एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना। दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत्।।

ēvamuktā tu kaikēyī krōdhēna jvalitānanā. dīrghamuṣṇaṅ viniśvasya mantharāmidamabravīt৷৷

अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम्। यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये।।

adya rāmamitaḥ kṣipraṅ vanaṅ prasthāpayāmyaham. yauvarājyē ca bharataṅ kṣipramēvābhiṣēcayē৷৷

इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन मन्थरे। भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन।।

idaṅ tvidānīṅ sampaśya kēnōpāyēna mantharē. bharataḥ prāpnuyādrājyaṅ na tu rāmaḥ kathañcana৷৷

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी। रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्।।

ēvamuktā tayā dēvyā mantharā pāpadarśinī. rāmārthamupahiṅsantī kaikēyīmidamabravīt৷৷

हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे। यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम्।।

hantēdānīṅ pravakṣyāmi kaikēyi! śrūyatāṅ ca mē. yathā tē bharatō rājyaṅ putraḥ prāpsyati kēvalam৷৷

किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे। यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि।।

kiṅ na smarasi kaikēyi! smarantī vā nigūhasē. yaducyamānamātmārthaṅ mattastvaṅ śrōtumicchasi৷৷

मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि। श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चापि विमृश्यताम्।।

mayōcyamānaṅ yadi tē śrōtuṅ chandō vilāsini!. śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā cāpi vimṛśyatām৷৷

श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी। किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत्।।

śrutvaivaṅ vacanaṅ tasyā mantharāyāstu kaikēyī. kiñcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt৷৷

कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे। भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन।।

kathaya tvaṅ mamōpāyaṅ kēnōpāyēna mantharē!. bharataḥ prāpnuyādrājyaṅ na tu rāmaḥ kathañcana৷৷

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी। रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत्।।

ēvamuktā tayā dēvyā mantharā pāpadarśinī. rāmārthamupahiṅsantī kubjā vacanamabravīt৷৷

तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः। अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।

tava daivāsurē yuddhē saha rājarṣibhiḥ patiḥ. agacchattvāmupādāya dēvarājasya sāhyakṛt৷৷

।। दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति। वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः।।

৷৷ diśamāsthāya vai dēvi! dakṣiṇāṅ daṇḍakānprati. vaijayantamiti khyātaṅ puraṅ yatra timidhvajaḥ৷৷

स शम्बर इति ख्यातश्शतमायो महासुरः। ददौ शक्रस्य सङ्ग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः।।

sa śambara iti khyātaśśatamāyō mahāsuraḥ. dadau śakrasya saṅgrāmaṅ dēvasaṅghairanirjitaḥ৷৷

तस्मिन्महति सङ्ग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान्। रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसाऽऽसाद्य राक्षसाः।।

tasminmahati saṅgrāmē puruṣānkṣatavikṣatān. rātrau prasuptānghnanti sma tarasā৷৷sādya rākṣasāḥ৷৷

तत्राकरोन्महद्युद्धं राजा दशरथस्तदा। असुरैश्च महाबाहुश्शस्त्रैश्च शकलीकृतः।।

tatrākarōnmahadyuddhaṅ rājā daśarathastadā. asuraiśca mahābāhuśśastraiśca śakalīkṛtaḥ৷৷

अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः। तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया।।

apavāhya tvayā dēvi! saṅgrāmānnaṣṭacētanaḥ. tatrāpi vikṣataśśastraiḥ patistē rakṣitastvayā৷৷

तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने। स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ।।

tuṣṭēna tēna dattau tē dvau varau śubhadarśanē!. sa tvayōktaḥ patirdēvi yadēcchēyaṅ tadā varau৷৷

अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।

anabhijñāmhyahaṅ dēvi! tvayaiva kathitā purā৷৷

।। कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया। रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय।।

৷৷ kathaiṣā tava tu snēhānmanasā dhāryatē mayā. rāmābhiṣēkasambhārānnigṛhya vinivartaya৷৷

तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम्। प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश।।

tau varau yāca bhartāraṅ bharatasyābhiṣēcanam. pravrājanaṅ ca rāmasya tvaṅ varṣāṇi caturdaśa৷৷

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्। प्रजाभावगतस्नेहस्स्थिरः पुत्रो भविष्यति।।

caturdaśa hi varṣāṇi rāmē pravrājitē vanam. prajābhāvagatasnēhassthiraḥ putrō bhaviṣyati৷৷

क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते। शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी।।

krōdhāgāraṅ praviśyā.dya kruddhēvāśvapatēssutē!. śēṣvā.nantarhitāyāṅ tvaṅ bhūmau malinavāsinī৷৷

मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः। रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा।।

māsmainaṅ pratyudīkṣēthā mā cainamabhibhāṣathāḥ. rudantī cāpi taṅ dṛṣṭvā jagatyāṅ śōkalālasā৷৷

दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः। त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम्।।

dayitā tvaṅ sadā bharturatra mē nāsti saṅśayaḥ. tvatkṛtē sa mahārājō viśēdapi hutāśanam৷৷

न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रृद्धां प्रत्युदीक्षितुम्। तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत्।।

na tvāṅ krōdhayituṅ śaktō na krṛddhāṅ pratyudīkṣitum. tava priyārthaṅ rājā hi prāṇānapi parityajēt৷৷

न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः। मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः।।

na hyatikramituṅ śaktastava vākyaṅ mahīpatiḥ. mandasvabhāvē budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ৷৷

मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च। दद्याद्दशरथो राजा मास्म तेषु मनः कृथाः।।

maṇimuktaṅ suvarṇāni ratnāni vividhāni ca. dadyāddaśarathō rājā māsma tēṣu manaḥ kṛthāḥ৷৷

यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात्। तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वामतिक्रमेत्।।

yau tau daivāsurē yuddhē varau daśarathō.dadāt. tau smāraya mahābhāgē! sō.rthō na tvāmatikramēt৷৷

यदातु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः। व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम्।।

yadātu tē varaṅ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ. vyavasthāpya mahārājaṅ tvamimaṅ vṛṇuyā varam৷৷

रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च। भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभः।।

rāmaṅ pravrājayāraṇyē nava varṣāṇi pañca ca. bharataḥ kriyatāṅ rājā pṛthivyāḥ pārthivarṣabhaḥ৷৷

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्। रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः।।

caturdaśa hi varṣāṇi rāmē pravrājitē vanam. rūḍhaśca kṛtamūlaśca śēṣaṅ sthāsyati tē sutaḥ৷৷

रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम्। एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि।।

rāmapravrājanaṅ caiva dēvi! yācasva taṅ varam. ēvaṅ siddhyanti putrasya sarvārthāstava bhāmini!৷৷

एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति। भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति।।

ēvaṅ pravrājitaścaiva rāmō.rāmō bhaviṣyati. bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati৷৷

येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति। तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति।।

yēna kālēna rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati. tēna kālēna putrastē kṛtamūlō bhaviṣyati৷৷

प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा।।

prāptakālaṅ nu manyē.haṅ rājānaṅ vītasādhvasā৷৷

अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया।।

anarthamartharūpēṇa grāhitā sā tatastayā৷৷

सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता।।

sā hi vākyēna kubjāyāḥ kiśōrīvōtpathaṅ gatā৷৷

कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिथायिनीम्।।

kubjē tvāṅ nābhijānāmi śrēṣṭhāṅ śrēṣṭhābhithāyinīm৷৷

त्वमेव तु ममाऽर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी।।

tvamēva tu mamā.rthēṣu nityayuktā hitaiṣiṇī৷৷

सन्ति दुस्संस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः।।

santi dussaṅsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramadāruṇāḥ৷৷

उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात् समुन्नतं।।

urastē.bhiniviṣṭaṅ vai yāvatskandhāt samunnataṅ৷৷

परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ।।

paripūrṇaṅ tu jaghanaṅ supīnau ca payōdharau৷৷

जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम्।।

jaghanaṅ tava nirghuṣṭaṅ raśanādāmaśōbhitam৷৷

त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी।।

tvamāyatābhyāṅ sakthibhyāṅ mantharē! kṣaumavāsinī৷৷

आसन्याश्शम्बरे मायास्सहस्रमसुराधिपे।।

āsanyāśśambarē māyāssahasramasurādhipē৷৷

तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम्।।

tavēdaṅ sthagu yaddīrghaṅ rathaghōṇamivāyatam৷৷

अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम्।।

atra tē pratimōkṣyāmi mālāṅ kubjē! hiraṇmayīm৷৷

जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन मन्थरे।।

jātyēna ca suvarṇēna suniṣṭaptēna mantharē!৷৷

मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम्।।

mukhē ca tilakaṅ citraṅ jātarūpamayaṅ śubham৷৷

परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।

paridhāya śubhē vastrē dēvatēva cariṣyasi৷৷

।। चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना। गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।

৷৷ candramāhvayamānēna mukhēnāpratimānanā. gamiṣyasi gatiṅ mukhyāṅ garvayantī dviṣajjanam৷৷

तवापि कुब्जाः कुब्जायास्सर्वाभरणभूषिताः। पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम।।

tavāpi kubjāḥ kubjāyāssarvābharaṇabhūṣitāḥ. pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṅ sadā mama৷৷

इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत्। शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव।।

iti praśasyamānā sā kaikēyīmidamabravīt. śayānāṅ śayanē śubhrē vēdyāmagniśikhāmiva৷৷

गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते। उत्तिष्ठ कुरु कल्याणि राजानमनुदर्शय।।

gatōdakē sētubandhō na kalyāṇi! vidhīyatē. uttiṣṭha kuru kalyāṇi! rājānamanudarśaya৷৷

तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह। क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।

tathā prōtsāhitā dēvī gatvā mantharayā saha. krōdhāgāraṅ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā৷৷

।। अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना। अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।

৷৷ anēkaśatasāhasraṅ muktāhāraṅ varāṅganā. avamucya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni ca৷৷

।। ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता। संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।

৷৷ tatō hēmōpamā tatra kubjāvākyavaśaṅ gatā. saṅviśya bhūmau kaikēyī mantharāmidamabravīt৷৷

इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि। वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम्।।

iha vā māṅ mṛtāṅ kubjē! nṛpāyāvēdayiṣyasi. vanaṅ tu rāghavē prāptē bharataḥ prāpsyati kṣitim৷৷

न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः। एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते।।

na suvarṇēna mē hyarthō na ratnairna ca bhūṣaṇaiḥ. ēṣa mē jīvitasyāntō rāmō yadyabhiṣicyatē৷৷

अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितो वचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः। उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं हितं वचो राममुपेत्य चाहितम्।।

athō punastāṅ mahiṣīṅ mahīkṣitō vacōbhiratyarthamahāparākramaiḥ. uvāca kubjā bharatasya mātaraṅ hitaṅ vacō rāmamupētya cāhitam৷৷

प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो यदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे। अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथा यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते।।

prapatsyatē rājyamidaṅ hi rāghavō yadi dhruvaṅ tvaṅ sasutā ca tapsyasē. atō hi kalyāṇi! yatasva tattathā yathā sutastē bharatō.bhiṣēkṣyatē৷৷

तथाऽतिविद्धा महिषी तु कुब्जया समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः। निधायहस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता शशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः।।

tathā.tividdhā mahiṣī tu kubjayā samāhatā vāgiṣubhirmuhurmuhuḥ. nidhāyahastau hṛdayē.tivismitā śaśaṅsa kubjāṅ kupitā punaḥ punaḥ৷৷

यमस्य वा मां विषयं गतामितो निशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि। वनं गते वा सुचिराय राघवे समृद्धकामो भरतो भविष्यति।।

yamasya vā māṅ viṣayaṅ gatāmitō niśāmya kubjē! prativēdayiṣyasi. vanaṅ gatē vā sucirāya rāghavē samṛddhakāmō bharatō bhaviṣyati৷৷

अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजो न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम्। न किञ्चिदिच्छामि न चेह जीवितं न चेदितो गच्छति राघवो वनम्।।

ahaṅ hi naivāstaraṇāni na srajō na candanaṅ nāñjanapānabhōjanam. na kiñcidicchāmi na cēha jīvitaṅ na cēditō gacchati rāghavō vanam৷৷

अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं निधाय सर्वाभरणानि भामिनी। असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं तदाऽधिशिश्ये पतितेव किन्नरी।।

athaitaduktvā vacanaṅ sudāruṇaṅ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī. asaṅvṛtāmāstaraṇēna mēdinīṅ tadā.dhiśiśyē patitēva kinnarī৷৷

उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना तथाऽवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा। नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका।।

udīrṇasaṅrambhatamōvṛtānanā tathā.vamuktōttamamālyabhūṣaṇā. narēndrapatnī vimanā babhūva sā tamōvṛtā dyauriva magnatārakā৷৷