuktiśca saṅkhyā saṁyōga ēva ca| vibhāgaśca pr̥thaktvaṁ ca parimāṇamathāpi ca

संस्कारोऽभ्यास इत्येते गुणा ज्ञेयाः परादयः। सिद्ध्युपायाश्चिकित्साया लक्षणैस्तान प्रचक्ष्महे

saṁskārō'bhyāsa ityētē guṇā jñēyāḥ parādayaḥ| siddhyupāyāścikitsāyā lakṣaṇaistān pracakṣmahē

देशकालवयोमानपाकवीर्यरसादिषु। परापरत्वे युक्तिश्च योजना या तु युज्यते

dēśakālavayōmānapākavīryarasādiṣu| parāparatvē yuktiśca yōjanā yā tu yujyatē

सङ्ख्या स्याद्गणितं योगः सह संयोग उच्यते। द्रव्याणां द्वन्द्वसर्वैककर्मजोऽनित्य एव च

saṅkhyā syādgaṇitaṁ yōgaḥ saha saṁyōga ucyatē| dravyāṇāṁ dvandvasarvaikakarmajō'nitya ēva ca

विभागस्तु विभक्तिः स्याद्वियोगो भागशो ग्रहः। प्र̥थक्त्वं स्यादसंयोगो वैलक्षण्यमनेकता

vibhāgastu vibhaktiḥ syādviyōgō bhāgaśō grahaḥ| pr̥thaktvaṁ syādasaṁyōgō vailakṣaṇyamanēkatā

परिमाणं पुनर्मानं संस्कारः करणं मतम। भावाभ्यसनमभ्यासः शीलनं सततक्रिया

parimāṇaṁ punarmānaṁ saṁskāraḥ karaṇaṁ matam| bhāvābhyasanamabhyāsaḥ śīlanaṁ satatakriyā

इति स्वलक्षणैरुक्ता गुणाः सर्वे परादयः। चिकित्सा यैरविदितैर्न यथावत प्रवर्तते

iti svalakṣaṇairuktā guṇāḥ sarvē parādayaḥ| cikitsā yairaviditairna yathāvat pravartatē

गुणा गुणाश्रया नोक्तास्तस्माद्रसगुणान भिषक। विद्याद्द्रव्यगुणान कर्तुरभिप्रायाः प्र̥थग्विधाः

guṇā guṇāśrayā nōktāstasmādrasaguṇān bhiṣak| vidyāddravyaguṇān karturabhiprāyāḥ pr̥thagvidhāḥ

अतश्च प्रक्र̥तं बुद्ध्वा देशकालान्तराणि च। तन्त्रकर्तुरभिप्रायानुपायांश्चार्थमादिशेत

ataśca prakr̥taṁ buddhvā dēśakālāntarāṇi ca| tantrakarturabhiprāyānupāyāṁścārthamādiśēt

षड्विभक्तीः प्रवक्ष्यामि रसानामत उत्तरम। षट पञ्चभूतप्रभवाः सङ्ख्याताश्च यथा रसाः

ṣaḍvibhaktīḥ pravakṣyāmi rasānāmata uttaram| ṣaṭ pañcabhūtaprabhavāḥ saṅkhyātāśca yathā rasāḥ

सौम्याः खल्वापोऽन्तरिक्षप्रभवाः प्रक्र̥तिशीता लघ्व्यश्चाव्यक्तरसाश्च तास्त्वन्तरिक्षाद्भ्रश्यमाना भ्रष्टाश्च पञ्चमहाभूतगुणसमन्विता जङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्तीरभिप्रीणयन्ति तासु मूर्तिषु षडभिमूर्च्छन्ति रसाः

saumyāḥ khalvāpō'ntarikṣaprabhavāḥ prakr̥tiśītā laghvyaścāvyaktarasāśca tāstvantarikṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca pañcamahābhūtaguṇasamanvitā jaṅgamasthāvarāṇāṁ bhūtānāṁ mūrtīrabhiprīṇayanti tāsu mūrtiṣu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ

तेषां षण्णां रसानां सोमगुणातिरेकान्मधुरो रसः प्र̥थिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः सलिलाग्निभूयिष्ठत्वाल्लवणः वाय्वग्निभूयिष्ठत्वात कटुकः वाय्वाकाशातिरिक्तत्वात्तिक्तः पवनप्र̥थिवीव्यतिरेकात कषाय इति। एवमेषां रसानां षट्त्वमुपपन्नं न्यूनातिरेकविशेषान्महाभूतानां भूतानामिव स्थावरजङ्गमानां नानावर्णाक्र̥तिविशेषाः षड्र̥तुकत्वाच्च कालस्योपपन्नो महाभूतानां न्यूनातिरेकविशेषः

tēṣāṁ ṣaṇṇāṁ rasānāṁ sōmaguṇātirēkānmadhurō rasaḥ pr̥thivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ salilāgnibhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ vāyvagnibhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ vāyvākāśātiriktatvāttiktaḥ pavanapr̥thivīvyatirēkāt kaṣāya iti| ēvamēṣāṁ rasānāṁ ṣaṭtvamupapannaṁ nyūnātirēkaviśēṣānmahābhūtānāṁ bhūtānāmiva sthāvarajaṅgamānāṁ nānāvarṇākr̥tiviśēṣāḥ ṣaḍr̥tukatvācca kālasyōpapannō mahābhūtānāṁ nyūnātirēkaviśēṣaḥ

तत्राग्निमारुतात्मका रसाः प्रायेणोर्ध्वभाजः लाघवादुत्प्लवनत्वाच्च वायोरूर्ध्वज्वलनत्वाच्च वह्नेः सलिलप्र̥थिव्यात्मकास्तु प्रायेणाधोभाजः प्र̥थिव्या गुरुत्वान्निम्नगत्वाच्चोदकस्य व्यामिश्रात्मकाः पुनरुभयतोभाजः

tatrāgnimārutātmakā rasāḥ prāyēṇōrdhvabhājaḥ lāghavādutplavanatvācca vāyōrūrdhvajvalanatvācca vahnēḥ salilapr̥thivyātmakāstu prāyēṇādhōbhājaḥ pr̥thivyā gurutvānnimnagatvāccōdakasya vyāmiśrātmakāḥ punarubhayatōbhājaḥ

तेषां षण्णां रसानामेकैकस्य यथाद्रव्यं गुणकर्माण्यनुव्याख्यास्यामः

tēṣāṁ ṣaṇṇāṁ rasānāmēkaikasya yathādravyaṁ guṇakarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ

तत्र मधुरो रसः शरीरसात्म्याद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जौजःशुक्राभिवर्धन आयुष्यः षडिन्द्रियप्रसादनो बलवर्णकरः पित्तविषमारुतघ्नस्त्र̥ष्णादाहप्रशमनस्त्वच्यः केश्यः कण्ठ्यो बल्यः प्रीणनो जीवनस्तर्पणो ब्र̥ंहणः स्थैर्यकरः क्षीणक्षतसन्धानकरो घ्राणमुखकण्ठौष्ठजिह्वाप्रह्लादनो दाहमूर्च्छाप्रशमनः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमः स्निग्धः शीतो गुरुश्च। स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः स्थौल्यं मार्दवमालस्यमतिस्वप्नं गौरवमनन्नाभिलाषमग्नेर्दौर्बल्यमास्यकण्ठयोर्मांसाभिव्र̥द्धिं श्वासकासप्रतिश्यायालसकशीतज्वरानाहास्यमाधुर्यवमथुसञ्ज्ञास्वरप्रणाशगलगण्डगण्डमालाश्लीपद- गलशोफबस्तिधमनीगलोपलेपाक्ष्यामयाभिष्यन्दानित्येवम्प्रभ्र̥तीन कफजान विकारानुपजनयति 1।43। अम्लो रसो भक्तं रोचयति अग्निं दीपयति देहं ब्र̥ंहयति ऊर्जयति मनो बोधयति इन्द्रियाणि द्र̥ढीकरोति बलं वर्धयति वातमनुलोमयति ह्र̥दयं तर्पयति आस्यमास्रावयति भुक्तमपकर्षयति क्लेदयति जरयति प्रीणयति लघुरुष्णः स्निग्धश्च। स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो दन्तान हर्षयति तर्षयति सम्मीलयत्यक्षिणी संवेजयति लोमानि कफं विलापयति पित्तमभिवर्धयति रक्तं दूषयति मांसं विदहति कायं शिथिलीकरोति क्षीणक्षतक्र̥शदुर्बलानां श्वयथुमापादयति अपि च क्षताभिहतदष्टदग्धभग्नशूनप्रच्युतावमूत्रितपरिसर्पितमर्दितच्छिन्नभिन्नविश्लिष्टोद्विद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात परिदहति कण्ठमुरो ह्र̥दयं च 2।43। लवणो रसः पाचनः क्लेदनो दीपनश्च्यावनश्छेदनो भेदनस्तीक्ष्णः सरो विकास्यधःस्रंस्यवकाशकरो वातहरः स्तम्भबन्धसङ्घातविधमनः सर्वरसप्रत्यनीकभूतः आस्यमास्रावयति कफं विष्यन्दयति मार्गान विशोधयति सर्वशरीरावयवान म्र̥दूकरोति रोचयत्याहारम आहारयोगी नात्यर्थं गुरुः स्निग्ध उष्णश्च। स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः पित्तं कोपयति रक्तं वर्धयति तर्षयति मूर्च्छयति तापयति दारयति कुष्णाति मांसानि प्रगालयति कुष्ठानि विषं वर्धयति शोफान स्फोटयति दन्तांश्च्यावयति पुंस्त्वमुपहन्ति इन्द्रियाण्युपरुणद्भि वलिपलितखालित्यमापादयति अपि च लोहितपित्ताम्लपित्तविसर्पवातरक्तविचर्चिकेन्द्रलुप्तप्रभ्र̥तीन्विकारानुपजनयति 3।43। कटुको रसो वक्त्रं शोधयति अग्निं दीपयति भुक्तं शोषयति घ्राणमास्रावयति चक्षुर्विरेचयति स्फुटीकरोतीन्द्रियाणि अलसकश्वयथूपचयोदर्दाभिष्यन्दस्नेहस्वेदक्लेदमलानुपहन्ति रोचयत्यशनं कण्डूर्विनाशयति व्रणानवसादयति क्रिमीन हिनस्ति मांसं विलिखति शोणितसङ्घातं भिनत्ति बन्धांश्छिनत्ति मार्गान विव्र̥णोति श्लेष्माणं शमयति लघुरुष्णो रूक्षश्च। स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो विपाकप्रभावात पुंस्त्वमुपहन्ति रसवीर्यप्रभावान्मोहयन्ति ग्लापयति सादयति कर्शयति मूर्च्छयति नमयति तमयति भ्रमयति कण्ठं परिदहति शरीरतापमुपजनयति बलं क्षिणोति त्र̥ष्णां जनयति अपि च वाय्वग्निगुणबाहुल्याद्भ्रमदवथुकम्पतोदभेदैश्चरणभुजपार्श्वप्र̥ष्ठप्रभ्र̥तिषु मारुतजान विकारानुपजनयति 4 तिक्तो रसः स्वयमरोचिष्णुरप्यरोचकघ्नो विषघ्नः क्रिमिघ्नो मूर्च्छादाहकण्डूकुष्ठत्र̥ष्णाप्रशमनस्त्वङ्मांसयोः स्थिरीकरणो ज्वरघ्नो दीपनः पाचनः स्तन्यशोधनो लेखनः क्लेदमेदोवसामज्जलसीकापूयस्वेदमूत्रपुरीषपित्तश्लेष्मोपशोषणो रूक्षः शीतो लघुश्च। स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो रौक्ष्यात्खरविषदस्वभावाच्च रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्राण्युच्छोषयति स्रोतसां खरत्वमुपपादयति बलमादत्ते कर्शयति ग्लपयति मोहयति भ्रमयति वदनमुपशोषयति अपरांश्च वातविकारानुपजनयति 5 कषायो रसः संशमनः सङ्ग्राही सन्धानकरः पीडनो रोपणः शोषणः स्तम्भनः श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः शरीरक्लेदस्योपयोक्ता रूक्षः शीतोऽलघुश्च। स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमान आस्यं शोषयति ह्र̥दयं पीडयति उदरमाध्मापयति वाचं निग्र̥ह्णाति स्रोतांस्यवबध्नाति श्यावत्वमापादयति पुंस्त्वमुपहन्ति विष्टभ्य जरां गच्छति वातमूत्रपुरीषरेतांस्यवग्र̥ह्णाति कर्शयति ग्लपयति तर्षयति स्तम्भयति खरविशदरूक्षत्वात पक्षवधग्रहापतानकार्दितप्रभ्र̥तींश्च वातविकारानुपजनयति

tatra madhurō rasaḥ śarīrasātmyādrasarudhiramāṁsamēdōsthimajjaujaḥśukrābhivardhana āyuṣyaḥ ṣaḍindriyaprasādanō balavarṇakaraḥ pittaviṣamārutaghnastr̥ṣṇādāhapraśamanastvacyaḥ kēśyaḥ kaṇṭhyō balyaḥ prīṇanō jīvanastarpaṇō br̥ṁhaṇaḥ sthairyakaraḥ kṣīṇakṣatasandhānakarō ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhajihvāprahlādanō dāhamūrcchāpraśamanaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamaḥ snigdhaḥ śītō guruśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānaḥ sthaulyaṁ mārdavamālasyamatisvapnaṁ gauravamanannābhilāṣamagnērdaurbalyamāsyakaṇṭhayōrmāṁsābhivr̥ddhiṁ śvāsakāsapratiśyāyālasakaśītajvarānāhāsyamādhuryavamathusañjñāsvarapraṇāśagalagaṇḍagaṇḍamālāślīpada- galaśōphabastidhamanīgalōpalēpākṣyāmayābhiṣyandānityēvamprabhr̥tīn kaphajān vikārānupajanayati 1|43| amlō rasō bhaktaṁ rōcayati agniṁ dīpayati dēhaṁ br̥ṁhayati ūrjayati manō bōdhayati indriyāṇi dr̥ḍhīkarōti balaṁ vardhayati vātamanulōmayati hr̥dayaṁ tarpayati āsyamāsrāvayati bhuktamapakarṣayati klēdayati jarayati prīṇayati laghuruṣṇaḥ snigdhaśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānō dantān harṣayati tarṣayati sammīlayatyakṣiṇī saṁvējayati lōmāni kaphaṁ vilāpayati pittamabhivardhayati raktaṁ dūṣayati māṁsaṁ vidahati kāyaṁ śithilīkarōti kṣīṇakṣatakr̥śadurbalānāṁ śvayathumāpādayati api ca kṣatābhihatadaṣṭadagdhabhagnaśūnapracyutāvamūtritaparisarpitamarditacchinnabhinnaviśliṣṭōdviddhōtpiṣṭādīni pācayatyāgnēyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamurō hr̥dayaṁ ca 2|43| lavaṇō rasaḥ pācanaḥ klēdanō dīpanaścyāvanaśchēdanō bhēdanastīkṣṇaḥ sarō vikāsyadhaḥsraṁsyavakāśakarō vātaharaḥ stambhabandhasaṅghātavidhamanaḥ sarvarasapratyanīkabhūtaḥ āsyamāsrāvayati kaphaṁ viṣyandayati mārgān viśōdhayati sarvaśarīrāvayavān mr̥dūkarōti rōcayatyāhāram āhārayōgī nātyarthaṁ guruḥ snigdha uṣṇaśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānaḥ pittaṁ kōpayati raktaṁ vardhayati tarṣayati mūrcchayati tāpayati dārayati kuṣṇāti māṁsāni pragālayati kuṣṭhāni viṣaṁ vardhayati śōphān sphōṭayati dantāṁścyāvayati puṁstvamupahanti indriyāṇyuparuṇadbhi valipalitakhālityamāpādayati api ca lōhitapittāmlapittavisarpavātaraktavicarcikēndraluptaprabhr̥tīnvikārānupajanayati 3|43| kaṭukō rasō vaktraṁ śōdhayati agniṁ dīpayati bhuktaṁ śōṣayati ghrāṇamāsrāvayati cakṣurvirēcayati sphuṭīkarōtīndriyāṇi alasakaśvayathūpacayōdardābhiṣyandasnēhasvēdaklēdamalānupahanti rōcayatyaśanaṁ kaṇḍūrvināśayati vraṇānavasādayati krimīn hinasti māṁsaṁ vilikhati śōṇitasaṅghātaṁ bhinatti bandhāṁśchinatti mārgān vivr̥ṇōti ślēṣmāṇaṁ śamayati laghuruṣṇō rūkṣaśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānō vipākaprabhāvāt puṁstvamupahanti rasavīryaprabhāvānmōhayanti glāpayati sādayati karśayati mūrcchayati namayati tamayati bhramayati kaṇṭhaṁ paridahati śarīratāpamupajanayati balaṁ kṣiṇōti tr̥ṣṇāṁ janayati api ca vāyvagniguṇabāhulyādbhramadavathukampatōdabhēdaiścaraṇabhujapārśvapr̥ṣṭhaprabhr̥tiṣu mārutajān vikārānupajanayati 4 tiktō rasaḥ svayamarōciṣṇurapyarōcakaghnō viṣaghnaḥ krimighnō mūrcchādāhakaṇḍūkuṣṭhatr̥ṣṇāpraśamanastvaṅmāṁsayōḥ sthirīkaraṇō jvaraghnō dīpanaḥ pācanaḥ stanyaśōdhanō lēkhanaḥ klēdamēdōvasāmajjalasīkāpūyasvēdamūtrapurīṣapittaślēṣmōpaśōṣaṇō rūkṣaḥ śītō laghuśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānō raukṣyātkharaviṣadasvabhāvācca rasarudhiramāṁsamēdōsthimajjaśukrāṇyucchōṣayati srōtasāṁ kharatvamupapādayati balamādattē karśayati glapayati mōhayati bhramayati vadanamupaśōṣayati aparāṁśca vātavikārānupajanayati 5 kaṣāyō rasaḥ saṁśamanaḥ saṅgrāhī sandhānakaraḥ pīḍanō rōpaṇaḥ śōṣaṇaḥ stambhanaḥ ślēṣmaraktapittapraśamanaḥ śarīraklēdasyōpayōktā rūkṣaḥ śītō'laghuśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamāna āsyaṁ śōṣayati hr̥dayaṁ pīḍayati udaramādhmāpayati vācaṁ nigr̥hṇāti srōtāṁsyavabadhnāti śyāvatvamāpādayati puṁstvamupahanti viṣṭabhya jarāṁ gacchati vātamūtrapurīṣarētāṁsyavagr̥hṇāti karśayati glapayati tarṣayati stambhayati kharaviśadarūkṣatvāt pakṣavadhagrahāpatānakārditaprabhr̥tīṁśca vātavikārānupajanayati

इत्येवमेते षड्रसाः प्र̥थक्त्वेनैकत्वेन वा मात्रशः सम्यगुपयुज्यमाना उपकाराय भवन्त्यध्यात्मलोकस्य अपकारकराः पुनरतोऽन्यथा भवन्त्युपयुज्यमानाः तान विद्वानुपकारार्थमेव मात्रशः सम्यगुपयोजयेदिति

ityēvamētē ṣaḍrasāḥ pr̥thaktvēnaikatvēna vā mātraśaḥ samyagupayujyamānā upakārāya bhavantyadhyātmalōkasya apakārakarāḥ punaratō'nyathā bhavantyupayujyamānāḥ tān vidvānupakārārthamēva mātraśaḥ samyagupayōjayēditi

भवन्ति चात्र- शीतं वीर्येण यद्द्रव्यं मधुरं रसपाकयोः। तयोरम्लं यदुष्णं च यद्द्रव्यं कटुकं तयोः

bhavanti cātra- śītaṁ vīryēṇa yaddravyaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ| tayōramlaṁ yaduṣṇaṁ ca yaddravyaṁ kaṭukaṁ tayōḥ

तेषां रसोपदेशेन निर्देश्यो गुणसङ्ग्रहः। वीर्यतोऽविपरीतानां पाकतश्चोपदेक्ष्यते

tēṣāṁ rasōpadēśēna nirdēśyō guṇasaṅgrahaḥ| vīryatō'viparītānāṁ pākataścōpadēkṣyatē

यथा पयो यथा सर्पिर्यथा वा चव्यचित्रकौ। एवमादीनि चान्यानि निर्दिशेद्रसतो भिषक

yathā payō yathā sarpiryathā vā cavyacitrakau| ēvamādīni cānyāni nirdiśēdrasatō bhiṣak

मधुरं किञ्चिदुष्णं स्यात कषायं तिक्तमेव च। यथा महत्पञ्चमूलं यथाऽब्जानूपमामिषम

madhuraṁ kiñciduṣṇaṁ syāt kaṣāyaṁ tiktamēva ca| yathā mahatpañcamūlaṁ yathā'bjānūpamāmiṣam

लवणं सैन्धवं नोष्णमम्लमामलकं तथा। अर्कागुरुगुडूचीनां तिक्तानामुष्णमुच्यते

lavaṇaṁ saindhavaṁ nōṣṇamamlamāmalakaṁ tathā| arkāguruguḍūcīnāṁ tiktānāmuṣṇamucyatē

किञ्चिदम्लं हि सङ्ग्राहि किञ्चिदम्लं भिनत्ति च। यथा कपित्थं सङ्ग्राहि भेदि चामलकं तथा

kiñcidamlaṁ hi saṅgrāhi kiñcidamlaṁ bhinatti ca| yathā kapitthaṁ saṅgrāhi bhēdi cāmalakaṁ tathā

पिप्पली नागरं व्र̥ष्यं कटु चाव्र̥ष्यमुच्यते। कषायः स्तम्भनः शीतः सोऽभयायामतोऽन्यथा

pippalī nāgaraṁ vr̥ṣyaṁ kaṭu cāvr̥ṣyamucyatē| kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ sō'bhayāyāmatō'nyathā

तस्माद्रसोपदेशेन न सर्वं द्रव्यामादिशेत। द्र̥ष्टं तुल्यरसेऽप्येवं द्रव्ये द्रव्ये गुणान्तरम

tasmādrasōpadēśēna na sarvaṁ dravyāmādiśēt| dr̥ṣṭaṁ tulyarasē'pyēvaṁ dravyē dravyē guṇāntaram

रौक्ष्यात कषायो रूक्षाणामुत्तमो मध्यमः कटुः। तिक्तोऽवरस्तथोष्णानामुष्णत्वाल्लवणः परः

raukṣyāt kaṣāyō rūkṣāṇāmuttamō madhyamaḥ kaṭuḥ| tiktō'varastathōṣṇānāmuṣṇatvāllavaṇaḥ paraḥ

मध्योऽम्लः कटुकश्चान्त्यः स्निग्धानां मधुरः परः। मध्योऽम्लो लवणश्चान्त्यो रसः स्नेहान्निरुच्यते

madhyō'mlaḥ kaṭukaścāntyaḥ snigdhānāṁ madhuraḥ paraḥ| madhyō'mlō lavaṇaścāntyō rasaḥ snēhānnirucyatē

मध्योत्क्र̥ष्टावराः शैत्यात कषायस्वादुतिक्तकाः । स्वादुर्गुरुत्वादधिकः कषायाल्लवणोऽवरः

madhyōtkr̥ṣṭāvarāḥ śaityāt kaṣāyasvādutiktakāḥ | svādurgurutvādadhikaḥ kaṣāyāllavaṇō'varaḥ

अम्लात कटुस्ततस्तिक्तो लघुत्वादुत्तमोत्तमः। केचिल्लघूनामवरमिच्छन्ति लवणं रसम

amlāt kaṭustatastiktō laghutvāduttamōttamaḥ| kēcillaghūnāmavaramicchanti lavaṇaṁ rasam

गौरवे लाघवे चैव सोऽवरस्तूभयोरपि।57। परं चातो विपाकानां लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते

gauravē lāghavē caiva sō'varastūbhayōrapi|57| paraṁ cātō vipākānāṁ lakṣaṇaṁ sampravakṣyatē

कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः। अम्लोऽम्लं पच्यते स्वादुर्मधुरं लवणस्तथा

kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ| amlō'mlaṁ pacyatē svādurmadhuraṁ lavaṇastathā

मधुरो लवणाम्लौ च स्निग्धभावात्त्रयो रसाः। वातमूत्रपुरीषाणां प्रायो मोक्षे सुखा मताः

madhurō lavaṇāmlau ca snigdhabhāvāttrayō rasāḥ| vātamūtrapurīṣāṇāṁ prāyō mōkṣē sukhā matāḥ

कटुतिक्तकषायास्तु रूक्षभावात्त्रयो रसाः। दुःखाय मोक्षे द्र̥श्यन्ते वातविण्मूत्ररेतसाम

kaṭutiktakaṣāyāstu rūkṣabhāvāttrayō rasāḥ| duḥkhāya mōkṣē dr̥śyantē vātaviṇmūtrarētasām

शुक्रहा बद्धविण्मूत्रो विपाको वातलः कटुः। मधुरः स्र̥ष्टविण्मूत्रो विपाकः कफशुक्रलः

śukrahā baddhaviṇmūtrō vipākō vātalaḥ kaṭuḥ| madhuraḥ sr̥ṣṭaviṇmūtrō vipākaḥ kaphaśukralaḥ

पित्तक्र̥त स्र̥ष्टविण्मूत्रः पाकोऽम्लः शुक्रनाशनः। तेषां गुरुः स्यान्मधुरः कटुकाम्लावतोऽन्यथा

pittakr̥t sr̥ṣṭaviṇmūtraḥ pākō'mlaḥ śukranāśanaḥ| tēṣāṁ guruḥ syānmadhuraḥ kaṭukāmlāvatō'nyathā

विपाकलक्षणस्याल्पमध्यभूयिष्ठतां प्रति। द्रव्याणां गुणवैशेष्यात्तत्र तत्रोपलक्षयेत

vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāṁ prati| dravyāṇāṁ guṇavaiśēṣyāttatra tatrōpalakṣayēt

म्र̥दुतीक्ष्णगुरुलघुस्निग्धरूक्षोष्णशीतलम। वीर्यमष्टविधं केचित केचिद्द्विविधमास्थिताः

mr̥dutīkṣṇagurulaghusnigdharūkṣōṣṇaśītalam| vīryamaṣṭavidhaṁ kēcit kēciddvividhamāsthitāḥ

शीतोष्णमिति वीर्यं तु क्रियते येन या क्रिया। नावीर्यं कुरुते किञ्चित सर्वा वीर्यक्र̥ता क्रिया

śītōṣṇamiti vīryaṁ tu kriyatē yēna yā kriyā| nāvīryaṁ kurutē kiñcit sarvā vīryakr̥tā kriyā

रसो निपाते द्रव्याणां विपाकः कर्मनिष्ठया। वीर्यं यावदधीवासान्निपाताच्चोपलभ्यते

rasō nipātē dravyāṇāṁ vipākaḥ karmaniṣṭhayā| vīryaṁ yāvadadhīvāsānnipātāccōpalabhyatē

रसवीर्यविपाकानां सामान्यं यत्र लक्ष्यते। विशेषः कर्मणां चैव प्रभावस्तस्य स स्म्र̥तः

rasavīryavipākānāṁ sāmānyaṁ yatra lakṣyatē| viśēṣaḥ karmaṇāṁ caiva prabhāvastasya sa smr̥taḥ

कटुकः कटुकः पाके वीर्योष्णश्चित्रको मतः। तद्वद्दन्ती प्रभावात्तु विरेचयति मानवम

kaṭukaḥ kaṭukaḥ pākē vīryōṣṇaścitrakō mataḥ| tadvaddantī prabhāvāttu virēcayati mānavam

विषं विषघ्नमुक्तं यत प्रभावस्तत्र कारणम। ऊर्ध्वानुलोमिकं यच्च तत प्रभावप्रभावितम

viṣaṁ viṣaghnamuktaṁ yat prabhāvastatra kāraṇam| ūrdhvānulōmikaṁ yacca tat prabhāvaprabhāvitam

मणीनां धारणीयानां कर्म यद्विविधात्मकम। तत प्रभावक्र̥तं तेषां प्रभावोऽचिन्त्य उच्यते

maṇīnāṁ dhāraṇīyānāṁ karma yadvividhātmakam| tat prabhāvakr̥taṁ tēṣāṁ prabhāvō'cintya ucyatē

सम्यग्विपाकवीर्याणि प्रभावश्चाप्युदाह्र̥तः। किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म वीर्येण चापरम

samyagvipākavīryāṇi prabhāvaścāpyudāhr̥taḥ| kiñcidrasēna kurutē karma vīryēṇa cāparam

द्रव्यं गुणेन पाकेन प्रभावेण च किञ्चन। रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तानपोहति

dravyaṁ guṇēna pākēna prabhāvēṇa ca kiñcana| rasaṁ vipākastau vīryaṁ prabhāvastānapōhati

बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम।73। षण्णां रसानां विज्ञानमुपदेक्ष्याम्यतः परम

balasāmyē rasādīnāmiti naisargikaṁ balam|73| ṣaṇṇāṁ rasānāṁ vijñānamupadēkṣyāmyataḥ param

स्नेहनप्रीणनाह्लादमार्दवैरुपलभ्यते। मुखस्थो मधुरश्चास्यं व्याप्नुवमँल्लिम्पतीव च

snēhanaprīṇanāhlādamārdavairupalabhyatē| mukhasthō madhuraścāsyaṁ vyāpnuvamँllimpatīva ca

दन्तहर्षान्मुखास्रावात स्वेदनान्मुखबोधनात। विदाहाच्चास्यकण्ठस्य प्राश्यैवाम्लं रसं वदेत

dantaharṣānmukhāsrāvāt svēdanānmukhabōdhanāt| vidāhāccāsyakaṇṭhasya prāśyaivāmlaṁ rasaṁ vadēt

प्रलीयन क्लेदविष्यन्दमार्दवं कुरुते मुखे। यः शीघ्रं लवणो ज्ञेयः स विदाहान्मुखस्य च

pralīyan klēdaviṣyandamārdavaṁ kurutē mukhē| yaḥ śīghraṁ lavaṇō jñēyaḥ sa vidāhānmukhasya ca

संवेजयेद्यो रसानां निपाते तुदतीव च। विदहन्मुखनासाक्षि संस्रावी स कटुः स्म्र̥तः

saṁvējayēdyō rasānāṁ nipātē tudatīva ca| vidahanmukhanāsākṣi saṁsrāvī sa kaṭuḥ smr̥taḥ

प्रतिहन्ति निपाते यो रसनं स्वदते न च। स तिक्तो मुखवैशद्यशोषप्रह्लादकारकः

pratihanti nipātē yō rasanaṁ svadatē na ca| sa tiktō mukhavaiśadyaśōṣaprahlādakārakaḥ

वैशद्यस्तम्भजाड्यैर्यो रसनं योजयेद्रसः। बध्नातीव च यः कण्ठं कषायः स विकास्यपि

vaiśadyastambhajāḍyairyō rasanaṁ yōjayēdrasaḥ| badhnātīva ca yaḥ kaṇṭhaṁ kaṣāyaḥ sa vikāsyapi

एवमुक्तवन्तं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन श्रुतमेतदवितथमर्थसम्पद्युक्तं भगवतो यथावद्द्रव्यगुणकर्माधिकारे वचः परं त्वाहारविकाराणां वैरोधिकानां लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति

ēvamuktavantaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- bhagavan śrutamētadavitathamarthasampadyuktaṁ bhagavatō yathāvaddravyaguṇakarmādhikārē vacaḥ paraṁ tvāhāravikārāṇāṁ vairōdhikānāṁ lakṣaṇamanatisaṅkṣēpēṇōpadiśyamānaṁ śuśrūṣāmaha iti

तमुवाच भगवानात्रेयः- देहधातुप्रत्यनीकभूतानि द्रव्याणि देहधातुभिर्विरोधमापद्यन्ते परस्परगुणविरुद्धानि कानिचित कानिचित संयोगात संस्कारादपराणि देशकालमात्रादिभिश्चापराणि तथा स्वभावादपराणि

tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- dēhadhātupratyanīkabhūtāni dravyāṇi dēhadhātubhirvirōdhamāpadyantē parasparaguṇaviruddhāni kānicit kānicit saṁyōgāt saṁskārādaparāṇi dēśakālamātrādibhiścāparāṇi tathā svabhāvādaparāṇi

तत्र यान्याहारमधिक्र̥त्य भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते तेषामेकदेशं वैरोधिकमधिक्र̥त्योपदेक्ष्यामः- न मत्स्यान पयसा सहाभ्यवहरेत उभयं ह्येतन्मधुरं मधुरविपाकं महाभिष्यन्दि शीतोष्णत्वाद्विरुद्धवीर्यं विरुद्धवीर्यत्वाच्छोणितप्रदूषणाय महाभिष्यन्दित्वान्मार्गोपरोधाय च

tatra yānyāhāramadhikr̥tya bhūyiṣṭhamupayujyantē tēṣāmēkadēśaṁ vairōdhikamadhikr̥tyōpadēkṣyāmaḥ- na matsyān payasā sahābhyavaharēt ubhayaṁ hyētanmadhuraṁ madhuravipākaṁ mahābhiṣyandi śītōṣṇatvādviruddhavīryaṁ viruddhavīryatvācchōṇitapradūṣaṇāya mahābhiṣyanditvānmārgōparōdhāya ca

तन्निशम्यात्रेयवचनमनु भद्रकाप्योऽग्निवेशमुवाच- सर्वानेव मत्स्यान पयसा सहाभ्यवहरेदन्यत्रैकस्माच्चिलिचिमात स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजी रोहिताकारः प्रायो भूमौ चरति तं चेत पयसा सहाभ्यवहरेन्निःसंशयं शोणितजानां विबन्धजानां च व्याधीनामन्यतममथवा मरणं प्राप्नुयादिति

tanniśamyātrēyavacanamanu bhadrakāpyō'gnivēśamuvāca- sarvānēva matsyān payasā sahābhyavaharēdanyatraikasmāccilicimāt sa punaḥ śakalī lōhitanayanaḥ sarvatō lōhitarājī rōhitākāraḥ prāyō bhūmau carati taṁ cēt payasā sahābhyavaharēnniḥsaṁśayaṁ śōṇitajānāṁ vibandhajānāṁ ca vyādhīnāmanyatamamathavā maraṇaṁ prāpnuyāditi

नेति भगवानात्रेयः- सर्वानेव मत्स्यान्न पयसा सहाभ्यवहरेद्विशेषतस्तु चिलिचिमं स हि महाभिष्यन्दित्वात स्थूललक्षणतरानेतान व्याधीनुपजनयत्यामविषमुदीरयति च। ग्राम्यानूपौदकपिशितानि च मधुतिलगुडपयोमाषमूलकबिसैर्विरूढधान्यैर्वा नैकध्यमद्यात तन्मूलं हि बाधिर्यान्ध्यवेपथुजाड्यकलमूकतामैण्मिण्यमथवा मरणमाप्नोति। न पौष्करं रोहिणीकं शाकं कपोतान वा सर्षपतैलभ्रष्टान्मधुपयोभ्यां सहाभ्यवहरेत तन्मूलं हि शोणिताभिष्यन्दधमनीप्रवितिचयापस्मारशङ्खकगलगण्डरोहिणीनामन्यतमं प्राप्नोत्यथवा मरणमिति। न मूलकलशुनक्र̥ष्णगन्धार्जकसुमुखसुरसादीनि भक्षयित्वा पयः सेव्यं कुष्ठाबाधभयात। न जातुकशाकं न निकुचं पक्वं मधुपयोभ्यां सहोपयोज्यम एतद्धि मरणायाथवा बलवर्णतेजोवीर्योपरोधायालघुव्याधये षाण्ढ्याय चेति। तदेव निकुचं पक्वं न माषसूपगुडसर्पिर्भिः सहोपयोज्यं वैरोधिकत्वात। तथाऽऽम्राम्रातकमातुलुङ्गनिकुचकरमर्दमोचदन्तशठबदरकोशाम्रभव्यजाम्बवकपित्थतिन्तिडीक- पारावताक्षोडपनसनालिकेरदाडिमामलकान्येवम्प्रकाराणि चान्यानि द्रव्याणि सर्वं चाम्लं द्रवमद्रवं च पयसा सह विरुद्धम। तथा कङ्गुवनकमकुष्ठककुलत्थमाषनिष्पावाः पयसा सह विरुद्धाः। पद्मोत्तरिकाशाकं शार्करो मैरेयो मधु च सहोपयुक्तं विरुद्धं वातं चातिकोपयति। हारिद्रकः सर्षपतैलभ्र̥ष्टो विरुद्धः पित्तं चातिकोपयति। पायसो मन्थानुपानो विरुद्धः श्लेष्माणं चातिकोपयति। उपोदिका तिलकल्कसिद्धा हेतुरतीसारस्य। बलाका वारुण्या सह कुल्माषैरपि विरुद्धा सैव शूकरवसापरिभ्र̥ष्टा सद्यो व्यापादयति। मयूरमांसमेरण्डसीसकावसक्तमेरण्डाग्निप्लुष्टमेरण्डतैलयुक्तं सद्यो व्यापादयति। हारिद्रकमांसं हारिद्रसीसकावसक्तं हारिद्राग्निप्लुष्टं सद्यो व्यापादयति तदेव भस्मपांशुपरिध्वस्तं सक्षौद्रं सद्यो मरणाय। मत्स्यनिस्तालनसिद्धाः पिप्पल्यस्तथा काकमाची मधु च मरणाय। मधु चोष्णमुष्णार्तस्य च मधु मरणाय। मधुसर्पिषी समघ्र̥ते मधु वारि चान्तरिक्षं समघ्र̥तं मधु पुष्करबीजं मधु पीत्वोष्णोदकं भल्लातकोष्णोदकं तक्रसिद्धः कम्पिल्लकः पर्युषिता काकमाची अङ्गारशूल्यो भासश्चेति विरुद्धानि। इत्येतद्यथाप्रश्नमभिनिर्दिष्टं भवतीति

nēti bhagavānātrēyaḥ- sarvānēva matsyānna payasā sahābhyavaharēdviśēṣatastu cilicimaṁ sa hi mahābhiṣyanditvāt sthūlalakṣaṇatarānētān vyādhīnupajanayatyāmaviṣamudīrayati ca| grāmyānūpaudakapiśitāni ca madhutilaguḍapayōmāṣamūlakabisairvirūḍhadhānyairvā naikadhyamadyāt tanmūlaṁ hi bādhiryāndhyavēpathujāḍyakalamūkatāmaiṇmiṇyamathavā maraṇamāpnōti| na pauṣkaraṁ rōhiṇīkaṁ śākaṁ kapōtān vā sarṣapatailabhraṣṭānmadhupayōbhyāṁ sahābhyavaharēt tanmūlaṁ hi śōṇitābhiṣyandadhamanīpraviticayāpasmāraśaṅkhakagalagaṇḍarōhiṇīnāmanyatamaṁ prāpnōtyathavā maraṇamiti| na mūlakalaśunakr̥ṣṇagandhārjakasumukhasurasādīni bhakṣayitvā payaḥ sēvyaṁ kuṣṭhābādhabhayāt| na jātukaśākaṁ na nikucaṁ pakvaṁ madhupayōbhyāṁ sahōpayōjyam ētaddhi maraṇāyāthavā balavarṇatējōvīryōparōdhāyālaghuvyādhayē ṣāṇḍhyāya cēti| tadēva nikucaṁ pakvaṁ na māṣasūpaguḍasarpirbhiḥ sahōpayōjyaṁ vairōdhikatvāt| tathā''mrāmrātakamātuluṅganikucakaramardamōcadantaśaṭhabadarakōśāmrabhavyajāmbavakapitthatintiḍīka- pārāvatākṣōḍapanasanālikēradāḍimāmalakānyēvamprakārāṇi cānyāni dravyāṇi sarvaṁ cāmlaṁ dravamadravaṁ ca payasā saha viruddham| tathā kaṅguvanakamakuṣṭhakakulatthamāṣaniṣpāvāḥ payasā saha viruddhāḥ| padmōttarikāśākaṁ śārkarō mairēyō madhu ca sahōpayuktaṁ viruddhaṁ vātaṁ cātikōpayati| hāridrakaḥ sarṣapatailabhr̥ṣṭō viruddhaḥ pittaṁ cātikōpayati| pāyasō manthānupānō viruddhaḥ ślēṣmāṇaṁ cātikōpayati| upōdikā tilakalkasiddhā hēturatīsārasya| balākā vāruṇyā saha kulmāṣairapi viruddhā saiva śūkaravasāparibhr̥ṣṭā sadyō vyāpādayati| mayūramāṁsamēraṇḍasīsakāvasaktamēraṇḍāgnipluṣṭamēraṇḍatailayuktaṁ sadyō vyāpādayati| hāridrakamāṁsaṁ hāridrasīsakāvasaktaṁ hāridrāgnipluṣṭaṁ sadyō vyāpādayati tadēva bhasmapāṁśuparidhvastaṁ sakṣaudraṁ sadyō maraṇāya| matsyanistālanasiddhāḥ pippalyastathā kākamācī madhu ca maraṇāya| madhu cōṣṇamuṣṇārtasya ca madhu maraṇāya| madhusarpiṣī samaghr̥tē madhu vāri cāntarikṣaṁ samaghr̥taṁ madhu puṣkarabījaṁ madhu pītvōṣṇōdakaṁ bhallātakōṣṇōdakaṁ takrasiddhaḥ kampillakaḥ paryuṣitā kākamācī aṅgāraśūlyō bhāsaścēti viruddhāni| ityētadyathāpraśnamabhinirdiṣṭaṁ bhavatīti

भवन्ति चात्र श्लोकाः- यत किञ्चिद्दोषमास्राव्य न निर्हरति कायतः। आहारजातं तत सर्वमहितायोपपद्यते

bhavanti cātra ślōkāḥ- yat kiñciddōṣamāsrāvya na nirharati kāyataḥ| āhārajātaṁ tat sarvamahitāyōpapadyatē

यच्चापि देशकालाग्निमात्रासात्म्यानिलादिभिः। संस्कारतो वीर्यतश्च कोष्ठावस्थाक्रमैरपि

yaccāpi dēśakālāgnimātrāsātmyānilādibhiḥ| saṁskāratō vīryataśca kōṣṭhāvasthākramairapi

परिहारोपचाराभ्यां पाकात संयोगतोऽपि च। विरुद्धं तच्च न हितं ह्र̥त्सम्पद्विधिभिश्च यत

parihārōpacārābhyāṁ pākāt saṁyōgatō'pi ca| viruddhaṁ tacca na hitaṁ hr̥tsampadvidhibhiśca yat

विरुद्धं देशतस्तावद्रूक्षतीक्ष्णादि धन्वनि। आनूपे स्निग्धशीतादि भेषजं यन्निषेव्यते

viruddhaṁ dēśatastāvadrūkṣatīkṣṇādi dhanvani| ānūpē snigdhaśītādi bhēṣajaṁ yanniṣēvyatē

कालतोऽपि विरुद्धं यच्छीतरूक्षादिसेवनम। शीते काले तथोष्णे च कटुकोष्णादिसेवनम

kālatō'pi viruddhaṁ yacchītarūkṣādisēvanam| śītē kālē tathōṣṇē ca kaṭukōṣṇādisēvanam

विरुद्धमनले तद्वदन्नपानं चतुर्विधे। मधुसर्पिः समध्र̥तं मात्रया तद्विरुध्यते

viruddhamanalē tadvadannapānaṁ caturvidhē| madhusarpiḥ samadhr̥taṁ mātrayā tadvirudhyatē

कटुकोष्णादिसात्म्यस्य स्वादुशीतादिसेवनम। यत्तत सात्म्यविरुद्धं तु विरुद्धं त्वनिलादिभिः

kaṭukōṣṇādisātmyasya svāduśītādisēvanam| yattat sātmyaviruddhaṁ tu viruddhaṁ tvanilādibhiḥ

या समानगुणाभ्यासविरुद्धान्नौषधक्रिया। संस्कारतो विरुद्धं तद्यद्भोज्यं विषवद्भवेत

yā samānaguṇābhyāsaviruddhānnauṣadhakriyā| saṁskāratō viruddhaṁ tadyadbhōjyaṁ viṣavadbhavēt

एरण्डसीसकासक्तं शिखिमांसं यथैव हि। विरुद्धं वीर्यतो ज्ञेयं वीर्यतः शीतलात्मकम

ēraṇḍasīsakāsaktaṁ śikhimāṁsaṁ yathaiva hi| viruddhaṁ vīryatō jñēyaṁ vīryataḥ śītalātmakam

तत संयोज्योष्णवीर्येण द्रव्येण सह सेव्यते। क्रूरकोष्ठस्य चात्यल्पं मन्दवीर्यमभेदनम

tat saṁyōjyōṣṇavīryēṇa dravyēṇa saha sēvyatē| krūrakōṣṭhasya cātyalpaṁ mandavīryamabhēdanam

म्र̥दकोष्ठस्य गुरु च भेदनीयं तथा बहु। एतत कोष्ठविरुद्धं तु विरुद्धं स्यादवस्थया

mr̥dakōṣṭhasya guru ca bhēdanīyaṁ tathā bahu| ētat kōṣṭhaviruddhaṁ tu viruddhaṁ syādavasthayā

श्रमव्यवायव्यायामसक्तस्यानिलकोपनम। निद्रालसस्यालसस्य भोजनं श्लेष्मकोपनम

śramavyavāyavyāyāmasaktasyānilakōpanam| nidrālasasyālasasya bhōjanaṁ ślēṣmakōpanam

यच्चानुत्स्र̥ज्य विण्मूत्रं भुङ्क्ते यश्चाबुभुक्षितः। तच्च क्रमविरुद्धं स्याद्यच्चातिक्षुद्वशानुगः

yaccānutsr̥jya viṇmūtraṁ bhuṅktē yaścābubhukṣitaḥ| tacca kramaviruddhaṁ syādyaccātikṣudvaśānugaḥ

परिहारविरुद्धं तु वराहादीन्निषेव्य यत। सेवेतोष्णं घ्र̥तादींश्च पीत्वा शीतं निषेवते

parihāraviruddhaṁ tu varāhādīnniṣēvya yat| sēvētōṣṇaṁ ghr̥tādīṁśca pītvā śītaṁ niṣēvatē

विरुद्धं पाकतश्चापि दुष्टदुर्दारुसाधितम। अपक्वतण्डुलात्यर्थपक्वदग्धं च यद्भवेत। संयोगतो विरुद्धं तद्यथाऽम्लं पयसा सह

viruddhaṁ pākataścāpi duṣṭadurdārusādhitam| apakvataṇḍulātyarthapakvadagdhaṁ ca yadbhavēt| saṁyōgatō viruddhaṁ tadyathā'mlaṁ payasā saha

अमनोरुचितं यच्च ह्र̥द्विरुद्धं तदुच्यते। सम्पद्विरुद्धं तद्विद्यादसञ्जातरसं तु यत

amanōrucitaṁ yacca hr̥dviruddhaṁ taducyatē| sampadviruddhaṁ tadvidyādasañjātarasaṁ tu yat

अतिक्रान्तरसं वाऽपि विपन्नरसमेव वा। ज्ञेयं विधिविरुद्धं तु भुज्यते निभ्र̥ते न यत। तदेवंविधमन्नं स्याद्विरुद्धमुपयोजितम

atikrāntarasaṁ vā'pi vipannarasamēva vā| jñēyaṁ vidhiviruddhaṁ tu bhujyatē nibhr̥tē na yat| tadēvaṁvidhamannaṁ syādviruddhamupayōjitam

षाण्ढ्यान्ध्यवीसर्पदकोदराणां विस्फोटकोन्मादभगन्दराणाम। मूर्च्छामदाध्मानगलग्रहाणां पाण्ड्वामयस्यामविषस्य चैव

ṣāṇḍhyāndhyavīsarpadakōdarāṇāṁ visphōṭakōnmādabhagandarāṇām| mūrcchāmadādhmānagalagrahāṇāṁ pāṇḍvāmayasyāmaviṣasya caiva

किलासकुष्ठग्रहणीगदानां शोथाम्लपित्तज्वरपीनसानाम । सन्तानदोषस्य तथैव म्र̥त्योर्विरुद्धमन्नं प्रवदन्ति हेतुम

kilāsakuṣṭhagrahaṇīgadānāṁ śōthāmlapittajvarapīnasānām | santānadōṣasya tathaiva mr̥tyōrviruddhamannaṁ pravadanti hētum

एषां खल्वपरेषां च वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामिमे भावाः प्रतिकारा भवन्ति। तद्यथा- वमनं विरेचनं च तद्विरोधिनां च द्रव्याणां संशमनार्थमुपयोगः तथाविधैश्च द्रव्यैः पूर्वमभिसंस्कारः शरीरस्येति

ēṣāṁ khalvaparēṣāṁ ca vairōdhikanimittānāṁ vyādhīnāmimē bhāvāḥ pratikārā bhavanti| tadyathā- vamanaṁ virēcanaṁ ca tadvirōdhināṁ ca dravyāṇāṁ saṁśamanārthamupayōgaḥ tathāvidhaiśca dravyaiḥ pūrvamabhisaṁskāraḥ śarīrasyēti

भवतश्चात्र- विरुद्धाशनजान रोगान प्रतिहन्ति विवेचनम। वमनं शमनं चैव पूर्वं वा हितसेवनम

bhavataścātra- viruddhāśanajān rōgān pratihanti vivēcanam| vamanaṁ śamanaṁ caiva pūrvaṁ vā hitasēvanam

सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च। स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत

sātmyatō'lpatayā vā'pi dīptāgnēstaruṇasya ca| snigdhavyāyāmabalināṁ viruddhaṁ vitathaṁ bhavēt

तत्र श्लोकाः- मतिरासीन्महर्षीणां या या रसविनिश्चये। द्रव्याणि गुणकर्मभ्यां द्रव्यसङ्ख्या रसाश्रया

tatra ślōkāḥ- matirāsīnmaharṣīṇāṁ yā yā rasaviniścayē| dravyāṇi guṇakarmabhyāṁ dravyasaṅkhyā rasāśrayā

कारणं रससङ्ख्याया रसानुरसलक्षणम। परादीनां गुणानां च लक्षणानि प्र̥थक्प्र̥थक

kāraṇaṁ rasasaṅkhyāyā rasānurasalakṣaṇam| parādīnāṁ guṇānāṁ ca lakṣaṇāni pr̥thakpr̥thak

पञ्चात्मकानां षट्त्वं च रसानां येन हेतुना। ऊर्ध्वानुलोमभाजश्च यद्गुणातिशयाद्रसाः

pañcātmakānāṁ ṣaṭtvaṁ ca rasānāṁ yēna hētunā| ūrdhvānulōmabhājaśca yadguṇātiśayādrasāḥ

षण्णां रसानां षट्त्वे च सविभक्ता विभक्तयः। उद्देशश्चापवादश्च द्रव्याणां गुणकर्मणि

ṣaṇṇāṁ rasānāṁ ṣaṭtvē ca savibhaktā vibhaktayaḥ| uddēśaścāpavādaśca dravyāṇāṁ guṇakarmaṇi

प्रवरावरमध्यत्वं रसानां गौरवादिषु। पाकप्रभावयोर्लिङ्गं वीर्यसङ्ख्याविनिश्चयः

pravarāvaramadhyatvaṁ rasānāṁ gauravādiṣu| pākaprabhāvayōrliṅgaṁ vīryasaṅkhyāviniścayaḥ

षण्णामास्वाद्यमानानां रसानां यत स्वलक्षणम। यद्यद्विरुध्यते यस्माद्येन यत्कारि चैव यत

ṣaṇṇāmāsvādyamānānāṁ rasānāṁ yat svalakṣaṇam| yadyadvirudhyatē yasmādyēna yatkāri caiva yat

वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामौषधं च यत। आत्रेयभद्रकाप्यीये तत सर्वमवदन्मुनिः

vairōdhikanimittānāṁ vyādhīnāmauṣadhaṁ ca yat| ātrēyabhadrakāpyīyē tat sarvamavadanmuniḥ

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने आत्रेयभद्रकाप्यीयो नाम षड्विंशोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē ātrēyabhadrakāpyīyō nāma ṣaḍviṁśō'dhyāyaḥ