गते तस्मिन्मुनिवरे सगरो राजसत्तमः। अयोध्यायामधिवस्न्पालयामास मेदिनीम।।

gate tasminmunivare sagaro rājasattamaḥ| ayodhyāyāmadhivasnpālayāmāsa medinīm||

सर्वसंपद्गणोपेतः सर्वधर्मार्थतत्त्ववित। वयसैव स बालो ऽभूत्कर्मणा वृद्धसंमतः।।

sarvasaṃpadgaṇopetaḥ sarvadharmārthatattvavit| vayasaiva sa bālo 'bhūtkarmaṇā vṛddhasaṃmataḥ||

तथापि न दिवा भुक्तें शेते वा निशि संस्मरन। सुदीर्घं निःश्वसित्युष्णमुद्विग्नहृदयो ऽनिशम।।

tathāpi na divā bhukteṃ śete vā niśi saṃsmaran| sudīrghaṃ niḥśvasityuṣṇamudvignahṛdayo 'niśam||

श्रुत्वा राजा स्वराज्यं निजगुरुमवजित्यारिभिः संगृहीतं मात्रा सार्द्धं प्रयान्तं वनमतिगहनंस्वर्गतं तं च तस्मिन। शोकाविष्टः सरोषं सकलरिपुकुलोच्छित्तये सत्प्रतिज्ञश्चके सद्यः प्रतिज्ञां परिभवमनलं सोढुमिक्ष्वाकुवंश्यः।।

śrutvā rājā svarājyaṃ nijagurumavajityāribhiḥ saṃgṛhītaṃ mātrā sārddhaṃ prayāntaṃ vanamatigahanaṃsvargataṃ taṃ ca tasmin| śokāviṣṭaḥ saroṣaṃ sakalaripukulocchittaye satpratijñaścake sadyaḥ pratijñāṃ paribhavamanalaṃ soḍhumikṣvākuvaṃśyaḥ||

स कदाचिन्महीपालः कृतकौतुकमङ्गलः। रिपुं जेतुं मनश्चक्रे दिशश्च सकलाः क्रमात।।

sa kadācinmahīpālaḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ| ripuṃ jetuṃ manaścakre diśaśca sakalāḥ kramāt||

अनेकरथसाहस्रैर्गजाश्वरथसैनिकैः। सर्वतः संवृतो राजा निश्चक्राम पुरोत्तमात।।

anekarathasāhasrairgajāśvarathasainikaiḥ| sarvataḥ saṃvṛto rājā niścakrāma purottamāt||

शत्रून्हन्तुं प्रतस्थे निजबलनिवहेनोत्पतद्भिस्तुरङ्गैर्नासत्त्वोर्मिजालाकुलजलनिधिनिभेनाथ षाडङ्गिकेन। मत्तैर्मातङ्गयूथैः सकुलगिरिकुलेनैव भूमण्डलेन श्वेतच्छत्रध्वजौघैरपि शशिसुकराभातखेनैव सार्द्धम।।

śatrūnhantuṃ pratasthe nijabalanivahenotpatadbhisturaṅgairnāsattvormijālākulajalanidhinibhenātha ṣāḍaṅgikena| mattairmātaṅgayūthaiḥ sakulagirikulenaiva bhūmaṇḍalena śvetacchatradhvajaughairapi śaśisukarābhātakhenaiva sārddham||

तस्याग्रेसरसैन्ययूथचरणप्रक्षुण्णशैलोच्चयक्षोदापूरितनिम्नभागमवनीपालस्य संयास्यतः। प्रत्येकं चतुरङ्गसैन्यनिकरप्रक्षोदसंभूतभूरेणुप्रावृतिरुत्स्थली समभवद्भूमिस्तु तत्रानिशम।।

tasyāgresarasainyayūthacaraṇaprakṣuṇṇaśailoccayakṣodāpūritanimnabhāgamavanīpālasya saṃyāsyataḥ| pratyekaṃ caturaṅgasainyanikaraprakṣodasaṃbhūtabhūreṇuprāvṛtirutsthalī samabhavadbhūmistu tatrāniśam||

निघ्नन्दृप्ताननेकान्द्विपतुरगरथव्यूहसंभिन्नवीरान्सद्यः शोभां दधानो ऽसुरनिकरचमूर्निघ्नतश्चन्द्रमौलिः। दूरादेवाभिशंसन्नरिनगरनिरोधेषु कर्माभिषङ्गे तेषां शीघ्रापयानक्षणमभिदिशति प्राणिधैर्यं विधत्ते।।

nighnandṛptānanekāndvipaturagarathavyūhasaṃbhinnavīrānsadyaḥ śobhāṃ dadhāno 'suranikaracamūrnighnataścandramauliḥ| dūrādevābhiśaṃsannarinagaranirodheṣu karmābhiṣaṅge teṣāṃ śīghrāpayānakṣaṇamabhidiśati prāṇidhairyaṃ vidhatte||

विजिगीषुर्दिशो राजा राज्ञो यस्याभियास्यति।।

vijigīṣurdiśo rājā rājño yasyābhiyāsyati||

विषयं स नृपस्तस्य सद्यः प्रणतिमेष्यति। विजित्य नृपतीन्सर्वान्कृत्वा च स्वपदानुगान।।

viṣayaṃ sa nṛpastasya sadyaḥ praṇatimeṣyati| vijitya nṛpatīnsarvānkṛtvā ca svapadānugān||

संकेत गामिनः कांश्चित्कृत्वा राज्ये न्यवर्त्तत। एवं स विसरन्दिक्षु दक्षिणाभिमुखो नृपः।।

saṃketa gāminaḥ kāṃścitkṛtvā rājye nyavarttata| evaṃ sa visarandikṣu dakṣiṇābhimukho nṛpaḥ||

स्मरन्पूर्वकृतं वैरं हैहयानभ्यवर्त्तत। ततस्तस्य नृपैः सार्द्धं समग्ररथकुञ्जरैः।।

smaranpūrvakṛtaṃ vairaṃ haihayānabhyavarttata| tatastasya nṛpaiḥ sārddhaṃ samagrarathakuñjaraiḥ||

बभूव हैहयैर्वीरैः संग्रामो रोमहर्षणः। राज्ञां यत्र सहस्राणि स बलानि महाहवे।।

babhūva haihayairvīraiḥ saṃgrāmo romaharṣaṇaḥ| rājñāṃ yatra sahasrāṇi sa balāni mahāhave||

निजघान महाबाहुः संक्रुद्धः कोसलेश्वरः। जित्वा हैहयभूपालान्भङ्क्त्वा दग्ध्वा च तत्पुरीम।।

nijaghāna mahābāhuḥ saṃkruddhaḥ kosaleśvaraḥ| jitvā haihayabhūpālānbhaṅktvā dagdhvā ca tatpurīm||

निःशेषशून्या मकरोद्वैरान्तकरणो नृपः। समग्रबलसंमर्द्दप्रमृष्टाशेषभूतलः।।

niḥśeṣaśūnyā makarodvairāntakaraṇo nṛpaḥ| samagrabalasaṃmarddapramṛṣṭāśeṣabhūtalaḥ||

हैहयानामशेषं तु चक्रे राज्यं रजःसमम। राज्यं पुरीं चापहाय भ्रष्टैश्वर्या हतत्विषः।।

haihayānāmaśeṣaṃ tu cakre rājyaṃ rajaḥsamam| rājyaṃ purīṃ cāpahāya bhraṣṭaiśvaryā hatatviṣaḥ||

राजानो हतभूयिष्ठा व्यद्रवन्त समन्ततः। अभिद्रुत्य नृपांस्तांस्तु द्रवमाणान्महीपतिः।।

rājāno hatabhūyiṣṭhā vyadravanta samantataḥ| abhidrutya nṛpāṃstāṃstu dravamāṇānmahīpatiḥ||

जघान सानुगान्मत्तः प्रजाः क्रुद्ध इवान्तकः। ततस्तान्प्रति सक्रोधः सगरः समरे ऽरिहा।।

jaghāna sānugānmattaḥ prajāḥ kruddha ivāntakaḥ| tatastānprati sakrodhaḥ sagaraḥ samare 'rihā||

मुमोचास्त्रं महारौद्रं भार्गवं रीपुभीषणम। तेनोत्सृष्टातिरौद्रत्रिभुवनभयदप्रस्फुरद्भार्गवास्त्रज्वालादन्दह्यमानावशतनुततयस्ते नृपाः साद्य एव। वाय्वस्त्रावृत्तधूमोद्गमपटलतमोमुष्टदृष्टिप्रसारा भ्रेमुर्भूपृष्टलोठद्बहुलतमरजोगूढमात्रा मुहूर्त्तम।।

mumocāstraṃ mahāraudraṃ bhārgavaṃ rīpubhīṣaṇam| tenotsṛṣṭātiraudratribhuvanabhayadaprasphuradbhārgavāstrajvālādandahyamānāvaśatanutatayaste nṛpāḥ sādya eva| vāyvastrāvṛttadhūmodgamapaṭalatamomuṣṭadṛṣṭiprasārā bhremurbhūpṛṣṭaloṭhadbahulatamarajogūḍhamātrā muhūrttam||

आगनेयास्त्रप्रतापप्रतिहतगतयो ऽदृष्टमार्गाः समन्ता द्भूपाला नष्टसंघाः परवशतनवो व्याकुलीभूतचित्ताः। भीताः संत्युक्तवस्त्रायुधकवचविभूषादिका मुक्तकेशा विस्पष्टोन्मत्तभावान्भृश तरमनुकुर्वन्त्यग्रतः शात्रवाणाम।।

āganeyāstrapratāpapratihatagatayo 'dṛṣṭamārgāḥ samantā dbhūpālā naṣṭasaṃghāḥ paravaśatanavo vyākulībhūtacittāḥ| bhītāḥ saṃtyuktavastrāyudhakavacavibhūṣādikā muktakeśā vispaṣṭonmattabhāvānbhṛśa taramanukurvantyagrataḥ śātravāṇām||

विजित्य हैहयान्सर्वान्समरे सगरो बली। संक्षुब्धसागराकारः कांबोजानभ्यवर्त्तत।।

vijitya haihayānsarvānsamare sagaro balī| saṃkṣubdhasāgarākāraḥ kāṃbojānabhyavarttata||

नानावादित्रघोषाहतपटहरवाकर्णनध्वस्तधैर्याः सद्यः संत्यक्तराज्यस्वबलपुरपुरन्ध्रीसमूहा विमूढाः। कांबोजास्तालजङ्घाः शकयवनकिरातादयः साकमेते भ्रेमुर्भूर्यस्त्रभीत्या दिशि दिशि रिपवो यस्य पूर्वापराधाः।।

nānāvāditraghoṣāhatapaṭaharavākarṇanadhvastadhairyāḥ sadyaḥ saṃtyaktarājyasvabalapurapurandhrīsamūhā vimūḍhāḥ| kāṃbojāstālajaṅghāḥ śakayavanakirātādayaḥ sākamete bhremurbhūryastrabhītyā diśi diśi ripavo yasya pūrvāparādhāḥ||

भीतास्तस्य नरेश्वरस्य रिपवः केचित्प्रता पानलज्वालामुष्टदृशो विसृज्य वसतिं राज्यं च पुत्रादिभिः। द्विट्सैन्यैः समभिद्रुता वनभुवं संप्राप्य तत्रापि ते ऽस्तैमित्यं समुपागता गिरिगुहासुप्तोत्थितेन द्विषः।।

bhītāstasya nareśvarasya ripavaḥ kecitpratā pānalajvālāmuṣṭadṛśo visṛjya vasatiṃ rājyaṃ ca putrādibhiḥ| dviṭsainyaiḥ samabhidrutā vanabhuvaṃ saṃprāpya tatrāpi te 'staimityaṃ samupāgatā giriguhāsuptotthitena dviṣaḥ||

तालजङ्घान्निहत्याजौ राजा स बलवाहनान। क्रमेण नाशयामास तद्राज्यमरिकर्षणः।।

tālajaṅghānnihatyājau rājā sa balavāhanān| krameṇa nāśayāmāsa tadrājyamarikarṣaṇaḥ||

ततो यवनकांबोजकिरातादीननेकशः। निजघान रुषाविष्टः पल्हवान्पारदानपि।।

tato yavanakāṃbojakirātādīnanekaśaḥ| nijaghāna ruṣāviṣṭaḥ palhavānpāradānapi||

हन्यमानास्तु ते सर्वे राजानस्तेन संयुगे। दुद्रुवुः संघशो भीता हतशिष्टाः समन्ततः।।

hanyamānāstu te sarve rājānastena saṃyuge| dudruvuḥ saṃghaśo bhītā hataśiṣṭāḥ samantataḥ||

युष्माभिर्यस्य राज्यं बहुभिरपत्दृतं तस्य पुत्रो ऽधुनाहं हन्तुं वः सप्रतिज्ञं प्रसभमुपगतो वैरनिर्यातनैषी। इत्युच्चैः श्रावयाणो युधि निजचरितं वैरिभिर्नागवीर्यः क्षत्रैर्विध्वंसितेजाः सगरनरपतिः स्मारयामास भूपः।।

yuṣmābhiryasya rājyaṃ bahubhirapatdṛtaṃ tasya putro 'dhunāhaṃ hantuṃ vaḥ sapratijñaṃ prasabhamupagato vairaniryātanaiṣī| ityuccaiḥ śrāvayāṇo yudhi nijacaritaṃ vairibhirnāgavīryaḥ kṣatrairvidhvaṃsitejāḥ sagaranarapatiḥ smārayāmāsa bhūpaḥ||

तं दृष्ट्वा राजवर्यं सकलरिपुकुलप्रक्षयोपात्तदीक्षं भीताः स्त्रीबालपूर्वं शरणमभिययुः स्वासुसरक्षणाय। इक्ष्वाकूणां वसिष्ठं कुलगुरुमभितः सप्त राज्ञां कलेषु प्रख्याताः संप्रसूता नृपवररिपवः पारदाः पल्हवाद्याः।।

taṃ dṛṣṭvā rājavaryaṃ sakalaripukulaprakṣayopāttadīkṣaṃ bhītāḥ strībālapūrvaṃ śaraṇamabhiyayuḥ svāsusarakṣaṇāya| ikṣvākūṇāṃ vasiṣṭhaṃ kulagurumabhitaḥ sapta rājñāṃ kaleṣu prakhyātāḥ saṃprasūtā nṛpavararipavaḥ pāradāḥ palhavādyāḥ||

वसिष्ठमाश्रमोपान्ते वसंतमृषिभिर्वृतम। उपगम्याब्रुवन्सर्वे कृताञ्जलिपुटा नृपाः।।

vasiṣṭhamāśramopānte vasaṃtamṛṣibhirvṛtam| upagamyābruvansarve kṛtāñjalipuṭā nṛpāḥ||

शरणं भंव नो ब्रह्मन्नार्त्तानामभयैषिणाम। सगरास्त्राग्निनिर्दग्धशरीराणां मुमूर्षताम।।

śaraṇaṃ bhaṃva no brahmannārttānāmabhayaiṣiṇām| sagarāstrāgninirdagdhaśarīrāṇāṃ mumūrṣatām||

स हन्त्यसमानशेषेण वैरान्तकरणोन्मुखः। तस्माद्भयाद्धि निष्क्रान्ता वयं जीवितकाङ्क्षिणः।।

sa hantyasamānaśeṣeṇa vairāntakaraṇonmukhaḥ| tasmādbhayāddhi niṣkrāntā vayaṃ jīvitakāṅkṣiṇaḥ||

विभिन्नराज्यभोगर्द्धिस्वदारापत्यबान्धवाः। केवलं प्राणरक्षार्थं त्वां त्वयं शरणं गतः।।

vibhinnarājyabhogarddhisvadārāpatyabāndhavāḥ| kevalaṃ prāṇarakṣārthaṃ tvāṃ tvayaṃ śaraṇaṃ gataḥ||

न ह्यन्यो ऽस्ति पुमांल्लोके सौहृदेन बलेन वा। यस्तं निवर्त्तयित्वास्मान्पालयेन्महतो भयात।।

na hyanyo 'sti pumāṃlloke sauhṛdena balena vā| yastaṃ nivarttayitvāsmānpālayenmahato bhayāt||

त्वं किलार्कान्वयभुवां राज्ञां कुलगुरुर वृतः। तद्वंशपूर्वजैर्भूपैस्त्वतप्रभावश्च तादृशः।।

tvaṃ kilārkānvayabhuvāṃ rājñāṃ kulagurur vṛtaḥ| tadvaṃśapūrvajairbhūpaistvataprabhāvaśca tādṛśaḥ||

तेनायं सगरो ऽप्यद्य गुरुगौरवयन्त्रितः। भवन्निदेशं नात्येति वेलामिव महोदधिः।।

tenāyaṃ sagaro 'pyadya gurugauravayantritaḥ| bhavannideśaṃ nātyeti velāmiva mahodadhiḥ||

त्वं नः सुहृत्पिता माता लोकानां च गुरुर्विभो। तस्मादस्मान्महाभाग परित्रातुं त्वमर्हसि।।

tvaṃ naḥ suhṛtpitā mātā lokānāṃ ca gururvibho| tasmādasmānmahābhāga paritrātuṃ tvamarhasi||

इति तेषां वचः श्रुत्वा वसिष्ठो भगवानृषिः। शनैर्विलोकयामास शरणं समुपागतान।।

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ| śanairvilokayāmāsa śaraṇaṃ samupāgatān||

वृद्धस्त्रीबालभूयिष्ठान्हतशेषान्नृपान्वयान। दृष्ट्वा त्वतप्यद्भगवान्सर्वभूतानुकंपकः।।

vṛddhastrībālabhūyiṣṭhānhataśeṣānnṛpānvayān| dṛṣṭvā tvatapyadbhagavānsarvabhūtānukaṃpakaḥ||

चिरं निरूप्य मनसा तान्विलोक्य च सादरम। उज्जीवयञ्छनैर्वाचा मा भैष्टेति महामतिः।।

ciraṃ nirūpya manasā tānvilokya ca sādaram| ujjīvayañchanairvācā mā bhaiṣṭeti mahāmatiḥ||

अथावोचन्महाभागः कृपया परयान्वितः। समये स्थापयामास राज्ञस्ताञ्जीवितार्थिनः।।

athāvocanmahābhāgaḥ kṛpayā parayānvitaḥ| samaye sthāpayāmāsa rājñastāñjīvitārthinaḥ||

भूपव्या कोपदग्धं नृपकुलविहिताशेषधर्मादपेतं कृत्वा तेषां वसिष्ठः समयमवनिपालप्रतिज्ञानिवृत्त्यै। गत्वा तं राजवर्यं स्वयमथ शनकैः सांत्वयित्वा यथावत्सप्राणानामरीणामपगमनविधावभ्यनुज्ञां ययाचे।।

bhūpavyā kopadagdhaṃ nṛpakulavihitāśeṣadharmādapetaṃ kṛtvā teṣāṃ vasiṣṭhaḥ samayamavanipālapratijñānivṛttyai| gatvā taṃ rājavaryaṃ svayamatha śanakaiḥ sāṃtvayitvā yathāvatsaprāṇānāmarīṇāmapagamanavidhāvabhyanujñāṃ yayāce||

सक्रोधो ऽपि महीपतिर्गुरुवचः संभावयंस्तानरीन्धर्मस्य स्वकुलोचितस्य च तथा वेषस्य संत्यागतः। श्रौतस्मार्त्तविभिन्नकर्मनिरतान्विप्रैश्च दूरोञ्झितान्सासून्केवलमत्यजन्मृतसमानेकैकशः पार्थिवान।।

sakrodho 'pi mahīpatirguruvacaḥ saṃbhāvayaṃstānarīndharmasya svakulocitasya ca tathā veṣasya saṃtyāgataḥ| śrautasmārttavibhinnakarmaniratānvipraiśca dūroñjhitānsāsūnkevalamatyajanmṛtasamānekaikaśaḥ pārthivān||

अर्द्धमुण्डाञ्छकांश्चक्रे पल्हवान श्मश्रुधारिणः। यवनान्विगतश्मश्रून्कांबोजांश्चबुकान्वितान।।

arddhamuṇḍāñchakāṃścakre palhavān śmaśrudhāriṇaḥ| yavanānvigataśmaśrūnkāṃbojāṃścabukānvitān||

एवं विरूपानन्यांश्च स चकार नृपान्वयान। वेदोक्तकर्मनिर्मुक्तान्विप्रैश्च परिवर्जितान।।

evaṃ virūpānanyāṃśca sa cakāra nṛpānvayān| vedoktakarmanirmuktānvipraiśca parivarjitān||

कृत्वा संस्थाप्य समये जीवतस्तान्व्य सर्जयत। ततस्ते रिपवस्तस्य त्यक्तस्वाचारलक्षणाः।।

kṛtvā saṃsthāpya samaye jīvatastānvya sarjayat| tataste ripavastasya tyaktasvācāralakṣaṇāḥ||

व्रात्यतां समनुप्राप्ताः सर्ववर्णविनिन्तिताः। धिक्कृता सततं सर्वेनृशंसा निरपत्रपाः।।

vrātyatāṃ samanuprāptāḥ sarvavarṇavinintitāḥ| dhikkṛtā satataṃ sarvenṛśaṃsā nirapatrapāḥ||

क्रूराश्च संघशो लोके बभूवुर्म्लेछजातयः।।

krūrāśca saṃghaśo loke babhūvurmlechajātayaḥ||

मुक्तास्तेनाथ राज्ञा शकयवनकिरातादयः सद्य एव त्यक्तस्वाचारवेषा गिरिगहनगुहाद्याशयाः संबभूवुः। एता अद्यापि सद्भिः सततमवमता जातयो ऽसत्प्रवृत्त्या वर्त्तन्ते दुष्टचेष्टा जगति नरपतेः पालयन्तः प्रतिज्ञाम।।

muktāstenātha rājñā śakayavanakirātādayaḥ sadya eva tyaktasvācāraveṣā girigahanaguhādyāśayāḥ saṃbabhūvuḥ| etā adyāpi sadbhiḥ satatamavamatā jātayo 'satpravṛttyā varttante duṣṭaceṣṭā jagati narapateḥ pālayantaḥ pratijñām||