रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम्। समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः।।

rāmasya tu vacaḥ śṛtvā munivēśadharaṅ ca tam. samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigatacētanaḥ৷৷

।। नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्। न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः।।

৷৷ nainaṅ duḥkhēna santaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam. na cainamabhisamprēkṣya pratyabhāṣata durmanāḥ৷৷

स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः। विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन्।।

sa muhūrtamivāsaṅjñō duḥkhitaśca mahīpatiḥ. vilalāpa mahābāhū rāmamēvānucintayan৷৷

मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवःकृताः। प्राणिनो हिंसिता वापि तस्मादिदमुपस्थितम्।।

manyē khalu mayā pūrvaṅ vivatsā bahavaḥkṛtāḥ. prāṇinō hiṅsitā vāpi tasmādidamupasthitam৷৷

न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्। कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते।।

na tvēvānāgatē kālē dēhāccyavati jīvitam. kaikēyyā kliśyamānasya mṛtyurmama na vidyatē৷৷

।। योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम्। विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्।।

৷৷ yō.haṅ pāvakasaṅkāśaṅ paśyāmi purataḥ sthitam. vihāya vasanē sūkṣmē tāpasācchādamātmajam৷৷

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं क्लिश्यते जनः। स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम्।।

ēkasyāḥ khalu kaikēyyāḥ kṛtē.yaṅ kliśyatē janaḥ. svārthē prayatamānāyāḥ saṅśritya nikṛtiṅ tvimām৷৷

एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेन्द्रियः। रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह।।

ēvamuktvā tu vacanaṅ bāṣpēṇa pihitēndriyaḥ. rāmēti sakṛdēvōktvā vyāhartuṅ na śaśāka ha৷৷

संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः। नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।

saṅjñāṅ tu pratilabhyaiva muhūrtātsa mahīpatiḥ. nētrābhyāmaśrupūrṇābhyāṅ sumantramidamabravīt৷৷

औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः। प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम्।।

aupavāhyaṅ rathaṅ yuktvā tvamāyāhi hayōttamaiḥ. prāpayainaṅ mahābhāgamitō janapadātparam৷৷

एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते। पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम्।।

ēvaṅ manyē guṇavatāṅ guṇānāṅ phalamucyatē. pitrā mātrā ca yatsādhurvīrō nirvāsyatē vanam৷৷

राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः। योजयित्वाऽययौ तत्र रथमश्वैरलङ्कृतम्।।

rājñō vacanamājñāya sumantraḥ śīghravikramaḥ. yōjayitvā.yayau tatra rathamaśvairalaṅkṛtam৷৷

तं रथं राजपुत्राय सूत: कनकभूषितम्। आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः।।

taṅ rathaṅ rājaputrāya sūta: kanakabhūṣitam. ācacakṣē.ñjaliṅ kṛtvā yuktaṅ paramavājibhiḥ৷৷

राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंञ्चये। उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वत श्शुचिम्।।

rājā satvaramāhūya vyāpṛtaṅ vittasaṅñcayē. uvāca dēśakālajñō niścitaṅ sarvata śśucim৷৷

वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च। वर्षाण्येतानि सङ्ख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय।।

vāsāṅsi ca mahārhāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca. varṣāṇyētāni saṅkhyāya vaidēhyāḥ kṣipramānaya৷৷

नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः। प्रायच्छत्सर्वमाहृत्य सीतायै सममेव तत्।।

narēndrēṇaivamuktastu gatvā kōśagṛhaṅ tataḥ. prāyacchatsarvamāhṛtya sītāyai samamēva tat৷৷

सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम्। भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः।।

sā sujātā sujātāni vaidēhī prasthitā vanam. bhūṣayāmāsa gātrāṇi tairvicitrairvibhūṣaṇaiḥ৷৷

व्यराजयत वैदेही वेश्म तत्सुविभूषिता। उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः।।

vyarājayata vaidēhī vēśma tatsuvibhūṣitā. udyatōṅ.śumataḥ kālē khaṅ prabhēva vivasvataḥ৷৷

तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत्। अनाचरन्ती कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम्।।

tāṅ bhujābhyāṅ pariṣvajya śvaśrūrvacanamabravīt. anācarantī kṛpaṇaṅ mūrdhnyupāghrāya maithilīm৷৷

असत्य स्सर्वलोकेऽस्मिन्सततं सत्कृताः प्रियैः। भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः।।

asatya ssarvalōkē.sminsatataṅ satkṛtāḥ priyaiḥ. bhartāraṅ nānumanyantē vinipātagataṅ striyaḥ৷৷

एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम्। अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि।।

ēṣa svabhāvō nārīṇāmanubhūya purā sukham. alpāmapyāpadaṅ prāpya duṣyanti prajahatyapi৷৷

असत्यशीला विकृता दुर्ग्राह्यहृदयास्सदा। युवत्यः पापसंङ्कल्पाः क्षणमात्राद्विरागिणः।।

asatyaśīlā vikṛtā durgrāhyahṛdayāssadā. yuvatyaḥ pāpasaṅṅkalpāḥ kṣaṇamātrādvirāgiṇaḥ৷৷

न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि सङ्ग्रहः। स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः।।

na kulaṅ na kṛtaṅ vidyā na dattaṅ nāpi saṅgrahaḥ. strīṇāṅ gṛhṇāti hṛdayamanityahṛdayā hi tāḥ৷৷

साध्वीनां हि स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते शमे। स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते।।

sādhvīnāṅ hi sthitānāṅ tu śīlē satyē śrutē śamē. strīṇāṅ pavitraṅ paramaṅ patirēkō viśiṣyatē৷৷

स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम। तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा।।

sa tvayā nāvamantavyaḥ putraḥ pravrājitō mama. tava daivatamastvēṣa nirdhanaḥ sadhanō.pi vā৷৷

विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम्। कृताञ्जलिरुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिताम्।।

vijñāya vacanaṅ sītā tasyā dharmārthasaṅhitam. kṛtāñjaliruvācēdaṅ śvaśrūmabhimukhē sthitām৷৷

करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम्। अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे।।

kariṣyē sarvamēvāhamāryā yadanuśāsti mām. abhijñāsmi yathā bharturvartitavyaṅ śrutaṅ ca mē৷৷

न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति। धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा।।

na māmasajjanēnāryā samānayitumarhati. dharmādvicalituṅ nāhamalaṅ candrādiva prabhā৷৷

नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः। नापतिस्सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा।।

nātantrī vādyatē vīṇā nācakrō vartatē rathaḥ. nāpatissukhamēdhēta yā syādapi śatātmajā৷৷

मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः। अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत्।।

mitaṅ dadāti hi pitā mitaṅ mātā mitaṅ sutaḥ. amitasya hi dātāraṅ bhartāraṅ kā na pūjayēt৷৷

साहमेवं गता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा। आर्ये किमवमन्येऽहं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम्।।

sāhamēvaṅ gatā śrēṣṭhā śrutadharmaparāvarā. āryē! kimavamanyē.haṅ strīṇāṅ bhartā hi daivatam৷৷

सीताया वचनं श्रुत्वा कौशल्या हृदयङ्गमम्। शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम्।।

sītāyā vacanaṅ śrutvā kauśalyā hṛdayaṅgamam. śuddhasattvā mumōcāśru sahasā duḥkhaharṣajam৷৷

तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम्। रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत्।।

tāṅ prāñjalirabhikramya mātṛmadhyē.tisatkṛtām. rāmaḥ paramadharmātmā mātaraṅ vākyamabravīt৷৷

अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम।। क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति।।

amba! mā duḥkhitā bhūstvaṅ paśya tvaṅ pitaraṅ mama৷৷ kṣayō hi vanavāsasya kṣipramēva bhaviṣyati৷৷

सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च। सा समग्रमिह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम्।।

suptāyāstē gamiṣyanti nava varṣāṇi pañca ca. sā samagramiha prāptaṅ māṅ drakṣyasi suhṛdvṛtam৷৷

एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः। त्रयश्शतशतार्धाश्च ददर्शा वेक्ष्य मातरः।।

ētāvadabhinītārthamuktvā sa jananīṅ vacaḥ. trayaśśataśatārdhāśca dadarśā vēkṣya mātaraḥ৷৷

ता श्चापि स तथैवार्ता मातृ़र्दशरथात्मजः। धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः।।

tā ścāpi sa tathaivārtā mātṛrdaśarathātmajaḥ. dharmayuktamidaṅ vākyaṅ nijagāda kṛtāñjaliḥ৷৷

संवासात्परुषं किञ्चिदज्ञानाद्वापि यत्कृतम्। तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः।।

saṅvāsātparuṣaṅ kiñcidajñānādvāpi yatkṛtam. tanmē samanujānīta sarvāścāmantrayāmi vaḥ৷৷

वचनं राघवस्यैतध्दर्मयुक्तं समाहितम्। शुश्रुवुस्ताः स्त्रियंस्सर्वा श्शोकोपहतचेतसः।।

vacanaṅ rāghavasyaitadhdarmayuktaṅ samāhitam. śuśruvustāḥ striyaṅssarvā śśōkōpahatacētasaḥ৷৷

जज्ञेऽथ तासां सन्नादः क्रौञ्चीनामिव निस्वनः। मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे।।

jajñē.tha tāsāṅ sannādaḥ krauñcīnāmiva nisvanaḥ. mānavēndrasya bhāryāṇāmēvaṅ vadati rāghavē৷৷

मुरजपणवमेघघोषवत् दशरथवेश्म बभूव यत्पुरा। विलपितपरिदेवनाकुलं व्यसनगतं तदभूत्सुदुःखितम्।।

murajapaṇavamēghaghōṣavat daśarathavēśma babhūva yatpurā. vilapitaparidēvanākulaṅ vyasanagataṅ tadabhūtsuduḥkhitam৷৷