Sanskrit Original

तत्र मधुरो रसः शरीरसात्म्याद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जौजःशुक्राभिवर्धन आयुष्यः षडिन्द्रियप्रसादनो बलवर्णकरः पित्तविषमारुतघ्नस्त्र̥ष्णादाहप्रशमनस्त्वच्यः केश्यः कण्ठ्यो बल्यः प्रीणनो जीवनस्तर्पणो ब्र̥ंहणः स्थैर्यकरः क्षीणक्षतसन्धानकरो घ्राणमुखकण्ठौष्ठजिह्वाप्रह्लादनो दाहमूर्च्छाप्रशमनः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमः स्निग्धः शीतो गुरुश्च। स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः स्थौल्यं मार्दवमालस्यमतिस्वप्नं गौरवमनन्नाभिलाषमग्नेर्दौर्बल्यमास्यकण्ठयोर्मांसाभिव्र̥द्धिं श्वासकासप्रतिश्यायालसकशीतज्वरानाहास्यमाधुर्यवमथुसञ्ज्ञास्वरप्रणाशगलगण्डगण्डमालाश्लीपद- गलशोफबस्तिधमनीगलोपलेपाक्ष्यामयाभिष्यन्दानित्येवम्प्रभ्र̥तीन कफजान विकारानुपजनयति 1।43। अम्लो रसो भक्तं रोचयति अग्निं दीपयति देहं ब्र̥ंहयति ऊर्जयति मनो बोधयति इन्द्रियाणि द्र̥ढीकरोति बलं वर्धयति वातमनुलोमयति ह्र̥दयं तर्पयति आस्यमास्रावयति भुक्तमपकर्षयति क्लेदयति जरयति प्रीणयति लघुरुष्णः स्निग्धश्च। स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो दन्तान हर्षयति तर्षयति सम्मीलयत्यक्षिणी संवेजयति लोमानि कफं विलापयति पित्तमभिवर्धयति रक्तं दूषयति मांसं विदहति कायं शिथिलीकरोति क्षीणक्षतक्र̥शदुर्बलानां श्वयथुमापादयति अपि च क्षताभिहतदष्टदग्धभग्नशूनप्रच्युतावमूत्रितपरिसर्पितमर्दितच्छिन्नभिन्नविश्लिष्टोद्विद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात परिदहति कण्ठमुरो ह्र̥दयं च 2।43। लवणो रसः पाचनः क्लेदनो दीपनश्च्यावनश्छेदनो भेदनस्तीक्ष्णः सरो विकास्यधःस्रंस्यवकाशकरो वातहरः स्तम्भबन्धसङ्घातविधमनः सर्वरसप्रत्यनीकभूतः आस्यमास्रावयति कफं विष्यन्दयति मार्गान विशोधयति सर्वशरीरावयवान म्र̥दूकरोति रोचयत्याहारम आहारयोगी नात्यर्थं गुरुः स्निग्ध उष्णश्च। स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः पित्तं कोपयति रक्तं वर्धयति तर्षयति मूर्च्छयति तापयति दारयति कुष्णाति मांसानि प्रगालयति कुष्ठानि विषं वर्धयति शोफान स्फोटयति दन्तांश्च्यावयति पुंस्त्वमुपहन्ति इन्द्रियाण्युपरुणद्भि वलिपलितखालित्यमापादयति अपि च लोहितपित्ताम्लपित्तविसर्पवातरक्तविचर्चिकेन्द्रलुप्तप्रभ्र̥तीन्विकारानुपजनयति 3।43। कटुको रसो वक्त्रं शोधयति अग्निं दीपयति भुक्तं शोषयति घ्राणमास्रावयति चक्षुर्विरेचयति स्फुटीकरोतीन्द्रियाणि अलसकश्वयथूपचयोदर्दाभिष्यन्दस्नेहस्वेदक्लेदमलानुपहन्ति रोचयत्यशनं कण्डूर्विनाशयति व्रणानवसादयति क्रिमीन हिनस्ति मांसं विलिखति शोणितसङ्घातं भिनत्ति बन्धांश्छिनत्ति मार्गान विव्र̥णोति श्लेष्माणं शमयति लघुरुष्णो रूक्षश्च। स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो विपाकप्रभावात पुंस्त्वमुपहन्ति रसवीर्यप्रभावान्मोहयन्ति ग्लापयति सादयति कर्शयति मूर्च्छयति नमयति तमयति भ्रमयति कण्ठं परिदहति शरीरतापमुपजनयति बलं क्षिणोति त्र̥ष्णां जनयति अपि च वाय्वग्निगुणबाहुल्याद्भ्रमदवथुकम्पतोदभेदैश्चरणभुजपार्श्वप्र̥ष्ठप्रभ्र̥तिषु मारुतजान विकारानुपजनयति 4 तिक्तो रसः स्वयमरोचिष्णुरप्यरोचकघ्नो विषघ्नः क्रिमिघ्नो मूर्च्छादाहकण्डूकुष्ठत्र̥ष्णाप्रशमनस्त्वङ्मांसयोः स्थिरीकरणो ज्वरघ्नो दीपनः पाचनः स्तन्यशोधनो लेखनः क्लेदमेदोवसामज्जलसीकापूयस्वेदमूत्रपुरीषपित्तश्लेष्मोपशोषणो रूक्षः शीतो लघुश्च। स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो रौक्ष्यात्खरविषदस्वभावाच्च रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्राण्युच्छोषयति स्रोतसां खरत्वमुपपादयति बलमादत्ते कर्शयति ग्लपयति मोहयति भ्रमयति वदनमुपशोषयति अपरांश्च वातविकारानुपजनयति 5 कषायो रसः संशमनः सङ्ग्राही सन्धानकरः पीडनो रोपणः शोषणः स्तम्भनः श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः शरीरक्लेदस्योपयोक्ता रूक्षः शीतोऽलघुश्च। स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमान आस्यं शोषयति ह्र̥दयं पीडयति उदरमाध्मापयति वाचं निग्र̥ह्णाति स्रोतांस्यवबध्नाति श्यावत्वमापादयति पुंस्त्वमुपहन्ति विष्टभ्य जरां गच्छति वातमूत्रपुरीषरेतांस्यवग्र̥ह्णाति कर्शयति ग्लपयति तर्षयति स्तम्भयति खरविशदरूक्षत्वात पक्षवधग्रहापतानकार्दितप्रभ्र̥तींश्च वातविकारानुपजनयति

tatra madhurō rasaḥ śarīrasātmyādrasarudhiramāṁsamēdōsthimajjaujaḥśukrābhivardhana āyuṣyaḥ ṣaḍindriyaprasādanō balavarṇakaraḥ pittaviṣamārutaghnastr̥ṣṇādāhapraśamanastvacyaḥ kēśyaḥ kaṇṭhyō balyaḥ prīṇanō jīvanastarpaṇō br̥ṁhaṇaḥ sthairyakaraḥ kṣīṇakṣatasandhānakarō ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhajihvāprahlādanō dāhamūrcchāpraśamanaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamaḥ snigdhaḥ śītō guruśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānaḥ sthaulyaṁ mārdavamālasyamatisvapnaṁ gauravamanannābhilāṣamagnērdaurbalyamāsyakaṇṭhayōrmāṁsābhivr̥ddhiṁ śvāsakāsapratiśyāyālasakaśītajvarānāhāsyamādhuryavamathusañjñāsvarapraṇāśagalagaṇḍagaṇḍamālāślīpada- galaśōphabastidhamanīgalōpalēpākṣyāmayābhiṣyandānityēvamprabhr̥tīn kaphajān vikārānupajanayati 1|43| amlō rasō bhaktaṁ rōcayati agniṁ dīpayati dēhaṁ br̥ṁhayati ūrjayati manō bōdhayati indriyāṇi dr̥ḍhīkarōti balaṁ vardhayati vātamanulōmayati hr̥dayaṁ tarpayati āsyamāsrāvayati bhuktamapakarṣayati klēdayati jarayati prīṇayati laghuruṣṇaḥ snigdhaśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānō dantān harṣayati tarṣayati sammīlayatyakṣiṇī saṁvējayati lōmāni kaphaṁ vilāpayati pittamabhivardhayati raktaṁ dūṣayati māṁsaṁ vidahati kāyaṁ śithilīkarōti kṣīṇakṣatakr̥śadurbalānāṁ śvayathumāpādayati api ca kṣatābhihatadaṣṭadagdhabhagnaśūnapracyutāvamūtritaparisarpitamarditacchinnabhinnaviśliṣṭōdviddhōtpiṣṭādīni pācayatyāgnēyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamurō hr̥dayaṁ ca 2|43| lavaṇō rasaḥ pācanaḥ klēdanō dīpanaścyāvanaśchēdanō bhēdanastīkṣṇaḥ sarō vikāsyadhaḥsraṁsyavakāśakarō vātaharaḥ stambhabandhasaṅghātavidhamanaḥ sarvarasapratyanīkabhūtaḥ āsyamāsrāvayati kaphaṁ viṣyandayati mārgān viśōdhayati sarvaśarīrāvayavān mr̥dūkarōti rōcayatyāhāram āhārayōgī nātyarthaṁ guruḥ snigdha uṣṇaśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānaḥ pittaṁ kōpayati raktaṁ vardhayati tarṣayati mūrcchayati tāpayati dārayati kuṣṇāti māṁsāni pragālayati kuṣṭhāni viṣaṁ vardhayati śōphān sphōṭayati dantāṁścyāvayati puṁstvamupahanti indriyāṇyuparuṇadbhi valipalitakhālityamāpādayati api ca lōhitapittāmlapittavisarpavātaraktavicarcikēndraluptaprabhr̥tīnvikārānupajanayati 3|43| kaṭukō rasō vaktraṁ śōdhayati agniṁ dīpayati bhuktaṁ śōṣayati ghrāṇamāsrāvayati cakṣurvirēcayati sphuṭīkarōtīndriyāṇi alasakaśvayathūpacayōdardābhiṣyandasnēhasvēdaklēdamalānupahanti rōcayatyaśanaṁ kaṇḍūrvināśayati vraṇānavasādayati krimīn hinasti māṁsaṁ vilikhati śōṇitasaṅghātaṁ bhinatti bandhāṁśchinatti mārgān vivr̥ṇōti ślēṣmāṇaṁ śamayati laghuruṣṇō rūkṣaśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānō vipākaprabhāvāt puṁstvamupahanti rasavīryaprabhāvānmōhayanti glāpayati sādayati karśayati mūrcchayati namayati tamayati bhramayati kaṇṭhaṁ paridahati śarīratāpamupajanayati balaṁ kṣiṇōti tr̥ṣṇāṁ janayati api ca vāyvagniguṇabāhulyādbhramadavathukampatōdabhēdaiścaraṇabhujapārśvapr̥ṣṭhaprabhr̥tiṣu mārutajān vikārānupajanayati 4 tiktō rasaḥ svayamarōciṣṇurapyarōcakaghnō viṣaghnaḥ krimighnō mūrcchādāhakaṇḍūkuṣṭhatr̥ṣṇāpraśamanastvaṅmāṁsayōḥ sthirīkaraṇō jvaraghnō dīpanaḥ pācanaḥ stanyaśōdhanō lēkhanaḥ klēdamēdōvasāmajjalasīkāpūyasvēdamūtrapurīṣapittaślēṣmōpaśōṣaṇō rūkṣaḥ śītō laghuśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamānō raukṣyātkharaviṣadasvabhāvācca rasarudhiramāṁsamēdōsthimajjaśukrāṇyucchōṣayati srōtasāṁ kharatvamupapādayati balamādattē karśayati glapayati mōhayati bhramayati vadanamupaśōṣayati aparāṁśca vātavikārānupajanayati 5 kaṣāyō rasaḥ saṁśamanaḥ saṅgrāhī sandhānakaraḥ pīḍanō rōpaṇaḥ śōṣaṇaḥ stambhanaḥ ślēṣmaraktapittapraśamanaḥ śarīraklēdasyōpayōktā rūkṣaḥ śītō'laghuśca| sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupayujyamāna āsyaṁ śōṣayati hr̥dayaṁ pīḍayati udaramādhmāpayati vācaṁ nigr̥hṇāti srōtāṁsyavabadhnāti śyāvatvamāpādayati puṁstvamupahanti viṣṭabhya jarāṁ gacchati vātamūtrapurīṣarētāṁsyavagr̥hṇāti karśayati glapayati tarṣayati stambhayati kharaviśadarūkṣatvāt pakṣavadhagrahāpatānakārditaprabhr̥tīṁśca vātavikārānupajanayati