अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātō'nnapānavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

इष्टवर्णगन्धरसस्पर्शं विधिविहितमन्नपानं प्राणिनां प्राणिसञ्ज्ञकानां प्राणमाचक्षते कुशलाः प्रत्यक्षफलदर्शनात तदिन्धना ह्यन्तरग्नेः स्थितिः तत सत्त्वमूर्जयति तच्छरीरधातुव्यूहबलवर्णेन्द्रियप्रसादकरं यथोक्तमुपसेव्यमानं विपरीतमहिताय सम्पद्यते

iṣṭavarṇagandharasasparśaṁ vidhivihitamannapānaṁ prāṇināṁ prāṇisañjñakānāṁ prāṇamācakṣatē kuśalāḥ pratyakṣaphaladarśanāt tadindhanā hyantaragnēḥ sthitiḥ tat sattvamūrjayati taccharīradhātuvyūhabalavarṇēndriyaprasādakaraṁ yathōktamupasēvyamānaṁ viparītamahitāya sampadyatē

तस्माद्धिताहितावबोधनार्थमन्नपानविधिमखिलेनोपदेक्ष्यामोऽग्निवेश तत स्वभावादुदक्तं क्लेदयति लवणं विष्यन्दयति क्षारः पाचयति मधु सन्दधाति सर्पिः स्नेहयति क्षीरं जीवयति मांसं ब्र̥ंहयति रसः प्रीणयति सुरा जर्जरीकरोति शीधुरवधमति द्राक्षासवो दीपयति फाणितमाचिनोति दधि शोफं जनयति पिण्याकशाकं ग्लपयति प्रभूतान्तर्मलो माषसूपः द्र̥ष्टिशुक्रघ्नः क्षारः प्रायः पित्तलमम्लमन्यत्र दाडिमामलकात प्रायः श्लेष्मलं मधुरमन्यत्र मधुनः पुराणाच्च शालिषष्टिकयवगोधूमात प्रायस्तिकं वातलमव्र̥ष्यं चान्यत्र वेगाग्राम्र̥तापटोलपत्रात प्रायः कटुकं वातलमव्र̥ष्यं चान्यत्र पिप्पलीविश्वभेषजात

tasmāddhitāhitāvabōdhanārthamannapānavidhimakhilēnōpadēkṣyāmō'gnivēśa tat svabhāvādudaktaṁ klēdayati lavaṇaṁ viṣyandayati kṣāraḥ pācayati madhu sandadhāti sarpiḥ snēhayati kṣīraṁ jīvayati māṁsaṁ br̥ṁhayati rasaḥ prīṇayati surā jarjarīkarōti śīdhuravadhamati drākṣāsavō dīpayati phāṇitamācinōti dadhi śōphaṁ janayati piṇyākaśākaṁ glapayati prabhūtāntarmalō māṣasūpaḥ dr̥ṣṭiśukraghnaḥ kṣāraḥ prāyaḥ pittalamamlamanyatra dāḍimāmalakāt prāyaḥ ślēṣmalaṁ madhuramanyatra madhunaḥ purāṇācca śāliṣaṣṭikayavagōdhūmāt prāyastikaṁ vātalamavr̥ṣyaṁ cānyatra vēgāgrāmr̥tāpaṭōlapatrāt prāyaḥ kaṭukaṁ vātalamavr̥ṣyaṁ cānyatra pippalīviśvabhēṣajāt

परमतो वर्गसङ्ग्रहेणाहारद्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः

paramatō vargasaṅgrahēṇāhāradravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ

शूकधान्यशमीधान्यमांसशाकफलाश्रयान। वर्गान हरितमद्याम्बुगोरसेक्षुविकारिकान

śūkadhānyaśamīdhānyamāṁsaśākaphalāśrayān| vargān haritamadyāmbugōrasēkṣuvikārikān

दश द्वौ चापरौ वर्गौ क्र̥तान्नाहारयोगिनाम। रसवीर्यविपाकैश्च प्रभावैश्च प्रचक्ष्महे

daśa dvau cāparau vargau kr̥tānnāhārayōginām| rasavīryavipākaiśca prabhāvaiśca pracakṣmahē

अथ शूकधान्यवर्गः- रक्तशालिर्महाशालिः कलमः शकुनाह्र̥तः । तूर्णको दीर्घशूकश्च गौरः पाण्डुकलाङ्गुलौ

atha śūkadhānyavargaḥ- raktaśālirmahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhr̥taḥ | tūrṇakō dīrghaśūkaśca gauraḥ pāṇḍukalāṅgulau

सुगन्धको लोहवालः सारिवाख्यः प्रमोदकः। पतङ्गस्तपनीयश्च ये चान्ये शालयः शुभाः

sugandhakō lōhavālaḥ sārivākhyaḥ pramōdakaḥ| pataṅgastapanīyaśca yē cānyē śālayaḥ śubhāḥ

शीता रसे विपाके च मधुराश्चाल्पमारुताः। बद्धाल्पवर्चसः स्निग्धा ब्र̥ंहणाः शुक्रमूत्रलाः

śītā rasē vipākē ca madhurāścālpamārutāḥ| baddhālpavarcasaḥ snigdhā br̥ṁhaṇāḥ śukramūtralāḥ

रक्तशालिर्वरस्तेषां त्र̥ष्णाघ्नस्त्रिमलापहः । महांस्तस्यानु कलमस्तस्याप्यनु ततः परे

raktaśālirvarastēṣāṁ tr̥ṣṇāghnastrimalāpahaḥ | mahāṁstasyānu kalamastasyāpyanu tataḥ parē

यवका हायनाः पांसुवाप्यनैषधकादयः । शालीनां शालयः कुर्वन्त्यनुकारं गुणागुणैः

yavakā hāyanāḥ pāṁsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ | śālīnāṁ śālayaḥ kurvantyanukāraṁ guṇāguṇaiḥ

शीतः स्निग्धोऽगुरुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरात्मकः। षष्टिकः प्रवरो गौरः क्र̥ष्णगौरस्ततोऽनु च

śītaḥ snigdhō'guruḥ svādustridōṣaghnaḥ sthirātmakaḥ| ṣaṣṭikaḥ pravarō gauraḥ kr̥ṣṇagaurastatō'nu ca

वरकोद्दालकौ चीनशारदोज्ज्वलदर्दुराः। गन्धनाः कुरुविन्दाश्च षष्टिकाल्पान्तरा गुणैः

varakōddālakau cīnaśāradōjjvaladardurāḥ| gandhanāḥ kuruvindāśca ṣaṣṭikālpāntarā guṇaiḥ

मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः। बहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्वेव पाटलः

madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakarō guruḥ| bahumūtrapurīṣōṣmā tridōṣastvēva pāṭalaḥ

सकोरदूषः श्यामाकः कषायमधुरो लघुः। वातलः कफपित्तघ्नः शीतः सङ्ग्राहिशोषणः

sakōradūṣaḥ śyāmākaḥ kaṣāyamadhurō laghuḥ| vātalaḥ kaphapittaghnaḥ śītaḥ saṅgrāhiśōṣaṇaḥ

हस्तिश्यामाकनीवारतोयपर्णीगवेधुकाः। प्रशान्तिकाम्भःश्यामाकलौहित्याणुप्रियङ्गवः

hastiśyāmākanīvāratōyaparṇīgavēdhukāḥ| praśāntikāmbhaḥśyāmākalauhityāṇupriyaṅgavaḥ

मुकुन्दो झिण्टिगर्मूटी वरुका वरकास्तथा। शिबिरोत्कटजूर्णाह्वाः श्यामाकसद्र̥शा गुणैः

mukundō jhiṇṭigarmūṭī varukā varakāstathā| śibirōtkaṭajūrṇāhvāḥ śyāmākasadr̥śā guṇaiḥ

रूक्षः शीतोऽगुरुः स्वादुर्बहुवातशक्र̥द्यवः। स्थैर्यक्र̥त सकषायश्च बल्यः श्लेष्मविकारनुत

rūkṣaḥ śītō'guruḥ svādurbahuvātaśakr̥dyavaḥ| sthairyakr̥t sakaṣāyaśca balyaḥ ślēṣmavikāranut

रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा। मेदःक्रिमिविषघ्नश्च बल्यो वेणुयवो मतः

rūkṣaḥ kaṣāyānurasō madhuraḥ kaphapittahā| mēdaḥkrimiviṣaghnaśca balyō vēṇuyavō mataḥ

सन्धानक्र̥द्वातहरो गोधूमः स्वादुशीतलः। जीवनो ब्र̥ंहणो व्र̥ष्यः स्निग्धः स्थैर्यकरो गुरुः

sandhānakr̥dvātaharō gōdhūmaḥ svāduśītalaḥ| jīvanō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyaḥ snigdhaḥ sthairyakarō guruḥ

नान्दीमुखी मधूली च मधुरस्निग्धशीतले। इत्ययं शूकधान्यानां पूर्वो वर्गः समाप्यते

nāndīmukhī madhūlī ca madhurasnigdhaśītalē| ityayaṁ śūkadhānyānāṁ pūrvō vargaḥ samāpyatē

इति शूकधान्यवर्गः प्रथमः। अथ शमीधान्यवर्गः- कषायमधुरो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः। विशदः श्लेष्मपित्तघ्नो मुद्गः सूप्योत्तमो मतः

iti śūkadhānyavargaḥ prathamaḥ| atha śamīdhānyavargaḥ- kaṣāyamadhurō rūkṣaḥ śītaḥ pākē kaṭurlaghuḥ| viśadaḥ ślēṣmapittaghnō mudgaḥ sūpyōttamō mataḥ

व्र̥ष्यः परं वातहरः स्निग्धोष्णो मधुरो गुरुः। बल्यो बहुमलः पुंस्त्वं माषः शीघ्रं ददाति च

vr̥ṣyaḥ paraṁ vātaharaḥ snigdhōṣṇō madhurō guruḥ| balyō bahumalaḥ puṁstvaṁ māṣaḥ śīghraṁ dadāti ca

राजमाषः सरो रुच्यः कफशुक्राम्लपित्तनुत। तत्स्वादुर्वातलो रूक्षः कषायो विशदो गुरुः

rājamāṣaḥ sarō rucyaḥ kaphaśukrāmlapittanut| tatsvādurvātalō rūkṣaḥ kaṣāyō viśadō guruḥ

उष्णाः कषायाः पाकेऽम्लाः कफशुक्रानिलापहाः। कुलत्था ग्राहिणः कासहिक्काश्वासार्शसां हिताः

uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pākē'mlāḥ kaphaśukrānilāpahāḥ| kulatthā grāhiṇaḥ kāsahikkāśvāsārśasāṁ hitāḥ

मधुरा मधुराः पाके ग्राहिणो रूक्षशीतलाः। मकुष्ठकाः प्रशस्यन्ते रक्तपित्तज्वरादिषु

madhurā madhurāḥ pākē grāhiṇō rūkṣaśītalāḥ| makuṣṭhakāḥ praśasyantē raktapittajvarādiṣu

चणकाश्च मसूराश्च खण्डिकाः सहरेणवः। लघवः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः

caṇakāśca masūrāśca khaṇḍikāḥ saharēṇavaḥ| laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ

पित्तश्लेष्मणि शस्यन्ते सूपेष्वालेपनेषु च। तेषां मसूरः सङ्ग्राही कलायो वातलः परम

pittaślēṣmaṇi śasyantē sūpēṣvālēpanēṣu ca| tēṣāṁ masūraḥ saṅgrāhī kalāyō vātalaḥ param

स्निग्धोष्णो मधुरस्तिक्तः कषायः कटुकस्तिलः। त्वच्यः केश्यश्च बल्यश्च वातघ्नः कफपित्तक्र̥त

snigdhōṣṇō madhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ| tvacyaḥ kēśyaśca balyaśca vātaghnaḥ kaphapittakr̥t

मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः। सस्नेहा बलिभिर्भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः

madhurāḥ śītalā gurvyō balaghnyō rūkṣaṇātmikāḥ| sasnēhā balibhirbhōjyā vividhāḥ śimbijātayaḥ

शिम्बी रूक्षा कषाया च कोष्ठे वातप्रकोपिनी। न च व्र̥ष्या न चक्षुष्या विष्टभ्य च विपच्यते

śimbī rūkṣā kaṣāyā ca kōṣṭhē vātaprakōpinī| na ca vr̥ṣyā na cakṣuṣyā viṣṭabhya ca vipacyatē

आढकी कफपित्तघ्नी वातला कफवातनुत। अवल्गुजः सैडगजो निष्पावा वातपित्तलाः

āḍhakī kaphapittaghnī vātalā kaphavātanut| avalgujaḥ saiḍagajō niṣpāvā vātapittalāḥ

काकाण्डोमालात्मगुप्तानां माषवत फलमादिशेत। द्वितीयोऽयं शमीधान्यवर्गः प्रोक्तो महर्षिणा

kākāṇḍōmālātmaguptānāṁ māṣavat phalamādiśēt| dvitīyō'yaṁ śamīdhānyavargaḥ prōktō maharṣiṇā

इति शमीधान्यवर्गो द्वितीयः। अथ मांसवर्गः- गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः। व्र̥को व्याघ्रस्तरक्षुश्च बभ्रुमार्जारमूषिकाः

iti śamīdhānyavargō dvitīyaḥ| atha māṁsavargaḥ- gōkharāśvatarōṣṭrāśvadvīpisiṁharkṣavānarāḥ| vr̥kō vyāghrastarakṣuśca babhrumārjāramūṣikāḥ

लोपाको जम्बुकः श्येनो वान्तादश्चाषवायसौ। शशघ्नी मधुहा भासो ग्र̥ध्रोलूककुलिङ्गकाः

lōpākō jambukaḥ śyēnō vāntādaścāṣavāyasau| śaśaghnī madhuhā bhāsō gr̥dhrōlūkakuliṅgakāḥ

धूमिका कुररश्चेति प्रसहा म्र̥गपक्षिणः।37। श्वेतः श्यामश्चित्रप्र̥ष्ठः कालकः काकुलीम्र̥गः

dhūmikā kuraraścēti prasahā mr̥gapakṣiṇaḥ|37| śvētaḥ śyāmaścitrapr̥ṣṭhaḥ kālakaḥ kākulīmr̥gaḥ

कूर्चिका चिल्लटो भेको गोधा शल्लकगण्डकौ। कदली नकुलः श्वाविदिति भूमिशयाः स्म्र̥ताः

kūrcikā cillaṭō bhēkō gōdhā śallakagaṇḍakau| kadalī nakulaḥ śvāviditi bhūmiśayāḥ smr̥tāḥ

स्र̥मरश्चमरः खङ्गो महिषो गवयो गजः। न्यङ्कुर्वराहश्चानूपा म्र̥गाः सर्वे रुरुस्तथा

sr̥maraścamaraḥ khaṅgō mahiṣō gavayō gajaḥ| nyaṅkurvarāhaścānūpā mr̥gāḥ sarvē rurustathā

कूर्मः कर्कटको मत्स्यः शिशुमारस्तिमिङ्गिलः। शुक्तिशङ्खोद्रकुम्मीरचुलुकीमकरादयः

kūrmaḥ karkaṭakō matsyaḥ śiśumārastimiṅgilaḥ| śuktiśaṅkhōdrakummīraculukīmakarādayaḥ

इति वारिशयाः प्रोक्ता...।41। ...वक्ष्यन्ते वारिचारिणः। हंसः क्रौञ्चो बलाका च बकः कारण्डवः प्लवः

iti vāriśayāḥ prōktā...|41| ...vakṣyantē vāricāriṇaḥ| haṁsaḥ krauñcō balākā ca bakaḥ kāraṇḍavaḥ plavaḥ

शरारिः पुष्कराह्वश्च केशरी मणितुण्डकः । म्र̥णालकण्ठो मद्गुश्च कादम्बः काकतुण्डकः

śarāriḥ puṣkarāhvaśca kēśarī maṇituṇḍakaḥ | mr̥ṇālakaṇṭhō madguśca kādambaḥ kākatuṇḍakaḥ

उत्क्रोशः पुण्डरीकाक्षो मेघरावोऽम्बकुक्कुटी। आरा नन्दीमुखी वाटी सुमुखाः सहचारिणः

utkrōśaḥ puṇḍarīkākṣō mēgharāvō'mbakukkuṭī| ārā nandīmukhī vāṭī sumukhāḥ sahacāriṇaḥ

रोहिणी कामकाली च सारसो रक्तशीर्षकः। चक्रवाकस्तथाऽन्ये च खगाः सन्त्यम्बुचारिणः

rōhiṇī kāmakālī ca sārasō raktaśīrṣakaḥ| cakravākastathā'nyē ca khagāḥ santyambucāriṇaḥ

प्र̥षतः शरभो रामः श्वदंष्ट्रो म्र̥गमात्र̥का। शशोरणौ कुरङ्गश्च गोकर्णः कोट्टकारकः

pr̥ṣataḥ śarabhō rāmaḥ śvadaṁṣṭrō mr̥gamātr̥kā| śaśōraṇau kuraṅgaśca gōkarṇaḥ kōṭṭakārakaḥ

चारुष्को हरिणैणौ च शम्बरः कालपुच्छकः। र̥ष्यश्च वरपोतश्च विज्ञेया जाङ्गला म्र̥गाः

cāruṣkō hariṇaiṇau ca śambaraḥ kālapucchakaḥ| r̥ṣyaśca varapōtaśca vijñēyā jāṅgalā mr̥gāḥ

लावो वर्तीरकश्चैव वार्तीकः सकपिञ्जलः। चकोरश्चोपचक्रश्च कुक्कुभो रक्तवर्त्मकः

lāvō vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ| cakōraścōpacakraśca kukkubhō raktavartmakaḥ

लावाद्या विष्किरास्त्वेते वक्ष्यन्ते वर्तकादयः। वर्तको वर्तिका चैव बर्ही तित्तिरिकुक्कुटौ

lāvādyā viṣkirāstvētē vakṣyantē vartakādayaḥ| vartakō vartikā caiva barhī tittirikukkuṭau

कङ्कशारपदेन्द्राभगोनर्दगिरिवर्तकाः। क्रकरोऽवकरश्चैव वारडश्चेति विष्किराः

kaṅkaśārapadēndrābhagōnardagirivartakāḥ| krakarō'vakaraścaiva vāraḍaścēti viṣkirāḥ

शतपत्रो भ्र̥ङ्गराजः कोयष्टिर्जीवजीवकः। कैरातः कोकिलोऽत्यूहो गोपापुत्रः प्रियात्मजः

śatapatrō bhr̥ṅgarājaḥ kōyaṣṭirjīvajīvakaḥ| kairātaḥ kōkilō'tyūhō gōpāputraḥ priyātmajaḥ

लट्टा लट्टटूषको बभ्रुर्वटहा डिण्डिमानकः। जटी दुन्दुभिपाक्कारलोहप्र̥ष्ठकुलिङ्गकाः

laṭṭā laṭṭaṭūṣakō babhrurvaṭahā ḍiṇḍimānakaḥ| jaṭī dundubhipākkāralōhapr̥ṣṭhakuliṅgakāḥ

कपोतशुकशारङ्गाश्चिरटीकङ्कुयष्टिकाः। सारिका कलविङ्कश्च चटकोऽङ्गारचूडकः

kapōtaśukaśāraṅgāściraṭīkaṅkuyaṣṭikāḥ| sārikā kalaviṅkaśca caṭakō'ṅgāracūḍakaḥ

पारावतः पाण्डनविक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः।53। प्रसह्य भक्षयन्तीति प्रसहास्तेन सञ्ज्ञिताः

pārāvataḥ pāṇḍanavika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ|53| prasahya bhakṣayantīti prasahāstēna sañjñitāḥ

भूशया बिलवासित्वादानूपानूपसंश्रयात । जले निवासाज्जलजा जलेचर्याज्जलेचराः

bhūśayā bilavāsitvādānūpānūpasaṁśrayāt | jalē nivāsājjalajā jalēcaryājjalēcarāḥ

स्थलजा जाङ्गलाः प्रोक्ता म्र̥गा जाङ्गलचारिणः। विकीर्य विष्किराश्चेति प्रतुद्य प्रतुदाः स्म्र̥ताः

sthalajā jāṅgalāḥ prōktā mr̥gā jāṅgalacāriṇaḥ| vikīrya viṣkirāścēti pratudya pratudāḥ smr̥tāḥ

योनिरष्टविधा त्वेषा मांसानां परिकीर्तिता।56। प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः

yōniraṣṭavidhā tvēṣā māṁsānāṁ parikīrtitā|56| prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ

गुरूष्णस्निग्धमधुरा बलोपचयवर्धनाः। व्र̥ष्याः परं वातहराः कफपित्तविवर्धनाः

gurūṣṇasnigdhamadhurā balōpacayavardhanāḥ| vr̥ṣyāḥ paraṁ vātaharāḥ kaphapittavivardhanāḥ

हिता व्यायामनित्येभ्यो नरा दीप्ताग्नयश्च ये। प्रसहानां विशेषेण मांसं मांसाशिनां भिषक

hitā vyāyāmanityēbhyō narā dīptāgnayaśca yē| prasahānāṁ viśēṣēṇa māṁsaṁ māṁsāśināṁ bhiṣak

जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां प्रयोजयेत। लावाद्यो वैष्किरो वर्गः प्रतुदा जाङ्गला म्र̥गाः

jīrṇārśōgrahaṇīdōṣaśōṣārtānāṁ prayōjayēt| lāvādyō vaiṣkirō vargaḥ pratudā jāṅgalā mr̥gāḥ

लघवः शीतमधुराः सकषाया हिता न्र̥णाम। पित्तोत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे

laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā hitā nr̥ṇām| pittōttarē vātamadhyē sannipātē kaphānugē

विष्किरा वर्तकाद्यास्तु प्रसहाल्पान्तरा गुणैः।61। नातिशीतगुरुस्निग्धं मांसमाजमदोषलम

viṣkirā vartakādyāstu prasahālpāntarā guṇaiḥ|61| nātiśītagurusnigdhaṁ māṁsamājamadōṣalam

शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि ब्र̥ंहणम। मांसं मधुरशीतत्वाद्गुरु ब्र̥ंहणमाविकम

śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi br̥ṁhaṇam| māṁsaṁ madhuraśītatvādguru br̥ṁhaṇamāvikam

योनावजाविके मिश्रगोचरत्वादनिश्चिते।63। सामान्येनोपदिष्टानां मांसानां स्वगुणैः प्र̥थक

yōnāvajāvikē miśragōcaratvādaniścitē|63| sāmānyēnōpadiṣṭānāṁ māṁsānāṁ svaguṇaiḥ pr̥thak

केषाञ्चिद्गुणवैशेष्याद्विशेष उपदेक्ष्यते। दर्शनश्रोत्रमेधाग्निवयोवर्णस्वरायुषाम

kēṣāñcidguṇavaiśēṣyādviśēṣa upadēkṣyatē| darśanaśrōtramēdhāgnivayōvarṇasvarāyuṣām

बर्ही हिततमो बल्यो वातघ्नो मांसशुक्रलः। गुरूष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः

barhī hitatamō balyō vātaghnō māṁsaśukralaḥ| gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ svaravarṇabalapradāḥ

ब्र̥ंहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसा मारुतनाशनाः। स्निग्धाश्चोष्णाश्च व्र̥ष्याश्च ब्र̥ंहणाः स्वरबोधनाः

br̥ṁhaṇāḥ śukralāścōktā haṁsā mārutanāśanāḥ| snigdhāścōṣṇāśca vr̥ṣyāśca br̥ṁhaṇāḥ svarabōdhanāḥ

बल्याः परं वातहराः स्वेदनाश्चरणायुधाः। गुरूष्णो मधुरो नातिधन्वानूपनिषेवणात

balyāḥ paraṁ vātaharāḥ svēdanāścaraṇāyudhāḥ| gurūṣṇō madhurō nātidhanvānūpaniṣēvaṇāt

तित्तिरिः सञ्जयेच्छीघ्रं त्रीन दोषाननिलोल्बणान। पित्तश्लेष्मविकारेषु सरक्तेषु कपिञ्जलाः

tittiriḥ sañjayēcchīghraṁ trīn dōṣānanilōlbaṇān| pittaślēṣmavikārēṣu saraktēṣu kapiñjalāḥ

मन्दवातेषु शस्यन्ते शैत्यमाधुर्यलाघवात। लावाः कषायमधुरा लघवोऽग्निविवर्धनाः

mandavātēṣu śasyantē śaityamādhuryalāghavāt| lāvāḥ kaṣāyamadhurā laghavō'gnivivardhanāḥ

सन्निपातप्रशमनाः कटुकाश्च विपाकतः। गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका रसे

sannipātapraśamanāḥ kaṭukāśca vipākataḥ| gōdhā vipākē madhurā kaṣāyakaṭukā rasē

वातपित्तप्रशमनी ब्र̥ंहणी बलवर्धनी। शल्लको मधुराम्लश्च विपाके कटुकः स्म्र̥तः

vātapittapraśamanī br̥ṁhaṇī balavardhanī| śallakō madhurāmlaśca vipākē kaṭukaḥ smr̥taḥ

वातपित्तकफघ्नश्च कासश्वासहरस्तथा। कषायविशदाः शीता रक्तपित्तनिबर्हणाः

vātapittakaphaghnaśca kāsaśvāsaharastathā| kaṣāyaviśadāḥ śītā raktapittanibarhaṇāḥ

विपाके मधुराश्चैव कपोता ग्र̥हवासिनः। तेभ्यो लघुतराः किञ्चित कपोता वनवासिनः

vipākē madhurāścaiva kapōtā gr̥havāsinaḥ| tēbhyō laghutarāḥ kiñcit kapōtā vanavāsinaḥ

शीताः सङ्ग्राहिणश्चैव स्वल्पमूत्रकराश्च ते। शुकमांसं कषायाम्लं विपाके रूक्षशीतलम

śītāḥ saṅgrāhiṇaścaiva svalpamūtrakarāśca tē| śukamāṁsaṁ kaṣāyāmlaṁ vipākē rūkṣaśītalam

शोषकासक्षयहितं सङ्ग्राहि लघु दीपनम। चटका मधुराः स्निग्धा बलशुक्रविवर्धनाः

śōṣakāsakṣayahitaṁ saṅgrāhi laghu dīpanam| caṭakā madhurāḥ snigdhā balaśukravivardhanāḥ

सन्निपातप्रशमनाः शमना मारुतस्य च। कषायो विशदो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः

sannipātapraśamanāḥ śamanā mārutasya ca| kaṣāyō viśadō rūkṣaḥ śītaḥ pākē kaṭurlaghuḥ

शशः स्वादुः प्रशस्तश्च सन्निपातेऽनिलावरे। मधुरा मधुराः पाके त्रिदोषशमनाः शिवाः

śaśaḥ svāduḥ praśastaśca sannipātē'nilāvarē| madhurā madhurāḥ pākē tridōṣaśamanāḥ śivāḥ

लघवो बद्धविण्मूत्राः शीताश्चैणाः प्रकीर्तिताः। स्नेहनं ब्र̥ंहणं व्र̥ष्यं श्रमघ्नमनिलापहम

laghavō baddhaviṇmūtrāḥ śītāścaiṇāḥ prakīrtitāḥ| snēhanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vr̥ṣyaṁ śramaghnamanilāpaham

वराहपिशितं बल्यं रोचनं स्वेदनं गुरु। गव्यं केवलवातेषु पीनसे विषमज्वरे

varāhapiśitaṁ balyaṁ rōcanaṁ svēdanaṁ guru| gavyaṁ kēvalavātēṣu pīnasē viṣamajvarē

शुष्ककासश्रमात्यग्निमांसक्षयहितं च तत। स्निग्धोष्णं मधुरं व्र̥ष्यं माहिषं गुरु तर्पणम

śuṣkakāsaśramātyagnimāṁsakṣayahitaṁ ca tat| snigdhōṣṇaṁ madhuraṁ vr̥ṣyaṁ māhiṣaṁ guru tarpaṇam

दार्ढ्यं ब्र̥हत्त्वमुत्साहं स्वप्नं च जनयत्यपि। गुरूष्णा मधुरा बल्या ब्र̥ंहणाः पवनापहाः

dārḍhyaṁ br̥hattvamutsāhaṁ svapnaṁ ca janayatyapi| gurūṣṇā madhurā balyā br̥ṁhaṇāḥ pavanāpahāḥ

मत्स्याः स्निग्धाश्च व्र̥ष्याश्च बहुदोषाः प्रकीर्तिताः। शैवालशष्पभोजित्वात्स्वप्नस्य च विवर्जनात

matsyāḥ snigdhāśca vr̥ṣyāśca bahudōṣāḥ prakīrtitāḥ| śaivālaśaṣpabhōjitvātsvapnasya ca vivarjanāt

रोहितो दीपनीयश्च लघुपाको महाबलः। वर्ण्यो वातहरो व्र̥ष्यश्चक्षुष्यो बलवर्धनः

rōhitō dīpanīyaśca laghupākō mahābalaḥ| varṇyō vātaharō vr̥ṣyaścakṣuṣyō balavardhanaḥ

मेधास्म्र̥तिकरः पथ्यः शोषघ्नः कूर्म उच्यते। खङ्गमांसमभिष्यन्दि बलक्र̥न्मधुरं स्म्र̥तम

mēdhāsmr̥tikaraḥ pathyaḥ śōṣaghnaḥ kūrma ucyatē| khaṅgamāṁsamabhiṣyandi balakr̥nmadhuraṁ smr̥tam

स्नेहनं ब्र̥ंहणं वर्ण्यं श्रमघ्नमनिलापहम। धार्तराष्ट्रचकोराणां दक्षाणां शिखिनामपि

snēhanaṁ br̥ṁhaṇaṁ varṇyaṁ śramaghnamanilāpaham| dhārtarāṣṭracakōrāṇāṁ dakṣāṇāṁ śikhināmapi

चटकानां च यानि स्युरण्डानि च हितानि च। क्षीणरेतःसु कासेषु ह्र̥द्रोगेषु क्षतेषु च

caṭakānāṁ ca yāni syuraṇḍāni ca hitāni ca| kṣīṇarētaḥsu kāsēṣu hr̥drōgēṣu kṣatēṣu ca

मधुराण्यविदाहीनि सद्योबलकराणि च। शरीरब्र̥ंहणे नान्यत खाद्यं मांसाद्विशिष्यते

madhurāṇyavidāhīni sadyōbalakarāṇi ca| śarīrabr̥ṁhaṇē nānyat khādyaṁ māṁsādviśiṣyatē

इति वर्गस्त्र̥तीयोऽयं मांसानां परिकीर्तितः। इति मांसवर्गस्त्र̥तीयः। अथ शाकवर्गः- पाठाशुषाशटीशाकं वास्तुकं सुनिषण्णाकम

iti vargastr̥tīyō'yaṁ māṁsānāṁ parikīrtitaḥ| iti māṁsavargastr̥tīyaḥ| atha śākavargaḥ- pāṭhāśuṣāśaṭīśākaṁ vāstukaṁ suniṣaṇṇākam

विद्याद्ग्राहि त्रिदोषघ्नं भिन्नवर्चस्तु वास्तुकम। त्रिदोषशमनी व्र̥ष्या काकमाची रसायनी

vidyādgrāhi tridōṣaghnaṁ bhinnavarcastu vāstukam| tridōṣaśamanī vr̥ṣyā kākamācī rasāyanī

नात्युष्णशीतवीर्या च भेदिनी कुष्ठनाशिनी। राजक्षवकशाकं तु त्रिदोषशमनं लघु

nātyuṣṇaśītavīryā ca bhēdinī kuṣṭhanāśinī| rājakṣavakaśākaṁ tu tridōṣaśamanaṁ laghu

ग्राहि शस्तं विशेषेण ग्रहण्यर्शोविकारिणाम। कालशाकं तु कटुकं दीपनं गरशोफजित

grāhi śastaṁ viśēṣēṇa grahaṇyarśōvikāriṇām| kālaśākaṁ tu kaṭukaṁ dīpanaṁ garaśōphajit

लघूष्णं वातलं रूक्षं कालायं शाकमुच्यते। दीपनी चोष्णवीर्या च ग्राहिणी कफमारुते

laghūṣṇaṁ vātalaṁ rūkṣaṁ kālāyaṁ śākamucyatē| dīpanī cōṣṇavīryā ca grāhiṇī kaphamārutē

प्रशस्यतेऽम्लचाङ्गेरी ग्रहण्यर्शोहिता च सा। मधुरा मधुरा पाके भेदिनी श्लेष्मवर्धनी

praśasyatē'mlacāṅgērī grahaṇyarśōhitā ca sā| madhurā madhurā pākē bhēdinī ślēṣmavardhanī

व्र̥ष्या स्निग्धा च शीता च मदघ्नी चाप्युपोदिका। रूक्षो मदविषघ्नश्च प्रशस्तो रक्तपित्तिनाम

vr̥ṣyā snigdhā ca śītā ca madaghnī cāpyupōdikā| rūkṣō madaviṣaghnaśca praśastō raktapittinām

मधुरो मधुरः पाके शीतलस्तण्डुलीयकः। मण्डूकपर्णी वेत्राग्रं कुचेला वनतिक्तकम

madhurō madhuraḥ pākē śītalastaṇḍulīyakaḥ| maṇḍūkaparṇī vētrāgraṁ kucēlā vanatiktakam

कर्कोटकावल्गुजकौ पटोलं शकुलादनी। व्र̥षपुष्पाणि शार्ङ्गेष्टा केम्बूकं सकठिल्लकम

karkōṭakāvalgujakau paṭōlaṁ śakulādanī| vr̥ṣapuṣpāṇi śārṅgēṣṭā kēmbūkaṁ sakaṭhillakam

नाडी कलायं गोजिह्वा वार्ताकं तिलपर्णिका। कौलकं कार्कशं नैम्बं शाकं पार्पटकं च यत

nāḍī kalāyaṁ gōjihvā vārtākaṁ tilaparṇikā| kaulakaṁ kārkaśaṁ naimbaṁ śākaṁ pārpaṭakaṁ ca yat

कफपित्तहरं तिक्तं शीतं कटु विपच्यते।98। सर्वाणि सूप्यशाकानि फञ्जी चिल्ली कुतुम्बकः

kaphapittaharaṁ tiktaṁ śītaṁ kaṭu vipacyatē|98| sarvāṇi sūpyaśākāni phañjī cillī kutumbakaḥ

आलुकानि च सर्वाणि सपत्राणि कुटिञ्जरम । शणशाल्मलिपुष्पाणि कर्बुदारः सुवर्चला

ālukāni ca sarvāṇi sapatrāṇi kuṭiñjaram | śaṇaśālmalipuṣpāṇi karbudāraḥ suvarcalā

निष्पावः कोविदारश्च पत्तुरश्चुच्चुपर्णिका। कुमारजीवो लोट्टाकः पालङ्क्या मारिषस्तथा

niṣpāvaḥ kōvidāraśca patturaścuccuparṇikā| kumārajīvō lōṭṭākaḥ pālaṅkyā māriṣastathā

कलम्बनालिकासूर्यः कुसुम्भव्र̥कधूमकौ। लक्ष्मणा च प्रपुन्नाडो नलिनीका कुठेरकः

kalambanālikāsūryaḥ kusumbhavr̥kadhūmakau| lakṣmaṇā ca prapunnāḍō nalinīkā kuṭhērakaḥ

लोणिका यवशाकं च कूष्माण्डकमवल्गुजम। यातुकः शालकल्याणी त्रिपर्णी पीलुपर्णिका

lōṇikā yavaśākaṁ ca kūṣmāṇḍakamavalgujam| yātukaḥ śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā

शाकं गुरु च रूक्षं च प्रायो विष्टभ्य जीर्यति। मधुरं शीतवीर्यं च पुरीषस्य च भेदनम

śākaṁ guru ca rūkṣaṁ ca prāyō viṣṭabhya jīryati| madhuraṁ śītavīryaṁ ca purīṣasya ca bhēdanam

स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं तत प्रशस्यते। शणस्य कोविदारस्य कर्बुदारस्य शाल्मलेः

svinnaṁ niṣpīḍitarasaṁ snēhāḍhyaṁ tat praśasyatē| śaṇasya kōvidārasya karbudārasya śālmalēḥ

पुष्पं ग्राहि प्रशस्तं च रक्तपित्ते विशेषतः। न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपद्मादिपल्लवाः

puṣpaṁ grāhi praśastaṁ ca raktapittē viśēṣataḥ| nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ

कषायाः स्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम। वायुं वत्सादनी हन्यात कफं गण्डीरचित्रकौ

kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām| vāyuṁ vatsādanī hanyāt kaphaṁ gaṇḍīracitrakau

श्रेयसी बिल्वपर्णी च बिल्वपत्रं तु वातनुत। भण्डी शतावरीशाकं बला जीवन्तिकं च यत

śrēyasī bilvaparṇī ca bilvapatraṁ tu vātanut| bhaṇḍī śatāvarīśākaṁ balā jīvantikaṁ ca yat

पर्वण्याः पर्वपुष्प्याश्च वातपित्तहरं स्म्र̥तम। लघु भिन्नशक्र̥त्तिक्तं लाङ्गलक्युरुबूकयोः

parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṁ smr̥tam| laghu bhinnaśakr̥ttiktaṁ lāṅgalakyurubūkayōḥ

तिलवेतसशाकं च शाकं पञ्चाङ्गुलस्य च। वातलं कटुतिक्ताम्लमधोमार्गप्रवर्तनम

tilavētasaśākaṁ ca śākaṁ pañcāṅgulasya ca| vātalaṁ kaṭutiktāmlamadhōmārgapravartanam

रूक्षाम्लमुष्णं कौसुम्भं कफघ्नं पित्तवर्धनम। त्रपुसैर्वारुकं स्वादु गुरु विष्टम्भि शीतलम

rūkṣāmlamuṣṇaṁ kausumbhaṁ kaphaghnaṁ pittavardhanam| trapusairvārukaṁ svādu guru viṣṭambhi śītalam

मुखप्रियं च रूक्षं च मूत्रलं त्रपुसं त्वति। एर्वारुकं च सम्पक्वं दाहत्र̥ष्णाक्लमार्तिनुत

mukhapriyaṁ ca rūkṣaṁ ca mūtralaṁ trapusaṁ tvati| ērvārukaṁ ca sampakvaṁ dāhatr̥ṣṇāklamārtinut

वर्चोभेदीन्यलाबूनि रूक्षशीतगुरूणि च। चिर्भटैर्वारुके तद्वद्वर्चोभेदहिते तु ते

varcōbhēdīnyalābūni rūkṣaśītagurūṇi ca| cirbhaṭairvārukē tadvadvarcōbhēdahitē tu tē

सक्षारं पक्वकूष्माण्डं मधुराम्लं तथा लघु। स्र̥ष्टमूत्रपुरीषं च सर्वदोषनिबर्हणम

sakṣāraṁ pakvakūṣmāṇḍaṁ madhurāmlaṁ tathā laghu| sr̥ṣṭamūtrapurīṣaṁ ca sarvadōṣanibarhaṇam

केलूटं च कदम्बं च नदीमाषकमैन्दुकम। विशदं गुरु शीतं च समभिष्यन्दि चोच्यते

kēlūṭaṁ ca kadambaṁ ca nadīmāṣakamaindukam| viśadaṁ guru śītaṁ ca samabhiṣyandi cōcyatē

उत्पलानि कषायाणि रक्तपित्तहराणि च। तथा तालप्रलम्बं स्यादुरःक्षतरुजापहम

utpalāni kaṣāyāṇi raktapittaharāṇi ca| tathā tālapralambaṁ syāduraḥkṣatarujāpaham

खर्जूरं तालशस्यं च रक्तपित्तक्षयापहम। तरूटबिसशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकम

kharjūraṁ tālaśasyaṁ ca raktapittakṣayāpaham| tarūṭabisaśālūkakrauñcādanakaśērukam

श्र̥ङ्गाटकाङ्कलोड्यं च गुरु विष्टम्भि शीतलम। कुमुदोत्पलनालास्तु सपुष्पाः सफलाः स्म्र̥ताः

śr̥ṅgāṭakāṅkalōḍyaṁ ca guru viṣṭambhi śītalam| kumudōtpalanālāstu sapuṣpāḥ saphalāḥ smr̥tāḥ

शीताः स्वादुकषायास्तु कफमारुतकोपनाः। कषायमीषद्विष्टम्भि रक्तपित्तहरं स्म्र̥तम

śītāḥ svādukaṣāyāstu kaphamārutakōpanāḥ| kaṣāyamīṣadviṣṭambhi raktapittaharaṁ smr̥tam

पौष्करं तु भवेद्बीजं मधुरं रसपाकयोः। बल्यः शीतो गुरुः स्निग्धस्तर्पणो ब्र̥ंहणात्मकः

pauṣkaraṁ tu bhavēdbījaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ| balyaḥ śītō guruḥ snigdhastarpaṇō br̥ṁhaṇātmakaḥ

वातपित्तहरः स्वादुर्व्र̥ष्यो मुञ्जातकः परम। जीवनो ब्र̥ंहणो व्र̥ष्यः कण्ठ्यः शस्तो रसायने

vātapittaharaḥ svādurvr̥ṣyō muñjātakaḥ param| jīvanō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyaḥ kaṇṭhyaḥ śastō rasāyanē

विदारिकन्दो बल्यश्च मूत्रलः स्वादुशीतलः। अम्लिकायाः स्म्र̥तः कन्दो ग्रहण्यर्शोहितो लघुः

vidārikandō balyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ| amlikāyāḥ smr̥taḥ kandō grahaṇyarśōhitō laghuḥ

नात्युष्णः कफवातघ्नो ग्राही शस्तो मदात्यये। त्रिदोषं बद्धविण्मूत्रं सार्षपं शाकमुच्यते

nātyuṣṇaḥ kaphavātaghnō grāhī śastō madātyayē| tridōṣaṁ baddhaviṇmūtraṁ sārṣapaṁ śākamucyatē

तद्वत स्याद्रक्तनालस्य रूक्षमम्लं विशेषतः। तद्वत पिण्डालुकं विद्यात कन्दत्वाच्च मुखप्रियम। सर्पच्छत्रकवर्ज्यास्तु बह्व्योऽन्याश्छत्रजातयः

tadvat syādraktanālasya rūkṣamamlaṁ viśēṣataḥ| tadvat piṇḍālukaṁ vidyāt kandatvācca mukhapriyam| sarpacchatrakavarjyāstu bahvyō'nyāśchatrajātayaḥ

शीताः पीनसकर्त्र्यश्च मधुरा गुर्व्य एव च। चतुर्थः शाकवर्गोऽयं पत्रकन्दफलाश्रयः

śītāḥ pīnasakartryaśca madhurā gurvya ēva ca| caturthaḥ śākavargō'yaṁ patrakandaphalāśrayaḥ

इति शाकवर्गश्चतुर्थः। अथ फलवर्गः- त्र̥ष्णादाहज्वरश्वासरक्तपित्तक्षतक्षयान। वातपित्तमुदावर्तं स्वरभेदं मदात्ययम

iti śākavargaścaturthaḥ| atha phalavargaḥ- tr̥ṣṇādāhajvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān| vātapittamudāvartaṁ svarabhēdaṁ madātyayam

तिक्तास्यतामास्यशोषं कासं चाशु व्यपोहति। म्र̥द्वीका ब्र̥ंहणी व्र̥ष्या मधुरा स्निग्धशीतला

tiktāsyatāmāsyaśōṣaṁ kāsaṁ cāśu vyapōhati| mr̥dvīkā br̥ṁhaṇī vr̥ṣyā madhurā snigdhaśītalā

मधुरं ब्र̥ंहणं व्र̥ष्यं खर्जूरं गुरु शीतलम। क्षयेऽभिघाते दाहे च वातपित्ते च तद्धितम

madhuraṁ br̥ṁhaṇaṁ vr̥ṣyaṁ kharjūraṁ guru śītalam| kṣayē'bhighātē dāhē ca vātapittē ca taddhitam

तर्पणं ब्र̥ंहणं फल्गु गुरु विष्टम्भि शीतलम। परूषकं मधूकं च वातपित्ते च शस्यते

tarpaṇaṁ br̥ṁhaṇaṁ phalgu guru viṣṭambhi śītalam| parūṣakaṁ madhūkaṁ ca vātapittē ca śasyatē

मधुरं ब्र̥ंहणं बल्यमाम्रातं तर्पणं गुरु। सस्नेहं श्लेष्मलं शीतं व्र̥ष्यं विष्टभ्य जीर्यति

madhuraṁ br̥ṁhaṇaṁ balyamāmrātaṁ tarpaṇaṁ guru| sasnēhaṁ ślēṣmalaṁ śītaṁ vr̥ṣyaṁ viṣṭabhya jīryati

तालशस्यानि सिद्धानि नारिकेलफलानि च। ब्र̥ंहणस्निग्धशीतानि बल्यानि मधुराणि च

tālaśasyāni siddhāni nārikēlaphalāni ca| br̥ṁhaṇasnigdhaśītāni balyāni madhurāṇi ca

मधुराम्लकषायं च विष्टम्भि गुरु शीतलम। पित्तश्लेष्मकरं भव्यं ग्राहि वक्रविशोधनम

madhurāmlakaṣāyaṁ ca viṣṭambhi guru śītalam| pittaślēṣmakaraṁ bhavyaṁ grāhi vakraviśōdhanam

अम्लं परूषकं द्राक्षा बदराण्यारुकाणि च। पित्तश्लेष्मप्रकोपीणि कर्कन्धुनिकुचान्यपि

amlaṁ parūṣakaṁ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca| pittaślēṣmaprakōpīṇi karkandhunikucānyapi

नात्युष्णं गुरु सम्पक्वं स्वादुप्रायं मुखप्रियम। ब्र̥ंहणं जीर्यति क्षिप्रं नातिदोषलमारुकम

nātyuṣṇaṁ guru sampakvaṁ svāduprāyaṁ mukhapriyam| br̥ṁhaṇaṁ jīryati kṣipraṁ nātidōṣalamārukam

द्विविधं शीतमुष्णं च मधुरं चाम्लमेव च। गुरु पारावतं ज्ञेयमरुच्यत्यग्निनाशनम

dvividhaṁ śītamuṣṇaṁ ca madhuraṁ cāmlamēva ca| guru pārāvataṁ jñēyamarucyatyagnināśanam

भव्यादल्पान्तरगुणं काश्मर्यफलमुच्यते। तथैवाल्पान्तरगुणं तूदमम्लं परूषकात

bhavyādalpāntaraguṇaṁ kāśmaryaphalamucyatē| tathaivālpāntaraguṇaṁ tūdamamlaṁ parūṣakāt

कषायमधुरं टङ्कं वातलं गुरु शीतलम। कपित्थमामं कण्ठघ्नं विषघ्नं ग्राहि वातलम

kaṣāyamadhuraṁ ṭaṅkaṁ vātalaṁ guru śītalam| kapitthamāmaṁ kaṇṭhaghnaṁ viṣaghnaṁ grāhi vātalam

मधुराम्लकषायत्वात सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम। परिपक्वं च दोषघ्नं विषघ्नं ग्राहि गुर्वपि

madhurāmlakaṣāyatvāt saugandhyācca rucipradam| paripakvaṁ ca dōṣaghnaṁ viṣaghnaṁ grāhi gurvapi

बिल्वं तु दुर्जरं पक्वं दोषलं पूतिमारुतम। स्निग्धोष्णतीक्ष्णं तद्बालं दीपनं कफवातजित

bilvaṁ tu durjaraṁ pakvaṁ dōṣalaṁ pūtimārutam| snigdhōṣṇatīkṣṇaṁ tadbālaṁ dīpanaṁ kaphavātajit

रक्तपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम। पक्वमाम्रं जयेद्वायुं मांसशुक्रबलप्रदम

raktapittakaraṁ bālamāpūrṇaṁ pittavardhanam| pakvamāmraṁ jayēdvāyuṁ māṁsaśukrabalapradam

कषायमधुरप्रायं गुरु विष्टम्भि शीतलम। जाम्बवं कफपित्तघ्नं ग्राहि वातकरं परम

kaṣāyamadhuraprāyaṁ guru viṣṭambhi śītalam| jāmbavaṁ kaphapittaghnaṁ grāhi vātakaraṁ param

बदरं मधुरं स्निग्धं भेदनं वातपित्तजित। तच्छुष्कं कफवातघ्नं पित्ते न च विरुध्यते

badaraṁ madhuraṁ snigdhaṁ bhēdanaṁ vātapittajit| tacchuṣkaṁ kaphavātaghnaṁ pittē na ca virudhyatē

कषायमधुरं शीतं ग्राहि सिम्बिञ्चितिकाफलम। गाङ्गेरुकी करीरं च बिम्बी तोदनधन्वनम

kaṣāyamadhuraṁ śītaṁ grāhi simbiñcitikāphalam| gāṅgērukī karīraṁ ca bimbī tōdanadhanvanam

मधुरं सकषायं च शीतं पित्तकफापहम। सम्पक्वं पनसं मोचं राजादनफलानि च

madhuraṁ sakaṣāyaṁ ca śītaṁ pittakaphāpaham| sampakvaṁ panasaṁ mōcaṁ rājādanaphalāni ca

स्वादूनि सकषायाणि स्निग्धशीतगुरूणि च। कषायविशदत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम

svādūni sakaṣāyāṇi snigdhaśītagurūṇi ca| kaṣāyaviśadatvācca saugandhyācca rucipradam

अवदंशक्षमं ह्र̥द्यं वातलं लवलीफलम। नीपं शताह्वकं पीलु त्र̥णशून्यं विकङ्कतम

avadaṁśakṣamaṁ hr̥dyaṁ vātalaṁ lavalīphalam| nīpaṁ śatāhvakaṁ pīlu tr̥ṇaśūnyaṁ vikaṅkatam

प्राचीनामलकं चैव दोषघ्नं गरहारि च। ऐङ्गुदं तिक्तमधुरं स्निग्धोष्णं कफवातजित

prācīnāmalakaṁ caiva dōṣaghnaṁ garahāri ca| aiṅgudaṁ tiktamadhuraṁ snigdhōṣṇaṁ kaphavātajit

तिन्दुकं कफपित्तघ्नं कषायं मधुरं लघु। विद्यादामलके सर्वान रसांल्लवणवर्जितान

tindukaṁ kaphapittaghnaṁ kaṣāyaṁ madhuraṁ laghu| vidyādāmalakē sarvān rasāṁllavaṇavarjitān

रूक्षं स्वादु कषायाम्लं कफपित्तहरं परम। रसास्र̥ङ्मांसमेदोजान्दोषान हन्ति बिभीतकम

rūkṣaṁ svādu kaṣāyāmlaṁ kaphapittaharaṁ param| rasāsr̥ṅmāṁsamēdōjāndōṣān hanti bibhītakam

स्वरभेदकफोत्क्लेदपित्तरोगविनाशनम। अम्लं कषायमधुरं वातघ्नं ग्राहि दीपनम

svarabhēdakaphōtklēdapittarōgavināśanam| amlaṁ kaṣāyamadhuraṁ vātaghnaṁ grāhi dīpanam

स्निग्धोष्णं दाडिमं ह्र̥द्यं कफपित्ताविरोधि च। रूक्षाम्लं दाडिमं यत्तु तत पित्तानिलकोपनम

snigdhōṣṇaṁ dāḍimaṁ hr̥dyaṁ kaphapittāvirōdhi ca| rūkṣāmlaṁ dāḍimaṁ yattu tat pittānilakōpanam

मधुरं पित्तनुत्तेषां पूर्वं दाडिममुत्तमम। व्र̥क्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं वातश्लेष्मणि शस्यते

madhuraṁ pittanuttēṣāṁ pūrvaṁ dāḍimamuttamam| vr̥kṣāmlaṁ grāhi rūkṣōṣṇaṁ vātaślēṣmaṇi śasyatē

अम्लिकायाः फलं पक्वं तस्मादल्पान्तरं गुणैः। गुणैस्तैरेव संयुक्तं भेदनं त्वम्लवेतसम

amlikāyāḥ phalaṁ pakvaṁ tasmādalpāntaraṁ guṇaiḥ| guṇaistairēva saṁyuktaṁ bhēdanaṁ tvamlavētasam

शूलेऽरुचौ विबन्धे च मन्देऽग्नौ मद्यविप्लवे । हिक्काश्वासे च कासे च वम्यां वर्चोगदेषु च

śūlē'rucau vibandhē ca mandē'gnau madyaviplavē | hikkāśvāsē ca kāsē ca vamyāṁ varcōgadēṣu ca

वातश्लेष्मसमुत्थेषु सर्वेष्वेवोपदिश्यते। केसरं मातुलुङ्गस्य लघु शेषमतोऽन्यथा

vātaślēṣmasamutthēṣu sarvēṣvēvōpadiśyatē| kēsaraṁ mātuluṅgasya laghu śēṣamatō'nyathā

रोचनो दीपनो ह्र̥द्यः सुगन्धिस्त्वग्विवर्जितः। कर्चूरः कफवातघ्नः श्वासहिक्कार्शसां हितः

rōcanō dīpanō hr̥dyaḥ sugandhistvagvivarjitaḥ| karcūraḥ kaphavātaghnaḥ śvāsahikkārśasāṁ hitaḥ

मधुरं किञ्चिदम्लं च ह्र̥द्यं भक्तप्ररोचनम। दुर्जरं वातशमनं नागरङ्गफलं गुरु

madhuraṁ kiñcidamlaṁ ca hr̥dyaṁ bhaktaprarōcanam| durjaraṁ vātaśamanaṁ nāgaraṅgaphalaṁ guru

वातामाभिषुकाक्षोटमुकूलकनिकोचकाः। गुरूष्णस्निग्धमधुराः सोरुमाणा बलप्रदाः

vātāmābhiṣukākṣōṭamukūlakanikōcakāḥ| gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ sōrumāṇā balapradāḥ

वातघ्ना ब्र̥ंहणा व्र̥ष्याः कफपित्ताभिवर्धनाः। प्रियालमेषां सद्र̥शं विद्यादौष्ण्यं विना गुणैः

vātaghnā br̥ṁhaṇā vr̥ṣyāḥ kaphapittābhivardhanāḥ| priyālamēṣāṁ sadr̥śaṁ vidyādauṣṇyaṁ vinā guṇaiḥ

श्लेष्मलं मधुरं शीतं श्लेष्मातकफलं गुरु। श्लेष्मलं गुरु विष्टम्भि चाङ्कोटफलमग्निजित

ślēṣmalaṁ madhuraṁ śītaṁ ślēṣmātakaphalaṁ guru| ślēṣmalaṁ guru viṣṭambhi cāṅkōṭaphalamagnijit

गुरूष्णं मधुरं रूक्षं केशघ्नं च शमीफलम। विष्टम्भयति कारञ्जं वातश्लेष्माविरोधि च

gurūṣṇaṁ madhuraṁ rūkṣaṁ kēśaghnaṁ ca śamīphalam| viṣṭambhayati kārañjaṁ vātaślēṣmāvirōdhi ca

आम्रातकं दन्तशठमम्लं सकरमर्दकम। रक्तपित्तकरं विद्यादैरावतकमेव च

āmrātakaṁ dantaśaṭhamamlaṁ sakaramardakam| raktapittakaraṁ vidyādairāvatakamēva ca

वातघ्नं दीपनं चैव वार्ताकं कटु तिक्तकम। वातलं कफपित्तघ्नं विद्यात पर्पटकीफलम

vātaghnaṁ dīpanaṁ caiva vārtākaṁ kaṭu tiktakam| vātalaṁ kaphapittaghnaṁ vidyāt parpaṭakīphalam

पित्तश्लेष्मघ्नमम्लं च वातलं चाक्षिकीफलम। मधुराण्यम्लपाकीनि पित्तश्लेष्महराणि च

pittaślēṣmaghnamamlaṁ ca vātalaṁ cākṣikīphalam| madhurāṇyamlapākīni pittaślēṣmaharāṇi ca

अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधानां फलानि च। कषायमधुराम्लानि वातलानि गुरूणि च

aśvatthōdumbaraplakṣanyagrōdhānāṁ phalāni ca| kaṣāyamadhurāmlāni vātalāni gurūṇi ca

भल्लातकास्थ्यग्निसमं तन्मांसं स्वादु शीतलम। पञ्चमः फलवर्गोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः

bhallātakāsthyagnisamaṁ tanmāṁsaṁ svādu śītalam| pañcamaḥ phalavargō'yamuktaḥ prāyōpayōgikaḥ

इति फलवर्गः। अथ हरितवर्गः- रोचनं दीपनं व्र̥ष्यमार्द्रकं विश्वभेषजम। वातश्लेष्मविबन्धेषु रसस्तस्योपदिश्यते

iti phalavargaḥ| atha haritavargaḥ- rōcanaṁ dīpanaṁ vr̥ṣyamārdrakaṁ viśvabhēṣajam| vātaślēṣmavibandhēṣu rasastasyōpadiśyatē

रोचनो दीपनस्तीक्ष्णः सुगन्धिर्मुखशोधनः। जम्बीरः कफवातघ्नः क्रिमिघ्नो भक्तपाचनः

rōcanō dīpanastīkṣṇaḥ sugandhirmukhaśōdhanaḥ| jambīraḥ kaphavātaghnaḥ krimighnō bhaktapācanaḥ

बालं दोषहरं व्र̥द्धं त्रिदोषं मारुतापहम। स्निग्धसिद्धं विशुष्कं तु मूलकं कफवातजित

bālaṁ dōṣaharaṁ vr̥ddhaṁ tridōṣaṁ mārutāpaham| snigdhasiddhaṁ viśuṣkaṁ tu mūlakaṁ kaphavātajit

हिक्काकासविषश्वासपार्श्वशूलविनाशनः। पित्तक्र̥त कफवातघ्नः सुरसः पूतिगन्धहा

hikkākāsaviṣaśvāsapārśvaśūlavināśanaḥ| pittakr̥t kaphavātaghnaḥ surasaḥ pūtigandhahā

यवानी चार्जकश्चैव शिग्रुशालेयम्र̥ष्टकम। ह्र̥द्यान्यास्वादनीयानि पित्तमुत्क्लेशयन्ति च

yavānī cārjakaścaiva śigruśālēyamr̥ṣṭakam| hr̥dyānyāsvādanīyāni pittamutklēśayanti ca

पुंस्त्वघ्नः कटुरूक्षोष्णो भूस्त्र̥णो वक्रशोधनः। खराह्वा कफवातघ्नी बस्तिरोगरुजापहा

puṁstvaghnaḥ kaṭurūkṣōṣṇō bhūstr̥ṇō vakraśōdhanaḥ| kharāhvā kaphavātaghnī bastirōgarujāpahā

धान्यकं चाजगन्धा च सुमुखश्चेति रोचनाः। सुगन्धा नातिकटुका दोषानुत्क्लेशयन्ति च

dhānyakaṁ cājagandhā ca sumukhaścēti rōcanāḥ| sugandhā nātikaṭukā dōṣānutklēśayanti ca

ग्राही ग्र̥ञ्जनकस्तीक्ष्णो वातश्लेष्मार्शसां हितः। स्वेदनेऽभ्यवहारे च योजयेत्तमपित्तिनाम

grāhī gr̥ñjanakastīkṣṇō vātaślēṣmārśasāṁ hitaḥ| svēdanē'bhyavahārē ca yōjayēttamapittinām

श्लेष्मलो मारुतघ्नश्च पलाण्डुर्न च पित्तनुत । आहारयोगी बल्यश्च गुरुर्व्र̥ष्योऽथ रोचनः

ślēṣmalō mārutaghnaśca palāṇḍurna ca pittanut | āhārayōgī balyaśca gururvr̥ṣyō'tha rōcanaḥ

क्रिमिकुष्ठकिलासघ्नो वातघ्नो गुल्मनाशनः। स्निग्धश्चोष्णश्च व्र̥ष्यश्च लशुनः कटुको गुरुः

krimikuṣṭhakilāsaghnō vātaghnō gulmanāśanaḥ| snigdhaścōṣṇaśca vr̥ṣyaśca laśunaḥ kaṭukō guruḥ

शुष्काणि कफवातघ्नान्येतान्येषां फलानि च। हरितानामयं चैष षष्ठो वर्गः समाप्यते

śuṣkāṇi kaphavātaghnānyētānyēṣāṁ phalāni ca| haritānāmayaṁ caiṣa ṣaṣṭhō vargaḥ samāpyatē

इति हरितवर्गः। अथ मद्यवर्गः- प्रक्र̥त्या मद्यमम्लोष्णमम्लं चोक्तं विपाकतः। सर्वं सामान्यतस्तस्य विशेष उपदेक्ष्यते

iti haritavargaḥ| atha madyavargaḥ- prakr̥tyā madyamamlōṣṇamamlaṁ cōktaṁ vipākataḥ| sarvaṁ sāmānyatastasya viśēṣa upadēkṣyatē

क्र̥शानां सक्तमूत्राणां ग्रहण्यर्शोविकारिणाम। सुरा प्रशस्ता वातघ्नी स्तन्यरक्तक्षयेषु च

kr̥śānāṁ saktamūtrāṇāṁ grahaṇyarśōvikāriṇām| surā praśastā vātaghnī stanyaraktakṣayēṣu ca

हिक्काश्वासप्रतिश्यायकासवर्चोग्रहारुचौ। वम्यानाहविबन्धेषु वातघ्नी मदिरा हिता

hikkāśvāsapratiśyāyakāsavarcōgrahārucau| vamyānāhavibandhēṣu vātaghnī madirā hitā

शूलप्रवाहिकाटोपकफवातार्शसां हितः। जगलो ग्राहिरूक्षोष्णः शोफघ्नो भक्तपाचनः

śūlapravāhikāṭōpakaphavātārśasāṁ hitaḥ| jagalō grāhirūkṣōṣṇaḥ śōphaghnō bhaktapācanaḥ

शोषार्शोग्रहणीदोषपाण्डुरोगारुचिज्वरान। हन्त्यरिष्टः कफक्र̥तान रोगान्रोचनदीपनः

śōṣārśōgrahaṇīdōṣapāṇḍurōgārucijvarān| hantyariṣṭaḥ kaphakr̥tān rōgānrōcanadīpanaḥ

मुखप्रियः सुखमदः सुगन्धिर्बस्तिरोगनुत । जरणीयः परिणतो ह्र̥द्यो वर्ण्यश्च शार्करः

mukhapriyaḥ sukhamadaḥ sugandhirbastirōganut | jaraṇīyaḥ pariṇatō hr̥dyō varṇyaśca śārkaraḥ

रोचनो दीपनो ह्र̥द्यः शोषशोफार्शसां हितः। स्नेहश्लेष्मविकारघ्नो वर्ण्यः पक्वरसो मतः

rōcanō dīpanō hr̥dyaḥ śōṣaśōphārśasāṁ hitaḥ| snēhaślēṣmavikāraghnō varṇyaḥ pakvarasō mataḥ

जरणीयो विबन्धघ्नः स्वरवर्णविशोधनः। लेखनः शीतरसिको हितः शोफोदरार्शसाम

jaraṇīyō vibandhaghnaḥ svaravarṇaviśōdhanaḥ| lēkhanaḥ śītarasikō hitaḥ śōphōdarārśasām

स्र̥ष्टभिन्नशक्र̥द्वातो गौडस्तर्पणदीपनः। पाण्डुरोगव्रणहिता दीपनी चाक्षिकी मता

sr̥ṣṭabhinnaśakr̥dvātō gauḍastarpaṇadīpanaḥ| pāṇḍurōgavraṇahitā dīpanī cākṣikī matā

सुरासवस्तीव्रमदो वातघ्नो वदनप्रियः। छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मैरेयो मधुरो गुरुः

surāsavastīvramadō vātaghnō vadanapriyaḥ| chēdī madhvāsavastīkṣṇō mairēyō madhurō guruḥ

धातक्याऽभिषुतो ह्र̥द्यो रूक्षो रोचनदीपनः। माध्वीकवन्न चात्युष्णो म्र̥द्वीकेक्षुरसासवः

dhātakyā'bhiṣutō hr̥dyō rūkṣō rōcanadīpanaḥ| mādhvīkavanna cātyuṣṇō mr̥dvīkēkṣurasāsavaḥ

रोचनं दीपनं ह्र̥द्यं बल्यं पित्ताविरोधि च। विबन्धघ्नं कफघ्नं च मधु लघ्वल्पमारुतम

rōcanaṁ dīpanaṁ hr̥dyaṁ balyaṁ pittāvirōdhi ca| vibandhaghnaṁ kaphaghnaṁ ca madhu laghvalpamārutam

सुरा समण्डा रूक्षोष्णा यवानां वातपित्तला। गुर्वी जीर्यति विष्टभ्य श्लेष्मला तु मधूलिका

surā samaṇḍā rūkṣōṣṇā yavānāṁ vātapittalā| gurvī jīryati viṣṭabhya ślēṣmalā tu madhūlikā

दीपनं जरणीयं च ह्र̥त्पाण्डुक्रिमिरोगनुत। ग्रहण्यर्शोहित भेदि सौवीरकतुषोदकम

dīpanaṁ jaraṇīyaṁ ca hr̥tpāṇḍukrimirōganut| grahaṇyarśōhita bhēdi sauvīrakatuṣōdakam

दाहज्वरापहं स्पर्शात पानाद्वातकफापहम। विबन्धघ्नमवस्रंसि दीपनं चाम्लकाञ्जिकम

dāhajvarāpahaṁ sparśāt pānādvātakaphāpaham| vibandhaghnamavasraṁsi dīpanaṁ cāmlakāñjikam

प्रायशोऽभिनवं मद्यं गुरुदोषसमीरणम। स्रोतसां शोधनं जीर्णं दीपनं लघु रोचनम

prāyaśō'bhinavaṁ madyaṁ gurudōṣasamīraṇam| srōtasāṁ śōdhanaṁ jīrṇaṁ dīpanaṁ laghu rōcanam

हर्षणं प्रीणनं मद्यं भयशोकश्रमापहम। प्रागल्भ्यवीर्यप्रतिभातुष्टिपुष्टिबलप्रदम

harṣaṇaṁ prīṇanaṁ madyaṁ bhayaśōkaśramāpaham| prāgalbhyavīryapratibhātuṣṭipuṣṭibalapradam

सात्त्विकैर्विधिवद्युक्त्या पीतं स्यादम्र̥तं यथा। वर्गोऽयं सप्तमो मद्यमधिक्र̥त्य प्रकीर्तितः

sāttvikairvidhivadyuktyā pītaṁ syādamr̥taṁ yathā| vargō'yaṁ saptamō madyamadhikr̥tya prakīrtitaḥ

इति मद्यवर्गः सप्तमः। अथ जलवर्गः- जलमेकविधं सर्वं पतत्यैन्द्रं नभस्तलात।196। तत पतत पतितं चैव देशकालावपेक्षते

iti madyavargaḥ saptamaḥ| atha jalavargaḥ- jalamēkavidhaṁ sarvaṁ patatyaindraṁ nabhastalāt|196| tat patat patitaṁ caiva dēśakālāvapēkṣatē

खात पतत सोमवाय्वर्कैः स्प्र̥ष्टं कालानुवर्तिभिः। शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्यथासन्नं महीगुणैः

khāt patat sōmavāyvarkaiḥ spr̥ṣṭaṁ kālānuvartibhiḥ| śītōṣṇasnigdharūkṣādyairyathāsannaṁ mahīguṇaiḥ

शीतं शुचि शिवं म्र̥ष्टं विमलं लघु षड्गुणम। प्रक्र̥त्या दिव्यमुदकं ...।198। ...भ्रष्टं पात्रमपेक्षते

śītaṁ śuci śivaṁ mr̥ṣṭaṁ vimalaṁ laghu ṣaḍguṇam| prakr̥tyā divyamudakaṁ ...|198| ...bhraṣṭaṁ pātramapēkṣatē

श्वेते कषायं भवति पाण्डरे स्यात्तु तिक्तकम। कपिले क्षारसंस्र̥ष्टमूषरे लवणान्वितम

śvētē kaṣāyaṁ bhavati pāṇḍarē syāttu tiktakam| kapilē kṣārasaṁsr̥ṣṭamūṣarē lavaṇānvitam

कटु पर्वतविस्तारे मधुरं क्र̥ष्णम्र̥त्तिके। एतत षाड्गुण्यमाख्यातं महीस्थस्य जलस्य हि। तथाऽव्यक्तरसं विद्यादैन्द्रं कारं हिमं च यत

kaṭu parvatavistārē madhuraṁ kr̥ṣṇamr̥ttikē| ētat ṣāḍguṇyamākhyātaṁ mahīsthasya jalasya hi| tathā'vyaktarasaṁ vidyādaindraṁ kāraṁ himaṁ ca yat

यदन्तरीक्षात पततीन्द्रस्र̥ष्टं चोक्तैश्च पात्रैः परिग्र̥ह्यतेऽम्भः। तदैन्द्रमित्येव वदन्ति धीरा नरेन्द्रपेयं सलिलं प्रधानम

yadantarīkṣāt patatīndrasr̥ṣṭaṁ cōktaiśca pātraiḥ parigr̥hyatē'mbhaḥ| tadaindramityēva vadanti dhīrā narēndrapēyaṁ salilaṁ pradhānam

ईषत्कषायमधुरं सुसूक्ष्मं विशदं लघु। अरूक्षमनभिष्यन्दि सर्वं पानीयमुत्तमम

īṣatkaṣāyamadhuraṁ susūkṣmaṁ viśadaṁ laghu| arūkṣamanabhiṣyandi sarvaṁ pānīyamuttamam

गुर्वभिष्यन्दि पानीयं वार्षिकं मधुरं नवम। तनु लघ्वनभिष्यन्दि प्रायः शरदि वर्षति

gurvabhiṣyandi pānīyaṁ vārṣikaṁ madhuraṁ navam| tanu laghvanabhiṣyandi prāyaḥ śaradi varṣati

तत्तु ये सुकुमाराः स्युः स्निग्धभूयिष्ठभोजनाः। तेषां भोज्ये च भक्ष्ये च लेह्ये पेये च शस्यते

tattu yē sukumārāḥ syuḥ snigdhabhūyiṣṭhabhōjanāḥ| tēṣāṁ bhōjyē ca bhakṣyē ca lēhyē pēyē ca śasyatē

हेमन्ते सलिलं स्निग्धं व्र̥ष्यं बलहितं गुरु। किञ्चित्ततो लघुतरं शिशिरे कफवातजित

hēmantē salilaṁ snigdhaṁ vr̥ṣyaṁ balahitaṁ guru| kiñcittatō laghutaraṁ śiśirē kaphavātajit

कषायमधुरं रूक्षं विद्याद्वासन्तिकं जलम। ग्रैष्मिकं त्वनभिष्यन्दि जलमित्येव निश्चयः। र̥ताव्र̥ताविहाख्याताः सर्व एवाम्भसो गुणाः

kaṣāyamadhuraṁ rūkṣaṁ vidyādvāsantikaṁ jalam| graiṣmikaṁ tvanabhiṣyandi jalamityēva niścayaḥ| r̥tāvr̥tāvihākhyātāḥ sarva ēvāmbhasō guṇāḥ

विभ्रान्तेषु तु कालेषु यत प्रयच्छन्ति तोयदाः। सलिलं तत्तु दोषाय युज्यते नात्र संशयः

vibhrāntēṣu tu kālēṣu yat prayacchanti tōyadāḥ| salilaṁ tattu dōṣāya yujyatē nātra saṁśayaḥ

राजभी राजमात्रैश्च सुकुमारैश्च मानवैः। सुग्र̥हीताः शरद्यापः प्रयोक्तव्या विशेषतः

rājabhī rājamātraiśca sukumāraiśca mānavaiḥ| sugr̥hītāḥ śaradyāpaḥ prayōktavyā viśēṣataḥ

नद्यः पाषाणविच्छिन्नविक्षुब्धाभिहतोदकाः । हिमवत्प्रभवाः पथ्याः पुण्या देवर्षिसेविताः

nadyaḥ pāṣāṇavicchinnavikṣubdhābhihatōdakāḥ | himavatprabhavāḥ pathyāḥ puṇyā dēvarṣisēvitāḥ

नद्यः पाषाणसिकतावाहिन्यो विमलोदकाः। मलयप्रभवा याश्च जलं तास्वम्र̥तोपमम

nadyaḥ pāṣāṇasikatāvāhinyō vimalōdakāḥ| malayaprabhavā yāśca jalaṁ tāsvamr̥tōpamam

पश्चिमाभिमुखा याश्च पथ्यास्ता निर्मलोदकाः। प्रायो म्र̥दुवहा गुर्व्यो याश्च पूर्वसमुद्रगाः

paścimābhimukhā yāśca pathyāstā nirmalōdakāḥ| prāyō mr̥duvahā gurvyō yāśca pūrvasamudragāḥ

पारियात्रभवा याश्च विन्ध्यसह्यभवाश्च याः। शिरोह्र̥द्रोगकुष्ठानां ता हेतुः श्लीपदस्य च

pāriyātrabhavā yāśca vindhyasahyabhavāśca yāḥ| śirōhr̥drōgakuṣṭhānāṁ tā hētuḥ ślīpadasya ca

वसुधाकीटसर्पाखुमलसन्दूषितोदकाः। वर्षाजलवहा नद्यः सर्वदोषसमीरणाः

vasudhākīṭasarpākhumalasandūṣitōdakāḥ| varṣājalavahā nadyaḥ sarvadōṣasamīraṇāḥ

वापीकूपतडागोत्ससरःप्रस्रवणादिषु। आनूपशैलधन्वानां गुणदोषैर्विभावयेत

vāpīkūpataḍāgōtsasaraḥprasravaṇādiṣu| ānūpaśailadhanvānāṁ guṇadōṣairvibhāvayēt

पिच्छिलं क्रिमिलं क्लिन्नं पर्णशैवालकर्दमैः। विवर्णं विरसं सान्द्रं दुर्गन्धं न हितं जलम

picchilaṁ krimilaṁ klinnaṁ parṇaśaivālakardamaiḥ| vivarṇaṁ virasaṁ sāndraṁ durgandhaṁ na hitaṁ jalam

विस्रं त्रिदोषं लवणमम्बु यद्वरुणालयम। इत्यम्बुवर्गः प्रोक्तोऽयमष्टमः सुविनिश्चितः

visraṁ tridōṣaṁ lavaṇamambu yadvaruṇālayam| ityambuvargaḥ prōktō'yamaṣṭamaḥ suviniścitaḥ

इति जलवर्गोऽष्टमः। अथ गोरसवर्गः- स्वादु शीतं म्र̥दु स्निग्धं बहलं श्लक्ष्णपिच्छिलम। गुरु मन्दं प्रसन्नं च गव्यं दशगुणं पयः

iti jalavargō'ṣṭamaḥ| atha gōrasavargaḥ- svādu śītaṁ mr̥du snigdhaṁ bahalaṁ ślakṣṇapicchilam| guru mandaṁ prasannaṁ ca gavyaṁ daśaguṇaṁ payaḥ

तदेवङ्गुणमेवौजः सामान्यादभिवर्धयेत। प्रवरं जीवनीयानां क्षीरमुक्तं रसायनम

tadēvaṅguṇamēvaujaḥ sāmānyādabhivardhayēt| pravaraṁ jīvanīyānāṁ kṣīramuktaṁ rasāyanam

महिषीणां गुरुतरं गव्याच्छीततरं पयः। स्नेहान्यूनमनिद्राय हितमत्यग्नये च तत

mahiṣīṇāṁ gurutaraṁ gavyācchītataraṁ payaḥ| snēhānyūnamanidrāya hitamatyagnayē ca tat

रूक्षोष्णं क्षीरमुष्ट्रीणामीषत्सलवणं लघु। शस्तं वातकफानाहक्रिमिशोफोदरार्शसाम

rūkṣōṣṇaṁ kṣīramuṣṭrīṇāmīṣatsalavaṇaṁ laghu| śastaṁ vātakaphānāhakrimiśōphōdarārśasām

बल्यं स्थैर्यकरं सर्वमुष्णं चैकशफं पयः। साम्लं सलवणं रूक्षं शाखावातहरं लघु

balyaṁ sthairyakaraṁ sarvamuṣṇaṁ caikaśaphaṁ payaḥ| sāmlaṁ salavaṇaṁ rūkṣaṁ śākhāvātaharaṁ laghu

छागं कषायमधुरं शीतं ग्राहि पयो लघु। रक्तपित्तातिसारघ्नं क्षयकासज्वरापहम

chāgaṁ kaṣāyamadhuraṁ śītaṁ grāhi payō laghu| raktapittātisāraghnaṁ kṣayakāsajvarāpaham

हिक्काश्वासकरं तूष्णं पित्तश्लेष्मलमाविकम। हस्तिनीनां पयो बल्यं गुरु स्थैर्यकरं परम

hikkāśvāsakaraṁ tūṣṇaṁ pittaślēṣmalamāvikam| hastinīnāṁ payō balyaṁ guru sthairyakaraṁ param

जीवनं ब्र̥ंहणं सात्म्यं स्नेहनं मानुषं पयः। नावनं रक्तपित्ते च तर्पणं चाक्षिशूलिनाम

jīvanaṁ br̥ṁhaṇaṁ sātmyaṁ snēhanaṁ mānuṣaṁ payaḥ| nāvanaṁ raktapittē ca tarpaṇaṁ cākṣiśūlinām

रोचनं दीपनं व्र̥ष्यं स्नेहनं बलवर्धनम। पाकेऽम्लमुष्णं वातघ्नं मङ्गल्यं ब्र̥ंहणं दधि

rōcanaṁ dīpanaṁ vr̥ṣyaṁ snēhanaṁ balavardhanam| pākē'mlamuṣṇaṁ vātaghnaṁ maṅgalyaṁ br̥ṁhaṇaṁ dadhi

पीनसे चातिसारे च शीतके विषमज्वरे। अरुचौ मूत्रक्र̥च्छ्रे च कार्श्ये च दधि शस्यते

pīnasē cātisārē ca śītakē viṣamajvarē| arucau mūtrakr̥cchrē ca kārśyē ca dadhi śasyatē

शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम। रक्तपित्तकफोत्थेषु विकारेष्वहितं च तत

śaradgrīṣmavasantēṣu prāyaśō dadhi garhitam| raktapittakaphōtthēṣu vikārēṣvahitaṁ ca tat

त्रिदोषं मन्दकं जातं वातघ्नं दधि शुक्रलः। सरः श्लेष्मानिलघ्नस्तु मण्डः स्रोतोविशोधनः

tridōṣaṁ mandakaṁ jātaṁ vātaghnaṁ dadhi śukralaḥ| saraḥ ślēṣmānilaghnastu maṇḍaḥ srōtōviśōdhanaḥ

शोफार्शोग्रहणीदोषमूत्रग्रहोदरारुचौ। स्नेहव्यापदि पाण्डुत्वे तक्रं दद्याद्गरेषु च

śōphārśōgrahaṇīdōṣamūtragrahōdarārucau| snēhavyāpadi pāṇḍutvē takraṁ dadyādgarēṣu ca

सङ्ग्राहि दीपनं ह्र̥द्यं नवनीतं नवोद्ध्र̥तम। ग्रहण्यर्शोविकारघ्नमर्दितारुचिनाशनम

saṅgrāhi dīpanaṁ hr̥dyaṁ navanītaṁ navōddhr̥tam| grahaṇyarśōvikāraghnamarditārucināśanam

स्म्र̥तिबुद्ध्यग्निशुक्रौजःकफमेदोविवर्धनम। वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम

smr̥tibuddhyagniśukraujaḥkaphamēdōvivardhanam| vātapittaviṣōnmādaśōṣālakṣmījvarāpaham

सर्वस्नेहोत्तमं शीतं मधुरं रसपाकयोः। सहस्रवीर्यं विधिभिर्घ्र̥तं कर्मसहस्रक्र̥त

sarvasnēhōttamaṁ śītaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ| sahasravīryaṁ vidhibhirghr̥taṁ karmasahasrakr̥t

मदापस्मारमूर्च्छायशोषोन्मादगरज्वरान। योनिकर्णशिरःशूलं घ्र̥तं जीर्णमपोहति

madāpasmāramūrcchāyaśōṣōnmādagarajvarān| yōnikarṇaśiraḥśūlaṁ ghr̥taṁ jīrṇamapōhati

सर्पींष्यजाविमहिषीक्षीरवत स्वानि निर्दिशेत।234। पीयूषो मोरटं चैव किलाटा विविधाश्च ये

sarpīṁṣyajāvimahiṣīkṣīravat svāni nirdiśēt|234| pīyūṣō mōraṭaṁ caiva kilāṭā vividhāśca yē

दीप्ताग्नीनामनिद्राणां सर्व एव सुखप्रदाः। गुरवस्तर्पणा व्र̥ष्या ब्र̥ंहणाः पवनापहाः

dīptāgnīnāmanidrāṇāṁ sarva ēva sukhapradāḥ| guravastarpaṇā vr̥ṣyā br̥ṁhaṇāḥ pavanāpahāḥ

विशदा गुरवो रूक्षा ग्राहिणस्तक्रपिण्डकाः। गोरसानामयं वर्गो नवमः परिकीर्तितः

viśadā guravō rūkṣā grāhiṇastakrapiṇḍakāḥ| gōrasānāmayaṁ vargō navamaḥ parikīrtitaḥ

इति गोरसवर्गो नवमः। अथेक्षुवर्गः- व्र̥ष्यः शीतः सरः स्निग्धो ब्र̥ंहणो मधुरो रसः। श्लेष्मलो भक्षितस्येक्षोर्यान्त्रिकस्तु विदह्यते

iti gōrasavargō navamaḥ| athēkṣuvargaḥ- vr̥ṣyaḥ śītaḥ saraḥ snigdhō br̥ṁhaṇō madhurō rasaḥ| ślēṣmalō bhakṣitasyēkṣōryāntrikastu vidahyatē

शैत्यात प्रसादान्माधुर्यात पौण्ड्रकाद्वंशको वरः।238। प्रभूतक्रिमिमज्जास्र̥ङ्मेदोमांसकरो गुडः

śaityāt prasādānmādhuryāt pauṇḍrakādvaṁśakō varaḥ|238| prabhūtakrimimajjāsr̥ṅmēdōmāṁsakarō guḍaḥ

क्षुद्रो गुडश्चतुर्भागत्रिभागार्धावशेषितः। रसो गुरुर्यथापूर्वं धौतः स्वल्पमलो गुडः

kṣudrō guḍaścaturbhāgatribhāgārdhāvaśēṣitaḥ| rasō gururyathāpūrvaṁ dhautaḥ svalpamalō guḍaḥ

ततो मत्स्यण्डिकाखण्डशर्करा विमलाः परम। यथा यथैषां वैमल्यं भवेच्छैत्यं तथा तथा

tatō matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalāḥ param| yathā yathaiṣāṁ vaimalyaṁ bhavēcchaityaṁ tathā tathā

व्र̥ष्या क्षीणक्षतहिता सस्नेहा गुडशर्करा। कषायमधुरा शीता सतिक्ता यासशर्करा

vr̥ṣyā kṣīṇakṣatahitā sasnēhā guḍaśarkarā| kaṣāyamadhurā śītā satiktā yāsaśarkarā

रूक्षा वम्यतिसारघ्नी च्छेदनी मधुशर्करा। त्र̥ष्णास्र̥क्पित्तदाहेषु प्रशस्ताः सर्वशर्कराः

rūkṣā vamyatisāraghnī cchēdanī madhuśarkarā| tr̥ṣṇāsr̥kpittadāhēṣu praśastāḥ sarvaśarkarāḥ

माक्षिकं भ्रामरं क्षौद्रं पौत्तिकं मधुजातयः। माक्षिकं प्रवरं तेषां विशेषाद्भ्रामरं गुरु

mākṣikaṁ bhrāmaraṁ kṣaudraṁ pauttikaṁ madhujātayaḥ| mākṣikaṁ pravaraṁ tēṣāṁ viśēṣādbhrāmaraṁ guru

माक्षिकं तैलवर्णं स्याद्घ्र̥तवर्णं तु पौत्तिकम। क्षौद्रं कपिलवर्णं स्याच्छ्वेतं भ्रामरमुच्यते

mākṣikaṁ tailavarṇaṁ syādghr̥tavarṇaṁ tu pauttikam| kṣaudraṁ kapilavarṇaṁ syācchvētaṁ bhrāmaramucyatē

वातलं गुरु शीतं च रक्तपित्तकफापहम। सन्धात्र̥ च्छेदनं रूक्षं कषायं मधुरं मधु

vātalaṁ guru śītaṁ ca raktapittakaphāpaham| sandhātr̥ cchēdanaṁ rūkṣaṁ kaṣāyaṁ madhuraṁ madhu

हन्यान्मधूष्णमुष्णार्तमथवा सविषान्वयात। गुरुरूक्षकषायत्वाच्छैत्याच्चाल्पं हितं मधु

hanyānmadhūṣṇamuṣṇārtamathavā saviṣānvayāt| gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccālpaṁ hitaṁ madhu

नातः कष्टतमं किञ्चिन्मध्वामात्तद्धि मानवम। उपक्रमविरोधित्वात सद्यो हन्याद्यथा विषम

nātaḥ kaṣṭatamaṁ kiñcinmadhvāmāttaddhi mānavam| upakramavirōdhitvāt sadyō hanyādyathā viṣam

आमे सोष्णा क्रिया कार्या सा मध्वामे विरुध्यते। मध्वामं दारुणं तस्मात सद्यो हन्याद्यथा विषम

āmē sōṣṇā kriyā kāryā sā madhvāmē virudhyatē| madhvāmaṁ dāruṇaṁ tasmāt sadyō hanyādyathā viṣam

नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु। इतीक्षुविक्र̥तिप्रायो वर्गोऽयं दशमो मतः

nānādravyātmakatvācca yōgavāhi paraṁ madhu| itīkṣuvikr̥tiprāyō vargō'yaṁ daśamō mataḥ

इतीक्षुवर्गो दशमः। अथ क्र̥तान्नवर्गः- क्षुत्त्र̥ष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा। स्वेदाग्निजननी पेया वातवर्चोनुलोमनी

itīkṣuvargō daśamaḥ| atha kr̥tānnavargaḥ- kṣuttr̥ṣṇāglānidaurbalyakukṣirōgajvarāpahā| svēdāgnijananī pēyā vātavarcōnulōmanī

तर्पणी ग्राहिणी लघ्वी ह्र̥द्या चापि विलेपिका। मण्डस्तु दीपयत्यग्निं वातं चाप्यनुलोमयेत

tarpaṇī grāhiṇī laghvī hr̥dyā cāpi vilēpikā| maṇḍastu dīpayatyagniṁ vātaṁ cāpyanulōmayēt

म्र̥दूकरोति स्रोतांसि स्वेदं सञ्जनयत्यपि। लङ्घितानां विरिक्तानां जीर्णे स्नेहे च त्र̥ष्यताम

mr̥dūkarōti srōtāṁsi svēdaṁ sañjanayatyapi| laṅghitānāṁ viriktānāṁ jīrṇē snēhē ca tr̥ṣyatām

दीपनत्वाल्लघुत्वाच्च मण्डः स्यात प्राणधारणः। लाजपेया श्रमघ्नी तु क्षामकण्ठस्य देहिनः

dīpanatvāllaghutvācca maṇḍaḥ syāt prāṇadhāraṇaḥ| lājapēyā śramaghnī tu kṣāmakaṇṭhasya dēhinaḥ

त्र̥ष्णातीसारशमनो धातुसाम्यकरः शिवः। लाजमण्डोऽग्निजननो दाहमूर्च्छानिवारणः

tr̥ṣṇātīsāraśamanō dhātusāmyakaraḥ śivaḥ| lājamaṇḍō'gnijananō dāhamūrcchānivāraṇaḥ

मन्दाग्निविषमाग्नीनां बालस्थविरयोषिताम। देयश्च सुकुमाराणां लाजमण्डः सुसंस्क्र̥तः

mandāgniviṣamāgnīnāṁ bālasthavirayōṣitām| dēyaśca sukumārāṇāṁ lājamaṇḍaḥ susaṁskr̥taḥ

क्षुत्पिपासापहः पथ्यः शुद्धानां च मलापहः। श्र̥तः पिप्पलिशुण्ठीभ्यां युक्तो लाजाम्लदाडिमैः

kṣutpipāsāpahaḥ pathyaḥ śuddhānāṁ ca malāpahaḥ| śr̥taḥ pippaliśuṇṭhībhyāṁ yuktō lājāmladāḍimaiḥ

कषायमधुराः शीता लघवो लाजसक्तवः।257। सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नः सन्तप्तश्चौदनो लघुः

kaṣāyamadhurāḥ śītā laghavō lājasaktavaḥ|257| sudhautaḥ prasrutaḥ svinnaḥ santaptaścaudanō laghuḥ

भ्र̥ष्टतण्डुलमिच्छन्ति गरश्लेष्मामयेष्वपि। अधौतोऽप्रस्रुतोऽस्विन्नः शीतश्चाप्योदनो गुरुः

bhr̥ṣṭataṇḍulamicchanti garaślēṣmāmayēṣvapi| adhautō'prasrutō'svinnaḥ śītaścāpyōdanō guruḥ

मांसशाकवसातैलघ्र̥तमज्जफलौदनाः। बल्याः सन्तर्पणा ह्र̥द्या गुरवो ब्र̥ंहयन्ति च

māṁsaśākavasātailaghr̥tamajjaphalaudanāḥ| balyāḥ santarpaṇā hr̥dyā guravō br̥ṁhayanti ca

तद्वन्माषतिलक्षीरमुद्गसंयोगसाधिताः।260। कुल्माषा गुरवो रूक्षा वातला भिन्नवर्चसः

tadvanmāṣatilakṣīramudgasaṁyōgasādhitāḥ|260| kulmāṣā guravō rūkṣā vātalā bhinnavarcasaḥ

स्विन्नभक्ष्यास्तु ये किचित सौप्यगौधूमयाविकाः। भिषक तेषां यथाद्रव्यमादिशेद्गुरुलाघवम

svinnabhakṣyāstu yē kicit saupyagaudhūmayāvikāḥ| bhiṣak tēṣāṁ yathādravyamādiśēdgurulāghavam

अक्र̥तं क्र̥तयूषं च तनुं सांस्कारिकं रसम। सूपमम्लमनम्लं च गुरुं विद्याद्यथोत्तरम

akr̥taṁ kr̥tayūṣaṁ ca tanuṁ sāṁskārikaṁ rasam| sūpamamlamanamlaṁ ca guruṁ vidyādyathōttaram

सक्तवो वातला रूक्षा बहुवर्चोनुलोमिनः। तर्पयन्ति नरं सद्यः पीताः सद्योबलाश्च ते

saktavō vātalā rūkṣā bahuvarcōnulōminaḥ| tarpayanti naraṁ sadyaḥ pītāḥ sadyōbalāśca tē

मधुरा लघवः शीताः सक्तवः शालिसम्भवाः। ग्राहिणो रक्तपित्तघ्नास्त्र̥ष्णाच्छर्दिज्वरापहाः

madhurā laghavaḥ śītāḥ saktavaḥ śālisambhavāḥ| grāhiṇō raktapittaghnāstr̥ṣṇācchardijvarāpahāḥ

हन्याद्व्याधीन यवापूपो यावको वाट्य एव च। उदावर्तप्रतिश्यायकासमेहगलग्रहान

hanyādvyādhīn yavāpūpō yāvakō vāṭya ēva ca| udāvartapratiśyāyakāsamēhagalagrahān

धानासञ्ज्ञास्तु ये भक्ष्याः प्रायस्ते लेखनात्मकाः। शुष्कत्वात्तर्पणाश्चैव विष्टम्भित्वाच्च दुर्जराः

dhānāsañjñāstu yē bhakṣyāḥ prāyastē lēkhanātmakāḥ| śuṣkatvāttarpaṇāścaiva viṣṭambhitvācca durjarāḥ

विरूढधाना शष्कुल्यो मधुक्रोडाः सपिण्डकाः। पूपाः पूपलिकाद्याश्च गुरवः पैष्टिकाः परम

virūḍhadhānā śaṣkulyō madhukrōḍāḥ sapiṇḍakāḥ| pūpāḥ pūpalikādyāśca guravaḥ paiṣṭikāḥ param

फलमांसवसाशाकपललक्षौद्रसंस्क्र̥ताः। भक्ष्या व्र̥ष्याश्च बल्याश्च गुरवो ब्र̥ंहणात्मकाः

phalamāṁsavasāśākapalalakṣaudrasaṁskr̥tāḥ| bhakṣyā vr̥ṣyāśca balyāśca guravō br̥ṁhaṇātmakāḥ

वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्धनः। गुरवस्तर्पणा व्र̥ष्याः क्षीरेक्षुरसपूपकाः

vēśavārō guruḥ snigdhō balōpacayavardhanaḥ| guravastarpaṇā vr̥ṣyāḥ kṣīrēkṣurasapūpakāḥ

सगुडाः सतिलाश्चैव सक्षीरक्षौद्रशर्कराः। भक्ष्या व्र̥ष्याश्च बल्याश्च परं तु गुरवः स्म्र̥ताः

saguḍāḥ satilāścaiva sakṣīrakṣaudraśarkarāḥ| bhakṣyā vr̥ṣyāśca balyāśca paraṁ tu guravaḥ smr̥tāḥ

सस्नेहाः स्नेहसिद्धाश्च भक्ष्या विविधलक्षणाः। गुरवस्तर्पणा व्र̥ष्या ह्र̥द्या गौधूमिका मताः

sasnēhāḥ snēhasiddhāśca bhakṣyā vividhalakṣaṇāḥ| guravastarpaṇā vr̥ṣyā hr̥dyā gaudhūmikā matāḥ

संस्काराल्लघवः सन्ति भक्ष्या गौधूमपैष्टिकाः। धानापर्पटपूपाद्यास्तान बुद्ध्वा निर्दिशेत्तथा

saṁskārāllaghavaḥ santi bhakṣyā gaudhūmapaiṣṭikāḥ| dhānāparpaṭapūpādyāstān buddhvā nirdiśēttathā

प्र̥थुका गुरवो भ्र̥ष्टान भक्षयेदल्पशस्तु तान। यावा विष्टभ्य जीर्यन्ति सरसा भिन्नवर्चसः

pr̥thukā guravō bhr̥ṣṭān bhakṣayēdalpaśastu tān| yāvā viṣṭabhya jīryanti sarasā bhinnavarcasaḥ

सूप्यान्नविक्र̥ता भक्ष्या वातला रूक्षशीतलाः। सकटुस्नेहलवणानल्पशो भक्षयेत्तु तान

sūpyānnavikr̥tā bhakṣyā vātalā rūkṣaśītalāḥ| sakaṭusnēhalavaṇānalpaśō bhakṣayēttu tān

म्र̥दुपाकाश्च ये भक्ष्याः स्थूलाश्च कठिनाश्च ये। गुरवस्ते व्यतिक्रान्तपाकाः पुष्टिबलप्रदाः

mr̥dupākāśca yē bhakṣyāḥ sthūlāśca kaṭhināśca yē| guravastē vyatikrāntapākāḥ puṣṭibalapradāḥ

द्रव्यसंयोगसंस्कारं द्रव्यमानं प्र̥थक तथा। भक्ष्याणामादिशेद्बुद्ध्वा यथास्वं गुरुलाघवम

dravyasaṁyōgasaṁskāraṁ dravyamānaṁ pr̥thak tathā| bhakṣyāṇāmādiśēdbuddhvā yathāsvaṁ gurulāghavam

नानाद्रव्यैः समायुक्तः पक्वामक्लिन्नभर्जितैः। विमर्दको गुरुर्ह्र̥द्यो व्र̥ष्यो बलवतां हितः

nānādravyaiḥ samāyuktaḥ pakvāmaklinnabharjitaiḥ| vimardakō gururhr̥dyō vr̥ṣyō balavatāṁ hitaḥ

रसाला ब्र̥ंहणी व्र̥ष्या स्निग्धा बल्या रुचिप्रदा। स्नेहनं तर्पणं ह्र̥द्यं वातघ्नं सगुडं दधि

rasālā br̥ṁhaṇī vr̥ṣyā snigdhā balyā rucipradā| snēhanaṁ tarpaṇaṁ hr̥dyaṁ vātaghnaṁ saguḍaṁ dadhi

द्राक्षाखर्जूरकोलानां गुरु विष्टम्भि पानकम। परूषकाणां क्षौद्रस्य यच्चेक्षुविक्र̥तिं प्रति

drākṣākharjūrakōlānāṁ guru viṣṭambhi pānakam| parūṣakāṇāṁ kṣaudrasya yaccēkṣuvikr̥tiṁ prati

तेषां कट्वम्लसंयोगान पानकानां प्र̥थक प्र̥थक। द्रव्यं मानं च विज्ञाय गुणकर्माणि चादिशेत

tēṣāṁ kaṭvamlasaṁyōgān pānakānāṁ pr̥thak pr̥thak| dravyaṁ mānaṁ ca vijñāya guṇakarmāṇi cādiśēt

कट्वम्लस्वादुलवणा लघवो रागषाडवाः। मुखप्रियाश्च ह्र̥द्याश्च दीपना भक्तरोचनाः

kaṭvamlasvādulavaṇā laghavō rāgaṣāḍavāḥ| mukhapriyāśca hr̥dyāśca dīpanā bhaktarōcanāḥ

आम्रामलकलेहाश्च ब्र̥ंहणा बलवर्धनाः। रोचनास्तर्पणाश्चोक्ताः स्नेहमाधुर्यगौरवात

āmrāmalakalēhāśca br̥ṁhaṇā balavardhanāḥ| rōcanāstarpaṇāścōktāḥ snēhamādhuryagauravāt

बुद्ध्वा संयोगसंस्कारं द्रव्यमानं च तच्छ्रितम। गुणकर्माणि लेहानां तेषां तेषां तथा वदेत

buddhvā saṁyōgasaṁskāraṁ dravyamānaṁ ca tacchritam| guṇakarmāṇi lēhānāṁ tēṣāṁ tēṣāṁ tathā vadēt

रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमनम। कन्दमूलफलाद्यं च तद्वद्विद्यात्तदासुतम

raktapittakaphōtklēdi śuktaṁ vātānulōmanam| kandamūlaphalādyaṁ ca tadvadvidyāttadāsutam

शिण्डाकी चासुतं चान्यत कालाम्लं रोचनं लघु। विद्याद्वर्गं क्र̥तान्नानामेकादशतमं भिषक

śiṇḍākī cāsutaṁ cānyat kālāmlaṁ rōcanaṁ laghu| vidyādvargaṁ kr̥tānnānāmēkādaśatamaṁ bhiṣak

इति क्र̥तान्नवर्ग एकादशः। कषायानुरसं स्वादु सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च। पित्तलं बद्धविण्मूत्रं न च श्लेष्माभिवर्धनम

iti kr̥tānnavarga ēkādaśaḥ| kaṣāyānurasaṁ svādu sūkṣmamuṣṇaṁ vyavāyi ca| pittalaṁ baddhaviṇmūtraṁ na ca ślēṣmābhivardhanam

वातघ्नेषूत्तमं बल्यं त्वच्यं मेधाग्निवर्धनम। तैलं संयोगसंस्कारात सर्वरोगापहं मतम

vātaghnēṣūttamaṁ balyaṁ tvacyaṁ mēdhāgnivardhanam| tailaṁ saṁyōgasaṁskārāt sarvarōgāpahaṁ matam

तैलप्रयोगादजरा निर्विकारा जितश्रमाः। आसन्नतिबलाः सङ्ख्ये दैत्याधिपतयः पुरा

tailaprayōgādajarā nirvikārā jitaśramāḥ| āsannatibalāḥ saṅkhyē daityādhipatayaḥ purā

ऐरण्डतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम। वातास्र̥ग्गुल्मह्र̥द्रोगजीर्णज्वरहरं परम

airaṇḍatailaṁ madhuraṁ guru ślēṣmābhivardhanam| vātāsr̥ggulmahr̥drōgajīrṇajvaraharaṁ param

कटूष्णं सार्षपं तैलं रक्तपित्तप्रदूषणम। कफशुक्रानिलहरं कण्डूकोठविनाशनम

kaṭūṣṇaṁ sārṣapaṁ tailaṁ raktapittapradūṣaṇam| kaphaśukrānilaharaṁ kaṇḍūkōṭhavināśanam

प्रियालतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम। हितमिच्छन्ति नात्यौष्ण्यात्संयोगे वातपित्तयोः

priyālatailaṁ madhuraṁ guru ślēṣmābhivardhanam| hitamicchanti nātyauṣṇyātsaṁyōgē vātapittayōḥ

आतस्यं मधुराम्लं तु विपाके कटुकं तथा। उष्णवीर्यं हितं वाते रक्तपित्तप्रकोपणम

ātasyaṁ madhurāmlaṁ tu vipākē kaṭukaṁ tathā| uṣṇavīryaṁ hitaṁ vātē raktapittaprakōpaṇam

कुसुम्भतैलमुष्णं च विपाके कटुकं गुरु। विदाहि च विशेषेण सर्वदोषप्रकोपणम

kusumbhatailamuṣṇaṁ ca vipākē kaṭukaṁ guru| vidāhi ca viśēṣēṇa sarvadōṣaprakōpaṇam

फलानां यानि चान्यानि तैलान्याहारसंविधौ । युज्यन्ते गुणकर्मभ्यां तानि ब्रूयाद्यथाफलम

phalānāṁ yāni cānyāni tailānyāhārasaṁvidhau | yujyantē guṇakarmabhyāṁ tāni brūyādyathāphalam

मधुरो ब्र̥ंहणो व्र̥ष्यो बल्यो मज्जा तथा वसा। यथासत्त्वं तु शैत्योष्णे वसामज्ज्ञोर्विनिर्दिशेत

madhurō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyō balyō majjā tathā vasā| yathāsattvaṁ tu śaityōṣṇē vasāmajjñōrvinirdiśēt

सस्नेहं दीपनं व्र̥ष्यमुष्णं वातकफापहम। विपाके मधुरं ह्र̥द्यं रोचनं विश्वभेषजम

sasnēhaṁ dīpanaṁ vr̥ṣyamuṣṇaṁ vātakaphāpaham| vipākē madhuraṁ hr̥dyaṁ rōcanaṁ viśvabhēṣajam

श्लेष्मला मधुरा चार्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली। सा शुष्का कफवातघ्नी कटूष्णा व्र̥ष्यसम्मता

ślēṣmalā madhurā cārdrā gurvī snigdhā ca pippalī| sā śuṣkā kaphavātaghnī kaṭūṣṇā vr̥ṣyasammatā

नात्यर्थमुष्णं मरिचमव्र̥ष्यं लघु रोचनम। छेदित्वाच्छोषणत्वाच्च दीपनं कफवातजित

nātyarthamuṣṇaṁ maricamavr̥ṣyaṁ laghu rōcanam| chēditvācchōṣaṇatvācca dīpanaṁ kaphavātajit

वातश्लेष्मविबन्धघ्नं कटूष्णं दीपनं लघु। हिङ्गु शूलप्रशमनं विद्यात पाचनरोचनम

vātaślēṣmavibandhaghnaṁ kaṭūṣṇaṁ dīpanaṁ laghu| hiṅgu śūlapraśamanaṁ vidyāt pācanarōcanam

रोचनं दीपनं व्र̥ष्यं चक्षुष्यमविदाहि च। त्रिदोषघ्नं समधुरं सैन्धवं लवणोत्तमम

rōcanaṁ dīpanaṁ vr̥ṣyaṁ cakṣuṣyamavidāhi ca| tridōṣaghnaṁ samadhuraṁ saindhavaṁ lavaṇōttamam

सौक्ष्म्यादौष्ण्याल्लघुत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम। सौवर्चलं विबन्धघ्नं ह्र̥द्यमुद्गारशोधि च

saukṣmyādauṣṇyāllaghutvācca saugandhyācca rucipradam| sauvarcalaṁ vibandhaghnaṁ hr̥dyamudgāraśōdhi ca

तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्व्यवायित्वाद्दीपनं शूलनाशनम। ऊर्ध्वं चाधश्च वातानामानुलोम्यकरं बिडम

taikṣṇyādauṣṇyādvyavāyitvāddīpanaṁ śūlanāśanam| ūrdhvaṁ cādhaśca vātānāmānulōmyakaraṁ biḍam

सतिक्तकटु सक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम। न काललवणे गन्धः सौवर्चलगुणाश्च ते

satiktakaṭu sakṣāraṁ tīkṣṇamutklēdi caudbhidam| na kālalavaṇē gandhaḥ sauvarcalaguṇāśca tē

सामुद्रकं समधुरं सतिक्तं कटु पांशुजम। रोचनं लवणं सर्वं पाकि स्रंस्यनिलापहम

sāmudrakaṁ samadhuraṁ satiktaṁ kaṭu pāṁśujam| rōcanaṁ lavaṇaṁ sarvaṁ pāki sraṁsyanilāpaham

ह्र̥त्पाण्डुग्रहणीरोगप्लीहानाहगलग्रहान। कासं कफजमर्शांसि यावशूको व्यपोहति

hr̥tpāṇḍugrahaṇīrōgaplīhānāhagalagrahān| kāsaṁ kaphajamarśāṁsi yāvaśūkō vyapōhati

तीक्ष्णोष्णो लघुरूक्षश्च क्लेदी पक्ता विदारणः। दाहनो दीपनश्छेत्ता सर्वः क्षारोऽग्निसन्निभः

tīkṣṇōṣṇō laghurūkṣaśca klēdī paktā vidāraṇaḥ| dāhanō dīpanaśchēttā sarvaḥ kṣārō'gnisannibhaḥ

कारवी कुञ्चिकाऽजाजी यवानी धान्यतुम्बुरु। रोचनं दीपनं वातकफदौर्गन्ध्यनाशनम

kāravī kuñcikā'jājī yavānī dhānyatumburu| rōcanaṁ dīpanaṁ vātakaphadaurgandhyanāśanam

आहारयोगिनां भक्तिनिश्चयो न तु विद्यते। समाप्तो द्वादशश्चायं वर्ग आहारयोगिनाम

āhārayōgināṁ bhaktiniścayō na tu vidyatē| samāptō dvādaśaścāyaṁ varga āhārayōginām

इत्याहारयोगिवर्गो द्वादशः। शूकधान्यं शमीधान्यं समातीतं प्रशस्यते। पुराणं प्रायशो रूक्षं प्रायेणाभिनवं गुरु

ityāhārayōgivargō dvādaśaḥ| śūkadhānyaṁ śamīdhānyaṁ samātītaṁ praśasyatē| purāṇaṁ prāyaśō rūkṣaṁ prāyēṇābhinavaṁ guru

यद्यदागच्छति क्षिप्रं तत्तल्लघुतरं स्म्र̥तम। निस्तुषं युक्तिभ्र̥ष्टं च सूप्यं लघु विपच्यते

yadyadāgacchati kṣipraṁ tattallaghutaraṁ smr̥tam| nistuṣaṁ yuktibhr̥ṣṭaṁ ca sūpyaṁ laghu vipacyatē

म्र̥तं क्र̥शं चातिमेद्यं व्र̥द्धं बालं विषैर्हतम। अगोचरभ्र̥तं व्यालसूदितं मांसमुत्स्र̥जेत

mr̥taṁ kr̥śaṁ cātimēdyaṁ vr̥ddhaṁ bālaṁ viṣairhatam| agōcarabhr̥taṁ vyālasūditaṁ māṁsamutsr̥jēt

अतोऽन्यथा हितं मांसं ब्र̥ंहणं बलवर्धनम।312। प्रीणनः सर्वभूतानां ह्र̥द्यो मांसरसः परम

atō'nyathā hitaṁ māṁsaṁ br̥ṁhaṇaṁ balavardhanam|312| prīṇanaḥ sarvabhūtānāṁ hr̥dyō māṁsarasaḥ param

शुष्यतां व्याधिमुक्तानां क्र̥शानां क्षीणरेतसाम। बलवर्णार्थिनां चैव रसं विद्याद्यथाम्र̥तम

śuṣyatāṁ vyādhimuktānāṁ kr̥śānāṁ kṣīṇarētasām| balavarṇārthināṁ caiva rasaṁ vidyādyathāmr̥tam

सर्वरोगप्रशमनं यथास्वं विहितं रसम। विद्यात स्वर्यं बलकरं वयोबुद्धीन्द्रियायुषाम

sarvarōgapraśamanaṁ yathāsvaṁ vihitaṁ rasam| vidyāt svaryaṁ balakaraṁ vayōbuddhīndriyāyuṣām

व्यायामनित्याः स्त्रीनित्या मद्यनित्याश्च ये नराः। नित्यं मांसरसाहारा नातुराः स्युर्न दुर्बलाः

vyāyāmanityāḥ strīnityā madyanityāśca yē narāḥ| nityaṁ māṁsarasāhārā nāturāḥ syurna durbalāḥ

क्रिमिवातातपहतं शुष्कं जीर्णमनार्तवम। शाकं निःस्नेहसिद्धं च वर्ज्यं यच्चापरिस्रुतम

krimivātātapahataṁ śuṣkaṁ jīrṇamanārtavam| śākaṁ niḥsnēhasiddhaṁ ca varjyaṁ yaccāparisrutam

पुराणमामं सङ्क्लिष्टं क्रिमिव्यालहिमातपैः। अदेशकालजं क्लिन्नं यत्स्यात्फलमसाधु तत

purāṇamāmaṁ saṅkliṣṭaṁ krimivyālahimātapaiḥ| adēśakālajaṁ klinnaṁ yatsyātphalamasādhu tat

हरितानां यथाशाकं निर्देशः साधनाद्र̥ते। मद्याम्बुगोरसादीनां स्वे स्वे वर्गे विनिश्चयः

haritānāṁ yathāśākaṁ nirdēśaḥ sādhanādr̥tē| madyāmbugōrasādīnāṁ svē svē vargē viniścayaḥ

यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यते। अन्नानुपानं धातूनां द्र̥ष्टं यन्न विरोधि च

yadāhāraguṇaiḥ pānaṁ viparītaṁ tadiṣyatē| annānupānaṁ dhātūnāṁ dr̥ṣṭaṁ yanna virōdhi ca

आसवानां समुद्दिष्टामशीतिं चतुरुत्तराम। जलं पेयमपेयं च परीक्ष्यानुपिबेद्धितम

āsavānāṁ samuddiṣṭāmaśītiṁ caturuttarām| jalaṁ pēyamapēyaṁ ca parīkṣyānupibēddhitam

स्निग्धोष्णं मारुते शस्तं पित्ते मधुरशीतलम। कफेऽनुपानं रूक्षोष्णं क्षये मांसरसः परम

snigdhōṣṇaṁ mārutē śastaṁ pittē madhuraśītalam| kaphē'nupānaṁ rūkṣōṣṇaṁ kṣayē māṁsarasaḥ param

उपवासाध्वभाष्यस्त्रीमारुतातपकर्मभिः। क्लान्तानामनुपानार्थं पयः पथ्यं यथाऽम्र̥तम

upavāsādhvabhāṣyastrīmārutātapakarmabhiḥ| klāntānāmanupānārthaṁ payaḥ pathyaṁ yathā'mr̥tam

सुरा क्र̥शानां पुष्ट्यर्थमनुपानं विधीयते। कार्श्यार्थं स्थूलदेहानामनु शस्तं मधूदकम

surā kr̥śānāṁ puṣṭyarthamanupānaṁ vidhīyatē| kārśyārthaṁ sthūladēhānāmanu śastaṁ madhūdakam

अल्पाग्नीनामनिद्राणां तन्द्राशोकभयक्लमैः। मद्यमांसोचितानां च मद्यमेवानुशस्यते

alpāgnīnāmanidrāṇāṁ tandrāśōkabhayaklamaiḥ| madyamāṁsōcitānāṁ ca madyamēvānuśasyatē

अथानुपानकर्मगुणान प्रवक्ष्यामः- अनुपानं तर्पयति प्रीणयति ऊर्जयति ब्र̥ंहयति पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति भुक्तमवसादयति अन्नसङ्घातं भिनत्ति मार्दवमापादयति क्लेदयति जरयति सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयतीति

athānupānakarmaguṇān pravakṣyāmaḥ- anupānaṁ tarpayati prīṇayati ūrjayati br̥ṁhayati paryāptimabhinirvartayati bhuktamavasādayati annasaṅghātaṁ bhinatti mārdavamāpādayati klēdayati jarayati sukhapariṇāmitāmāśuvyavāyitāṁ cāhārasyōpajanayatīti

भवति चात्र- अनुपानं हितं युक्तं तर्पयत्याशु मानवम। सुखं पचति चाहारमायुषे च बलाय च

bhavati cātra- anupānaṁ hitaṁ yuktaṁ tarpayatyāśu mānavam| sukhaṁ pacati cāhāramāyuṣē ca balāya ca

नोर्ध्वाङ्गमारुताविष्टा न हिक्काश्वासकासिनः। न गीतभाष्याध्ययनप्रसक्ता नोरसि क्षताः

nōrdhvāṅgamārutāviṣṭā na hikkāśvāsakāsinaḥ| na gītabhāṣyādhyayanaprasaktā nōrasi kṣatāḥ

पिबेयुरुदकं भुक्त्वा तद्धि कण्ठोरसि स्थितम। स्नेहमाहारजं हत्वा भूयो दोषाय कल्पते

pibēyurudakaṁ bhuktvā taddhi kaṇṭhōrasi sthitam| snēhamāhārajaṁ hatvā bhūyō dōṣāya kalpatē

अन्नपानैकदेशोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः। द्रव्याणि न हि निर्देष्टुं शक्यं कार्त्स्न्येन नामभिः

annapānaikadēśō'yamuktaḥ prāyōpayōgikaḥ| dravyāṇi na hi nirdēṣṭuṁ śakyaṁ kārtsnyēna nāmabhiḥ

यथा नानौषधं किञ्चिद्देशजानां वचो यथा। द्रव्यं तत्तत्तथा वाच्यमनुक्तमिह यद्भवेत

yathā nānauṣadhaṁ kiñciddēśajānāṁ vacō yathā| dravyaṁ tattattathā vācyamanuktamiha yadbhavēt

चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया। लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन परीक्ष्यते

caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvō dhātavaḥ kriyā| liṅgaṁ pramāṇaṁ saṁskārō mātrā cāsmin parīkṣyatē

चरोऽनूपजलाकाशधन्वाद्यो भक्ष्यसंविधिः। जलजानूपजाश्चैव जलानूपचराश्च ये

carō'nūpajalākāśadhanvādyō bhakṣyasaṁvidhiḥ| jalajānūpajāścaiva jalānūpacarāśca yē

गुरुभक्ष्याश्च ये सत्त्वाः सर्वे ते गुरवः स्म्र̥ताः। लघुभक्ष्यास्तु लघवो धन्वजा धन्वचारिणः

gurubhakṣyāśca yē sattvāḥ sarvē tē guravaḥ smr̥tāḥ| laghubhakṣyāstu laghavō dhanvajā dhanvacāriṇaḥ

शरीरावयवाः सक्थिशिरःस्कन्धादयस्तथा। सक्थिमांसाद्गुरुः स्कन्धस्ततः क्रोडस्ततः शिरः

śarīrāvayavāḥ sakthiśiraḥskandhādayastathā| sakthimāṁsādguruḥ skandhastataḥ krōḍastataḥ śiraḥ

व्र̥षणौ चर्म मेढ्रं च श्रोणी व्र̥क्कौ यक्र̥द्गुदम। मांसाद्गुरुतरं विद्याद्यथास्वं मध्यमस्थि च

vr̥ṣaṇau carma mēḍhraṁ ca śrōṇī vr̥kkau yakr̥dgudam| māṁsādgurutaraṁ vidyādyathāsvaṁ madhyamasthi ca

स्वभावाल्लघवो मुद्गास्तथा लावकपिञ्जलाः। स्वभावाद्गुरवो माषा वराहमहिषास्तथा

svabhāvāllaghavō mudgāstathā lāvakapiñjalāḥ| svabhāvādguravō māṣā varāhamahiṣāstathā

धातूनां शोणितादीनां गुरुं विद्याद्यथोत्तरम। अलसेभ्यो विशिष्यन्ते प्राणिनो ये बहुक्रियाः

dhātūnāṁ śōṇitādīnāṁ guruṁ vidyādyathōttaram| alasēbhyō viśiṣyantē prāṇinō yē bahukriyāḥ

गौरवं लिङ्गसामान्ये पुंसां स्त्रीणां तु लाघवम। महाप्रमाणा गुरवः स्वजातौ लघवोऽन्यथा

gauravaṁ liṅgasāmānyē puṁsāṁ strīṇāṁ tu lāghavam| mahāpramāṇā guravaḥ svajātau laghavō'nyathā

गुरूणां लाघवं विद्यात संस्कारात सविपर्ययम। व्रीहेर्लाजा यथा च स्युः सक्तूनां सिद्धपिण्डिकाः

gurūṇāṁ lāghavaṁ vidyāt saṁskārāt saviparyayam| vrīhērlājā yathā ca syuḥ saktūnāṁ siddhapiṇḍikāḥ

अल्पादाने गुरूणां च लघूनां चातिसेवने। मात्रा कारणमुद्दिष्टं द्रव्याणां गुरुलाघवे

alpādānē gurūṇāṁ ca laghūnāṁ cātisēvanē| mātrā kāraṇamuddiṣṭaṁ dravyāṇāṁ gurulāghavē

गुरूणामल्पमादेयं लघूनां त्र̥प्तिरिष्यते। मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते मात्रा चाग्निमपेक्षते

gurūṇāmalpamādēyaṁ laghūnāṁ tr̥ptiriṣyatē| mātrāṁ dravyāṇyapēkṣantē mātrā cāgnimapēkṣatē

बलमारोग्यमायुश्च प्राणाश्चाग्नौ प्रतिष्ठिताः। अन्नपानेन्धनैश्चाग्निर्ज्वलति व्येति चान्यथा

balamārōgyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhitāḥ| annapānēndhanaiścāgnirjvalati vyēti cānyathā

गुरुलाघवचिन्तेयं प्रायेणाल्पबलान प्रति। मन्दक्रियाननारोग्यान सुकुमारान्सुखोचितान

gurulāghavacintēyaṁ prāyēṇālpabalān prati| mandakriyānanārōgyān sukumārānsukhōcitān

दीप्ताग्नयः खराहाराः कर्मनित्या महोदराः। ये नराः प्रति तांश्चिन्त्यं नावश्यं गुरुलाघवम

dīptāgnayaḥ kharāhārāḥ karmanityā mahōdarāḥ| yē narāḥ prati tāṁścintyaṁ nāvaśyaṁ gurulāghavam

हिताभिर्जुहुयान्नित्यमन्तरग्निं समाहितः। अन्नपानसमिद्भिर्ना मात्राकालौ विचारयन

hitābhirjuhuyānnityamantaragniṁ samāhitaḥ| annapānasamidbhirnā mātrākālau vicārayan

आहिताग्निः सदा पथ्यान्यन्तरग्नौ जुहोति यः। दिवसे दिवसे ब्रह्म जपत्यथ ददाति च

āhitāgniḥ sadā pathyānyantaragnau juhōti yaḥ| divasē divasē brahma japatyatha dadāti ca

नरं निःश्रेयसे युक्तं सात्म्यज्ञं पानभोजने। भजन्ते नामयाः केचिद्भाविनोऽप्यन्तराद्र̥ते

naraṁ niḥśrēyasē yuktaṁ sātmyajñaṁ pānabhōjanē| bhajantē nāmayāḥ kēcidbhāvinō'pyantarādr̥tē

षड्त्रिंशतं सहस्राणि रात्रीणां हितभोजनः। जीवत्यनातुरो जन्तुर्जितात्मा सम्मतः सताम

ṣaḍtriṁśataṁ sahasrāṇi rātrīṇāṁ hitabhōjanaḥ| jīvatyanāturō janturjitātmā sammataḥ satām

प्राणाः प्राणभ्र̥तामन्नमन्नं लोकोऽभिधावति। वर्णः प्रसादः सौस्वर्यं जीवितं प्रतिभा सुखम

prāṇāḥ prāṇabhr̥tāmannamannaṁ lōkō'bhidhāvati| varṇaḥ prasādaḥ sausvaryaṁ jīvitaṁ pratibhā sukham

तुष्टिः पुष्टिर्बलं मेधा सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम। लौकिकं कर्म यद्व्र̥त्तौ स्वर्गतौ यच्च वैदिकम

tuṣṭiḥ puṣṭirbalaṁ mēdhā sarvamannē pratiṣṭhitam| laukikaṁ karma yadvr̥ttau svargatau yacca vaidikam

कर्मापवर्गे यच्चोक्तं तच्चाप्यन्ने प्रतिष्ठितम।351। तत्र श्लोकः- अन्नपानगुणाः साग्र्या वर्गा द्वादश निश्चिताः

karmāpavargē yaccōktaṁ taccāpyannē pratiṣṭhitam|351| tatra ślōkaḥ- annapānaguṇāḥ sāgryā vargā dvādaśa niścitāḥ

सगुणान्यनुपानानि गुरुलाघवसङ्ग्रहः। अन्नपानविधावुक्तं तत परीक्ष्यं विशेषतः

saguṇānyanupānāni gurulāghavasaṅgrahaḥ| annapānavidhāvuktaṁ tat parīkṣyaṁ viśēṣataḥ

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē'nnapānavidhirnāma saptaviṁśō'dhyāyaḥ