[Bharata grieves over his misfortune -- accuses Kaikeyi in so many words -- reveals his decision to bring back Rama to Ayodhya and serve him.] सश्रूत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ। भरतो दुःखसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत्।।

[Bharata grieves over his misfortune --- accuses Kaikeyi in so many words --- reveals his decision to bring back Rama to Ayodhya and serve him.] saśrūtvā tu pitaraṅ vṛttaṅ bhrātarau ca vivāsitau. bharatō duḥkhasantapta idaṅ vacanamabravīt৷৷

किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः। विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च।।

kiṅ nu kāryaṅ hatasyēha mama rājyēna śōcataḥ. vihīnasyātha pitrā ca bhrātrā pitṛsamēna ca৷৷

दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः। राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम्।।

duḥkhē mē duḥkhamakarōrvraṇē kṣāramivādadhāḥ. rājānaṅ prētabhāvasthaṅ kṛtvā rāmaṅ ca tāpasam৷৷

कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवाऽगता। अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान्।।

kulasya tvamabhāvāya kālarātririvā.gatā. aṅgāramupagūhya sma pitā mē nāvabuddhavān৷৷

मृत्युमापादितो पिता त्वया मे पापदर्शिनि। सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि।।

mṛtyumāpāditō pitā tvayā mē pāpadarśini. sukhaṅ parihṛtaṅ mōhātkulē.sminkulapāṅsani৷৷

त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः। तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः।।

tvāṅ prāpya hi pitā mē.dya satyasandhō mahāyaśāḥ. tīvraduḥkhābhisantaptō vṛttō daśarathō nṛpaḥ৷৷

विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः। कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः।।

vināśitō mahārājaḥ pitā mē dharmavatsalaḥ. kasmātpravrājitō rāmaḥ kasmādēva vanaṅ gataḥ৷৷

कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते। दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम।।

kausalyā ca sumitrā ca putraśōkābhipīḍitē. duṣkaraṅ yadi jīvētāṅ prāpya tvāṅ jananīṅ mama৷৷

ननुत्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृतिमनुत्तमाम्। वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते।।

nanutvāryō.pi dharmātmā tvayi vṛtimanuttamām. vartatē guruvṛttijñō yathā mātari vartatē৷৷

तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी। त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते।।

tathā jyēṣṭhā hi mē mātā kausalyā dīrghadarśinī. tvayi dharmaṅ samāsthāya bhaginyāmiva vartatē৷৷

तस्याः पुत्रं कृताऽत्मानं चीरवल्कलवाससम्। प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि।।

tasyāḥ putraṅ kṛtā.tmānaṅ cīravalkalavāsasam. prasthāpya vanavāsāya kathaṅ pāpē na śōcasi৷৷

अपापदर्शनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम्। प्रव्राज्य चीरवसनं किन्नु पश्यसि कारणम्।।

apāpadarśanaṅ śūraṅ kṛtātmānaṅ yaśasvinam. pravrājya cīravasanaṅ kinnu paśyasi kāraṇam৷৷

लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति। तथाह्यनर्धो राज्यार्थं त्वयाऽनीतो महानयम्।।

lubdhāyā viditō manyē na tē.haṅ rāghavaṅ prati. tathāhyanardhō rājyārthaṅ tvayā.nītō mahānayam৷৷

अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ। केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे।।

ahaṅ hi puruṣavyāghrāvapaśyanrāmalakṣmaṇau. kēna śaktiprabhāvēna rājyaṅ rakṣitumutsahē৷৷

तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः। उपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा।।

taṅ hi nityaṅ mahārājō balavantaṅ mahābalaḥ. upāśritō.bhūddharmātmā mērurmēruvanaṅ yathā৷৷

सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्धृतम्। दम्योधुरमिवाऽऽसाद्य वहेयं केनचौजसा।।

sō.haṅ kathamimaṅ bhāraṅ mahādhuryasamuddhṛtam. damyōdhuramivā৷৷sādya vahēyaṅ kēnacaujasā৷৷

अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा। सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम्।।

athavā mē bhavēcchaktiryōgairbuddhibalēna vā. sakāmāṅ na kariṣyāmi tvāmahaṅ putragardhinīm৷৷

न मे विकाङ्क्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम्। यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा।।

na mē vikāṅkṣā jāyēta tyaktuṅ tvāṅ pāpaniścayām. yadi rāmasya nāvēkṣā tvayi syānmātṛvatsadā৷৷

उत्पन्नातु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनि। साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्हिता।।

utpannātu kathaṅ buddhistavēyaṅ pāpadarśini!. sādhucāritravibhraṣṭē! pūrvēṣāṅ nō vigarhitā৷৷

अस्मिन्कुले हि पूर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते। अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन्ते समाहिताः।।

asminkulē hi pūrvēṣāṅ jyēṣṭhō rājyē.bhiṣicyatē. aparē bhrātarastasminpravartantē samāhitāḥ৷৷

न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे। गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम्।।

na hi manyē nṛśaṅsē! tvaṅ rājadharmamavēkṣasē. gatiṅ vā na vijānāsi rājavṛttasya śāśvatīm৷৷

सततं राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते। राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः।।

satataṅ rājavṛttē hi jyēṣṭhō rājyē.bhiṣicyatē. rājñāmētatsamaṅ tatsyādikṣvākūṇāṅ viśēṣataḥ৷৷

तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम्। अद्य चारित्रशौण्डीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्तितम्।।

tēṣāṅ dharmaikarakṣāṇāṅ kulacāritraśōbhinām. adya cāritraśauṇḍīryaṅ tvāṅ prāpya vinivartitam৷৷

तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः। बुद्धेर्मोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः।।

tavāpi sumahābhāgā janēndrāḥ kulapūrvagāḥ. buddhērmōhaḥ kathamayaṅ sambhūtastvayi garhitaḥ৷৷

न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं पापनिश्चये। त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम।।

na tu kāmaṅ kariṣyāmi tavā.haṅ pāpaniścayē. tvayā vyasanamārabdhaṅ jīvitāntakaraṅ mama৷৷

एषत्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवानघम्। निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम्।।

ēṣatvidānīmēvāhamapriyārthaṅ tavānagham. nivartayiṣyāmi vanādbhrātaraṅ svajanapriyam৷৷

निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः। दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना।।

nivartayitvā rāmaṅ ca tasyāhaṅ dīptatējasaḥ. dāsabhūtō bhaviṣyāmi susthirēṇāntarātmanā৷৷

इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम्। शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः।।

ityēvamuktvā bharatō mahātmā priyētarairvākyagaṇaistudaṅstām. śōkāturaścāpi nanāda bhūyaḥ siṅhō yathā parvatagahvarasthaḥ৷৷