इति भेषजचतुष्कः

iti bhēṣajacatuṣkaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

इह खलु षड विरेचनशतानि भवन्ति षड विरेचनाश्रयाः पञ्च कषाययोनयः पञ्चविधं कषायकल्पनं पञ्चाशन्महाकषायाः पञ्च कषायशतानि इति सङ्ग्रहः

iha khalu ṣaḍ virēcanaśatāni bhavanti ṣaḍ virēcanāśrayāḥ pañca kaṣāyayōnayaḥ pañcavidhaṁ kaṣāyakalpanaṁ pañcāśanmahākaṣāyāḥ pañca kaṣāyaśatāni iti saṅgrahaḥ

षड विरेचनशतानि इति यदुक्तं तदिह सङ्ग्रहेणोदाह्र̥त्य विस्तरेण कल्पोपनिषदि व्याख्यास्यामः तत्र त्रयस्त्रिंशद्योगशतं प्रणीतं फलेषु एकोनचत्वारिंशज्जीमूतकेषु योगाः पञ्चचत्वारिंशदिक्ष्वाकुषु धामार्गवः षष्टिधा भवति योगयुक्तः कुटजस्त्वष्टादशधा योगमेति क्र̥तवेधनं षष्टिधा भवति योगयुक्तं श्यामात्रिव्र̥द्योगशतं प्रणीतं दशापरे चात्र भवन्ति योगाः चतुरङ्गुलो द्वादशधा योगमेति लोध्रं विधौ षोडशयोगयुक्तं महाव्र̥क्षो भवति विंशतियोगयुक्तः एकोनचत्वारिंशत सप्तलाशङ्खिन्योर्योगाः अष्टचत्वारिंशद्दन्तीद्रवन्त्योः इति षड्विरेचनशतानि

ṣaḍ virēcanaśatāni iti yaduktaṁ tadiha saṅgrahēṇōdāhr̥tya vistarēṇa kalpōpaniṣadi vyākhyāsyāmaḥ tatra trayastriṁśadyōgaśataṁ praṇītaṁ phalēṣu ēkōnacatvāriṁśajjīmūtakēṣu yōgāḥ pañcacatvāriṁśadikṣvākuṣu dhāmārgavaḥ ṣaṣṭidhā bhavati yōgayuktaḥ kuṭajastvaṣṭādaśadhā yōgamēti kr̥tavēdhanaṁ ṣaṣṭidhā bhavati yōgayuktaṁ śyāmātrivr̥dyōgaśataṁ praṇītaṁ daśāparē cātra bhavanti yōgāḥ caturaṅgulō dvādaśadhā yōgamēti lōdhraṁ vidhau ṣōḍaśayōgayuktaṁ mahāvr̥kṣō bhavati viṁśatiyōgayuktaḥ ēkōnacatvāriṁśat saptalāśaṅkhinyōryōgāḥ aṣṭacatvāriṁśaddantīdravantyōḥ iti ṣaḍvirēcanaśatāni

षड विरेचनाश्रया इति क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानीति

ṣaḍ virēcanāśrayā iti kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalānīti

पञ्च कषाययोनय इति मधुरकषायोऽम्लकषायः कटुकषायस्तिक्तकषायः कषायकषायश्चेति तन्त्रे सञ्ज्ञा

pañca kaṣāyayōnaya iti madhurakaṣāyō'mlakaṣāyaḥ kaṭukaṣāyastiktakaṣāyaḥ kaṣāyakaṣāyaścēti tantrē sañjñā

पञ्चविधं कषायकल्पनमिति तद्यथा- स्वरसः कल्कः श्र̥तः शीतः फाण्टः कषाय इति। यन्त्रनिष्पीडिताद्द्रव्याद्रसः स्वरस उच्यते । यः पिण्डो रसपिष्टानां स कल्कः परिकीर्तितः ।। वह्नौ तु क्वथितं द्रव्यं श्र̥तमाहुश्चिकित्सकाः । द्रव्यादापोत्थितात्तोये प्रतप्ते निशि संस्थितात ।। कषायो योऽभिनिर्याति स शीतः समुदाह्र̥तः । क्षिप्त्वोष्णतोये म्र̥दितं तत फाण्टं परिकीर्तितम ।। तेषां यथापूर्वं बलाधिक्यम अतः कषायकल्पना व्याध्यातुरबलापेक्षिणी न त्वेवं खलु सर्वाणि सर्वत्रोपयोगीनि भवन्ति

pañcavidhaṁ kaṣāyakalpanamiti tadyathā- svarasaḥ kalkaḥ śr̥taḥ śītaḥ phāṇṭaḥ kaṣāya iti| yantraniṣpīḍitāddravyādrasaḥ svarasa ucyatē | yaḥ piṇḍō rasapiṣṭānāṁ sa kalkaḥ parikīrtitaḥ || vahnau tu kvathitaṁ dravyaṁ śr̥tamāhuścikitsakāḥ | dravyādāpōtthitāttōyē prataptē niśi saṁsthitāt || kaṣāyō yō'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhr̥taḥ | kṣiptvōṣṇatōyē mr̥ditaṁ tat phāṇṭaṁ parikīrtitam || tēṣāṁ yathāpūrvaṁ balādhikyam ataḥ kaṣāyakalpanā vyādhyāturabalāpēkṣiṇī na tvēvaṁ khalu sarvāṇi sarvatrōpayōgīni bhavanti

ऽपञ्चाशन्महाकषायाऽ इति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः तद्यथा- जीवनीयो ब्र̥ंहणीयो लेखनीयो भेदनीयः सन्धानीयो दीपनीय इति षट्कः कषायवर्गः बल्यो वर्ण्यः कण्ठ्यो ह्र̥द्य इति चतुष्कः कषायवर्गः त्र̥प्तिघ्नोऽर्शोघ्नः कुष्ठघ्नः कण्डूघ्नः क्रिमिघ्नो विषघ्न इति षट्कः कषायवर्गः स्तन्यजननः स्तन्यशोधनः शुक्रजननः शुक्रशोधन इति चतुष्कः कषायवर्गः स्नेहोपगः स्वेदोपगो वमनोपगो विरेचनोपग आस्थापनोपगोऽनुवासनोपगः शिरोविरेचनोपग इति सप्तकः कषायवर्गः छर्दिनिग्रहणस्त्र̥ष्णानिग्रहणो हिक्कानिग्रहण इति त्रिकः कषायवर्गः पुरीषसङ्ग्रहणीयः पुरीषविरजनीयो मूत्रसङ्ग्रहणीयो मूत्रविरजनीयो मूत्रविरेचनीय इति पञ्चकः कषायवर्गः कासहरः श्वासहरः शोथहरो ज्वरहरः श्रमहर इति पञ्चकः कषायवर्गः दाहप्रशमनः शीतप्रशमन उदर्दप्रशमनोऽङ्गमर्दप्रशमनः शूलप्रशमन इति पञ्चकः कषायवर्गः शोणितस्थापनो वेदनास्थापनः सञ्ज्ञास्थापनः प्रजास्थापनो वयःस्थापन इति पञ्चकः कषायवर्गः इति पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति। तेषामेकैकस्मिन महाकषाये दश दशावयविकान कषायाननुव्याख्यास्यामः तान्येव पञ्च कषायशतानि भवन्ति

'pañcāśanmahākaṣāyā' iti yaduktaṁ tadanuvyākhyāsyāmaḥ tadyathā- jīvanīyō br̥ṁhaṇīyō lēkhanīyō bhēdanīyaḥ sandhānīyō dīpanīya iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ balyō varṇyaḥ kaṇṭhyō hr̥dya iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ tr̥ptighnō'rśōghnaḥ kuṣṭhaghnaḥ kaṇḍūghnaḥ krimighnō viṣaghna iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ stanyajananaḥ stanyaśōdhanaḥ śukrajananaḥ śukraśōdhana iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ snēhōpagaḥ svēdōpagō vamanōpagō virēcanōpaga āsthāpanōpagō'nuvāsanōpagaḥ śirōvirēcanōpaga iti saptakaḥ kaṣāyavargaḥ chardinigrahaṇastr̥ṣṇānigrahaṇō hikkānigrahaṇa iti trikaḥ kaṣāyavargaḥ purīṣasaṅgrahaṇīyaḥ purīṣavirajanīyō mūtrasaṅgrahaṇīyō mūtravirajanīyō mūtravirēcanīya iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ kāsaharaḥ śvāsaharaḥ śōthaharō jvaraharaḥ śramahara iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ dāhapraśamanaḥ śītapraśamana udardapraśamanō'ṅgamardapraśamanaḥ śūlapraśamana iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ śōṇitasthāpanō vēdanāsthāpanaḥ sañjñāsthāpanaḥ prajāsthāpanō vayaḥsthāpana iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ iti pañcāśanmahākaṣāyā mahatāṁ ca kaṣāyāṇāṁ lakṣaṇōdāharaṇārthaṁ vyākhyātā bhavanti| tēṣāmēkaikasmin mahākaṣāyē daśa daśāvayavikān kaṣāyānanuvyākhyāsyāmaḥ tānyēva pañca kaṣāyaśatāni bhavanti

तद्यथा- जीवकर्षभकौ मेदा महामेदा काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णीमाषपर्ण्यौ जीवन्ती मधुकमिति दशेमानि जीवनीयानि भवन्ति 1 क्षीरिणी राजक्षवकाश्वगन्धाकाकोलीक्षीरकाकोलीवाट्यायनीभद्रौदनीभारद्वाजीपयस्यर्ष्यगन्धा इति दशेमानि ब्र̥ंहणीयानि भवन्ति 2 मुस्तकुष्ठहरिद्रादारुहरिद्रावचातिविषाकटुरोहिणीचित्रकचिरबिल्वहैमवत्य इति दशेमानि लेखनीयानि भवन्ति 3 सुवहार्कोरुबुकाग्निमुखीचित्राचित्रकचिरबिल्वशङ्खिनीशकुलादनीस्वर्णक्षीरिण्य इति दशेमानि भेदनीयानि भवन्ति 4 मधुकमधुपर्णीप्र̥श्निपर्ण्यम्बष्ठकीसमङ्गामोचरसधातकीलोध्रप्रियङ्गुकट्फलानीति दशेमानि सन्धानीयानि भवन्ति 5 पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकश्र̥ङ्गवेराम्लवेतसमरिचाजमोदाभल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासा इति दशेमानि दीपनीयानि भवन्ति 6 इति षट्कः कषायवर्गः

tadyathā- jīvakarṣabhakau mēdā mahāmēdā kākōlī kṣīrakākōlī mudgaparṇīmāṣaparṇyau jīvantī madhukamiti daśēmāni jīvanīyāni bhavanti 1 kṣīriṇī rājakṣavakāśvagandhākākōlīkṣīrakākōlīvāṭyāyanībhadraudanībhāradvājīpayasyarṣyagandhā iti daśēmāni br̥ṁhaṇīyāni bhavanti 2 mustakuṣṭhaharidrādāruharidrāvacātiviṣākaṭurōhiṇīcitrakacirabilvahaimavatya iti daśēmāni lēkhanīyāni bhavanti 3 suvahārkōrubukāgnimukhīcitrācitrakacirabilvaśaṅkhinīśakulādanīsvarṇakṣīriṇya iti daśēmāni bhēdanīyāni bhavanti 4 madhukamadhuparṇīpr̥śniparṇyambaṣṭhakīsamaṅgāmōcarasadhātakīlōdhrapriyaṅgukaṭphalānīti daśēmāni sandhānīyāni bhavanti 5 pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśr̥ṅgavērāmlavētasamaricājamōdābhallātakāsthihiṅguniryāsā iti daśēmāni dīpanīyāni bhavanti 6 iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ

ऐन्द्र्य्र̥षभ्यतिरसर्ष्यप्रोक्तापयस्याश्वगन्धास्थिरारोहिणीबलातिबला इति दशेमानि बल्यानि भवन्ति 7 चन्दनतुङ्गपद्मकोशीरमधुकमञ्जिष्ठासारिवापयस्यासितालता इति दशेमानि वर्ण्यानि भवन्ति 8 सारिवेक्षुमूलमधुकपिप्पलीद्राक्षाविदारीकैटर्यहंसपादीब्र̥हतीकण्टकारिका इति दशेमानि कण्ठ्यानि भवन्ति 9 आम्राम्रातकलिकुचकरमर्दव्र̥क्षाम्लाम्लवेतसकुवलबदरदाडिममातुलुङ्गानीति दशेमानि ह्र̥द्यानि भवन्ति 10 इति चतुष्कः कषायवर्गः

aindryr̥ṣabhyatirasarṣyaprōktāpayasyāśvagandhāsthirārōhiṇībalātibalā iti daśēmāni balyāni bhavanti 7 candanatuṅgapadmakōśīramadhukamañjiṣṭhāsārivāpayasyāsitālatā iti daśēmāni varṇyāni bhavanti 8 sārivēkṣumūlamadhukapippalīdrākṣāvidārīkaiṭaryahaṁsapādībr̥hatīkaṇṭakārikā iti daśēmāni kaṇṭhyāni bhavanti 9 āmrāmrātakalikucakaramardavr̥kṣāmlāmlavētasakuvalabadaradāḍimamātuluṅgānīti daśēmāni hr̥dyāni bhavanti 10 iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ

नागरचव्यचित्रकविडङ्गमूर्वागुडूचीवचामुस्तपिप्पलीपटोलानीति दशेमानि त्र̥प्तिघ्नानि भवन्ति 11 कुटजबिल्वचित्रकनागरातिविषाभयाधन्वयासकदारुहरिद्रावचाचव्यानीति दशेमान्यर्शोघ्नानि भवन्ति 12 खदिराभयामलकहरिद्रारुष्करसप्तपर्णारग्वधकरवीरविडङ्गजातीप्रवाला इति दशेमानि कुष्ठघ्नानि भवन्ति 13 चन्दननलदक्र̥तमालनक्तमालनिम्बकुटजसर्षपमधुकदारुहरिद्रामुस्तानीति दशेमानि कण्डूघ्नानि भवन्ति 14 अक्षीवमरिचगण्डीरकेबुकविडङ्गनिर्गुण्डीकिणिहीश्वदंष्ट्राव्र̥षपर्णिकाखुपर्णिका इति दशेमानि क्रिमिघ्नानि भवन्ति 15 हरिद्रामञ्जिष्ठासुवहासूक्ष्मैलापालिन्दीचन्दनकतकशिरीषसिन्धुवारश्लेष्मातका इति दशेमानि विषघ्नानि भवन्ति 16 इति षट्कः कषायवर्गः

nāgaracavyacitrakaviḍaṅgamūrvāguḍūcīvacāmustapippalīpaṭōlānīti daśēmāni tr̥ptighnāni bhavanti 11 kuṭajabilvacitrakanāgarātiviṣābhayādhanvayāsakadāruharidrāvacācavyānīti daśēmānyarśōghnāni bhavanti 12 khadirābhayāmalakaharidrāruṣkarasaptaparṇāragvadhakaravīraviḍaṅgajātīpravālā iti daśēmāni kuṣṭhaghnāni bhavanti 13 candananaladakr̥tamālanaktamālanimbakuṭajasarṣapamadhukadāruharidrāmustānīti daśēmāni kaṇḍūghnāni bhavanti 14 akṣīvamaricagaṇḍīrakēbukaviḍaṅganirguṇḍīkiṇihīśvadaṁṣṭrāvr̥ṣaparṇikākhuparṇikā iti daśēmāni krimighnāni bhavanti 15 haridrāmañjiṣṭhāsuvahāsūkṣmailāpālindīcandanakatakaśirīṣasindhuvāraślēṣmātakā iti daśēmāni viṣaghnāni bhavanti 16 iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ

वीरणशालिषष्टिकेक्षुवालिकादर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटकत्त्र̥णमूलानीति दशेमानि स्तन्यजननानि भवन्ति 17 पाठामहौषधसुरदारुमुस्तमूर्वागुडूचीवत्सकफलकिराततिक्तककटुरोहिणीसारिवा इति दशेमानि स्तन्यशोधनानि भवन्ति 18 जीवकर्षभककाकोलीक्षीरकाकोलीमुद्गपर्णीमाषपर्णीमेदाव्र̥द्धरुहाजटिलाकुलिङ्गा इति दशेमानि शुक्रजननानि भवन्ति 19 कुष्ठैलवालुककट्फलसमुद्रफेनकदम्बनिर्यासेक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुरकवसुकोशीराणीति दशेमानि शुक्रशोधनानि भवन्ति 20 इति चतुष्कः कषायवर्गः

vīraṇaśāliṣaṣṭikēkṣuvālikādarbhakuśakāśagundrētkaṭakattr̥ṇamūlānīti daśēmāni stanyajananāni bhavanti 17 pāṭhāmahauṣadhasuradārumustamūrvāguḍūcīvatsakaphalakirātatiktakakaṭurōhiṇīsārivā iti daśēmāni stanyaśōdhanāni bhavanti 18 jīvakarṣabhakakākōlīkṣīrakākōlīmudgaparṇīmāṣaparṇīmēdāvr̥ddharuhājaṭilākuliṅgā iti daśēmāni śukrajananāni bhavanti 19 kuṣṭhailavālukakaṭphalasamudraphēnakadambaniryāsēkṣukāṇḍēkṣvikṣurakavasukōśīrāṇīti daśēmāni śukraśōdhanāni bhavanti 20 iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ

म्र̥द्वीकामधुकमधुपर्णीमेदाविदारीकाकोलीक्षीरकालोलीजीवकजीवन्तीशालपर्ण्य इति दशेमानि स्नेहोपगानि भवन्ति 21 शोभाञ्जनकैरण्डार्कव्र̥श्चीरपुनर्नवायवतिलकुलत्थमाषबदराणीति दशेमानि स्वेदोपगानि भवन्ति 22 मधुमधुककोविदारकर्बुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पाप्रत्यक्पुष्पा इति दशेमानि वमनोपगानि भवन्ति 23 द्राक्षाकाश्मर्यपरूषकाभयामलकबिभीतककुवलबदरकर्कन्धुपीलूनीति दशेमानि विरेचनोपगानि भवन्ति 24 त्रिव्र̥द्बिल्वपिप्पलीकुष्ठसर्षपवचावत्सकफलशतपुष्पामधुकमदनफलानीति दशेमान्यास्थापनोपगानि भवन्ति 25 रास्नासुरदारुबिल्वमदनशतपुष्पाव्र̥श्चीरपुनर्नवाश्वदंष्ट्राग्निमन्थश्योनाका इति दशेमान्यनुवासनोपगानि भवन्ति 26 ज्योतिष्मतीक्षवकमरिचपिप्पलीविडङ्गशिग्रुसर्षपापामार्गतण्डुलश्वेतामहाश्वेता इति दशेमानि शिरोविरेचनोपगानि भवन्ति 27 इति सप्तकः कषायवर्गः

mr̥dvīkāmadhukamadhuparṇīmēdāvidārīkākōlīkṣīrakālōlījīvakajīvantīśālaparṇya iti daśēmāni snēhōpagāni bhavanti 21 śōbhāñjanakairaṇḍārkavr̥ścīrapunarnavāyavatilakulatthamāṣabadarāṇīti daśēmāni svēdōpagāni bhavanti 22 madhumadhukakōvidārakarbudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpāpratyakpuṣpā iti daśēmāni vamanōpagāni bhavanti 23 drākṣākāśmaryaparūṣakābhayāmalakabibhītakakuvalabadarakarkandhupīlūnīti daśēmāni virēcanōpagāni bhavanti 24 trivr̥dbilvapippalīkuṣṭhasarṣapavacāvatsakaphalaśatapuṣpāmadhukamadanaphalānīti daśēmānyāsthāpanōpagāni bhavanti 25 rāsnāsuradārubilvamadanaśatapuṣpāvr̥ścīrapunarnavāśvadaṁṣṭrāgnimanthaśyōnākā iti daśēmānyanuvāsanōpagāni bhavanti 26 jyōtiṣmatīkṣavakamaricapippalīviḍaṅgaśigrusarṣapāpāmārgataṇḍulaśvētāmahāśvētā iti daśēmāni śirōvirēcanōpagāni bhavanti 27 iti saptakaḥ kaṣāyavargaḥ

जम्ब्वाम्रपल्लवमातुलुङ्गाम्लबदरदाडिमयवयष्टिकोशीरम्र̥ल्लाजा इति दशेमानि छर्दिनिग्रहणानि भवन्ति 28 नागरधन्वयवासकमुस्तपर्पटकचन्दनकिराततिक्तकगुडूचीह्रीवेरधान्यकपटोलानीति दशेमानि त्र̥ष्णानिग्रहणानि भवन्ति 29 शटीपुष्करमूलबदरबीजकण्टकारिकाब्र̥हतीव्र̥क्षरुहाभयापिप्पलीदुरालभाकुलीरश्र̥ङ्ग्य इति दशेमानि हिक्कानिग्रहणानि भवन्ति 30 इति त्रिकः कषायवर्गः

jambvāmrapallavamātuluṅgāmlabadaradāḍimayavayaṣṭikōśīramr̥llājā iti daśēmāni chardinigrahaṇāni bhavanti 28 nāgaradhanvayavāsakamustaparpaṭakacandanakirātatiktakaguḍūcīhrīvēradhānyakapaṭōlānīti daśēmāni tr̥ṣṇānigrahaṇāni bhavanti 29 śaṭīpuṣkaramūlabadarabījakaṇṭakārikābr̥hatīvr̥kṣaruhābhayāpippalīdurālabhākulīraśr̥ṅgya iti daśēmāni hikkānigrahaṇāni bhavanti 30 iti trikaḥ kaṣāyavargaḥ

प्रियङ्ग्वनन्ताम्रास्थिकट्वङ्गलोध्रमोचरससमङ्गाधातकीपुष्पपद्मापद्मकेशराणीति दशेमानि पुरीषसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति 31 जम्बुशल्लकीत्वक्कच्छुरामधूकशाल्मलीश्रीवेष्टकभ्र̥ष्टम्र̥त्पयस्योत्पलतिलकणा इति दशेमानि पुरीषविरजनीयानि भवन्ति 32 जम्ब्वाम्रप्लक्षवटकपीतनोडुम्बराश्वत्थभल्लातकाश्मन्तकसोमवल्का इति दशेमानि मूत्रसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति 33 पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधुकप्रियङ्गुधातकीपुष्पाणीति दशेमानि मूत्रविरजनीयानि भवन्ति 34 व्र̥क्षादनीश्वदंष्ट्रावसुकवशिरपाषाणभेददर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटमूलानीति दशेमानि मूत्रविरेचनीयानि भवन्ति 35 इति पञ्चकः कषायवर्गः

priyaṅgvanantāmrāsthikaṭvaṅgalōdhramōcarasasamaṅgādhātakīpuṣpapadmāpadmakēśarāṇīti daśēmāni purīṣasaṅgrahaṇīyāni bhavanti 31 jambuśallakītvakkacchurāmadhūkaśālmalīśrīvēṣṭakabhr̥ṣṭamr̥tpayasyōtpalatilakaṇā iti daśēmāni purīṣavirajanīyāni bhavanti 32 jambvāmraplakṣavaṭakapītanōḍumbarāśvatthabhallātakāśmantakasōmavalkā iti daśēmāni mūtrasaṅgrahaṇīyāni bhavanti 33 padmōtpalanalinakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatramadhukapriyaṅgudhātakīpuṣpāṇīti daśēmāni mūtravirajanīyāni bhavanti 34 vr̥kṣādanīśvadaṁṣṭrāvasukavaśirapāṣāṇabhēdadarbhakuśakāśagundrētkaṭamūlānīti daśēmāni mūtravirēcanīyāni bhavanti 35 iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ

द्राक्षाभयामलकपिप्पलीदुरालभाश्र̥ङ्गीकण्टकारिकाव्र̥श्चीरपुनर्नवातामलक्य इति दशेमानि कासहराणि भवन्ति 36 शटीपुष्करमूलाम्लवेतसैलाहिङ्ग्वगुरुसुरसातामलकीजीवन्तीचण्डा इति दशेमानि श्वासहराणि भवन्ति 37 पाटलाग्निमन्थश्योनाकबिल्वकाश्मर्यकण्टकारिकाब्र̥हतीशालपर्णीप्र̥श्निपर्णीगोक्षुरका इति दशेमानि श्वयथुहराणि भवन्ति 38 सारिवाशर्करापाठामञ्जिष्ठाद्राक्षापीलुपरूषकाभयामलकबिभीतकानीति दशेमानि ज्वरहराणि भवन्ति 39 द्राक्षाखर्जूरप्रियालबदरदाडिमफल्गुपरूषकेक्षुयवषष्टिका इति दशेमानि श्रमहराणि भवन्ति 40 इति पञ्चकः कषायवर्गः

drākṣābhayāmalakapippalīdurālabhāśr̥ṅgīkaṇṭakārikāvr̥ścīrapunarnavātāmalakya iti daśēmāni kāsaharāṇi bhavanti 36 śaṭīpuṣkaramūlāmlavētasailāhiṅgvagurusurasātāmalakījīvantīcaṇḍā iti daśēmāni śvāsaharāṇi bhavanti 37 pāṭalāgnimanthaśyōnākabilvakāśmaryakaṇṭakārikābr̥hatīśālaparṇīpr̥śniparṇīgōkṣurakā iti daśēmāni śvayathuharāṇi bhavanti 38 sārivāśarkarāpāṭhāmañjiṣṭhādrākṣāpīluparūṣakābhayāmalakabibhītakānīti daśēmāni jvaraharāṇi bhavanti 39 drākṣākharjūrapriyālabadaradāḍimaphalguparūṣakēkṣuyavaṣaṣṭikā iti daśēmāni śramaharāṇi bhavanti 40 iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ

लाजाचन्दनकाश्मर्यफलमधूकशर्करानीलोत्पलोशीरसारिवागुडूचीह्रीबेराणीति दशेमानि दाहप्रशमनानि भवन्ति 41 तगरागुरुधान्यकश्र̥ङ्गवेरभूतीकवचाकण्टकार्यग्निमन्थश्योनाकपिप्पल्य इति दशेमानि शीतप्रशमनानि भवन्ति 42 तिन्दुकप्रियालबदरखदिरकदरसप्तपर्णाश्वकर्णार्जुनासनारिमेदा इति दशेमान्युदर्दप्रशमनानि भवन्ति 43 विदारीगन्धाप्र̥श्निपर्णीब्र̥हतीकण्टकारिकैरण्डकाकोलीचन्दनोशीरैलामधुकानीति दशेमान्यङ्गमर्दप्रशमनानि भवन्ति 44 पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकश्र̥ङ्गवेरमरिचाजमोदाजगन्धाजाजीगण्डीराणीति दशेमानि शूलप्रशमनानि भवन्ति 45 इति पञ्चकः कषायवर्गः

lājācandanakāśmaryaphalamadhūkaśarkarānīlōtpalōśīrasārivāguḍūcīhrībērāṇīti daśēmāni dāhapraśamanāni bhavanti 41 tagarāgurudhānyakaśr̥ṅgavērabhūtīkavacākaṇṭakāryagnimanthaśyōnākapippalya iti daśēmāni śītapraśamanāni bhavanti 42 tindukapriyālabadarakhadirakadarasaptaparṇāśvakarṇārjunāsanārimēdā iti daśēmānyudardapraśamanāni bhavanti 43 vidārīgandhāpr̥śniparṇībr̥hatīkaṇṭakārikairaṇḍakākōlīcandanōśīrailāmadhukānīti daśēmānyaṅgamardapraśamanāni bhavanti 44 pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśr̥ṅgavēramaricājamōdājagandhājājīgaṇḍīrāṇīti daśēmāni śūlapraśamanāni bhavanti 45 iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ

मधुमधुकरुधिरमोचरसम्र̥त्कपाललोध्रगैरिकप्रियङ्गुशर्करालाजा इति दशेमानि शोणितस्थापनानि भवन्ति 46 शालकट्फलकदम्बपद्मकतुम्बमोचरसशिरीषवञ्जुलैलवालुकाशोका इति दशेमानि वेदनास्थापनानि भवन्ति 47 हिङ्गुकैटर्यारिमेदावचाचोरकवयस्थागोलोमीजटिलापलङ्कषाशोकरोहिण्य इति दशेमानि सञ्ज्ञास्थापनानि भवन्ति 48 ऐन्द्रीब्राह्मीशतवीर्यासहस्रवीर्याऽमोघाऽव्यथाशिवाऽरिष्टावाट्यपुष्पीविष्वक्सेनकान्ता इति दशेमानि प्रजास्थापनानि भवन्ति 49 अम्र̥ताऽभयाधात्रीमुक्ताश्वेताजीवन्त्यतिरसामण्डूकपर्णीस्थिरापुनर्नवा इति दशेमानि वयःस्थापनानि भवन्ति 50 इति पञ्चकः कषायवर्गः

madhumadhukarudhiramōcarasamr̥tkapālalōdhragairikapriyaṅguśarkarālājā iti daśēmāni śōṇitasthāpanāni bhavanti 46 śālakaṭphalakadambapadmakatumbamōcarasaśirīṣavañjulailavālukāśōkā iti daśēmāni vēdanāsthāpanāni bhavanti 47 hiṅgukaiṭaryārimēdāvacācōrakavayasthāgōlōmījaṭilāpalaṅkaṣāśōkarōhiṇya iti daśēmāni sañjñāsthāpanāni bhavanti 48 aindrībrāhmīśatavīryāsahasravīryā'mōghā'vyathāśivā'riṣṭāvāṭyapuṣpīviṣvaksēnakāntā iti daśēmāni prajāsthāpanāni bhavanti 49 amr̥tā'bhayādhātrīmuktāśvētājīvantyatirasāmaṇḍūkaparṇīsthirāpunarnavā iti daśēmāni vayaḥsthāpanāni bhavanti 50 iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ

इति पञ्चकषायशतान्यभिसमस्य पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति

iti pañcakaṣāyaśatānyabhisamasya pañcāśanmahākaṣāyā mahatāṁ ca kaṣāyāṇāṁ lakṣaṇōdāharaṇārthaṁ vyākhyātā bhavanti

नहि विस्तरस्य प्रमाणमस्ति न चाप्यतिसङ्क्षेपोऽल्पबुद्धीनां सामर्थ्यायोपकल्पते तस्मादनतिसङ्क्षेपेणानतिविस्तरेण चोपदिष्टाः। एतावन्तो ह्यलमल्पबुद्धीनां व्यवहाराय बुद्धिमतां च स्वालक्षण्यानुमानयुक्तिकुशलानामनुक्तार्थज्ञानायेति

nahi vistarasya pramāṇamasti na cāpyatisaṅkṣēpō'lpabuddhīnāṁ sāmarthyāyōpakalpatē tasmādanatisaṅkṣēpēṇānativistarēṇa cōpadiṣṭāḥ| ētāvantō hyalamalpabuddhīnāṁ vyavahārāya buddhimatāṁ ca svālakṣaṇyānumānayuktikuśalānāmanuktārthajñānāyēti

एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतानि भगवन पञ्च कषायशतानि पूर्यन्ते तानि तानि ह्येवाङ्गान्युपप्लवन्ते तेषु तेषु महाकषायेष्विति

ēvaṁvādinaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- naitāni bhagavan pañca kaṣāyaśatāni pūryantē tāni tāni hyēvāṅgānyupaplavantē tēṣu tēṣu mahākaṣāyēṣviti

तमुवाच भगवानात्रेयः- नैतदेवं बुद्धिमता द्रष्टव्यमग्निवेश। एकोऽपि ह्यनेकां सञ्ज्ञां लभते कार्यान्तराणि कुर्वन तद्यथा- पुरुषो बहूनां कर्मणां करणे समर्थो भवति स यद्यत कर्म करोति तस्य तस्य कर्मणः कर्त्र̥-करण-कार्यसम्प्रयुक्तं तत्तद्गौणं नामविशेषं प्राप्नोति तद्वदौषधद्रव्यमपि द्रष्टव्यम। यदि चैकमेव किञ्चिद्द्रव्यमासादयामस्तथागुणयुक्तं यत सर्वकर्मणां करणे समर्थं स्यात कस्ततोऽन्यदिच्छेदुपधारयितुमुपदेष्टुं वा शिष्येभ्य इति

tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- naitadēvaṁ buddhimatā draṣṭavyamagnivēśa| ēkō'pi hyanēkāṁ sañjñāṁ labhatē kāryāntarāṇi kurvan tadyathā- puruṣō bahūnāṁ karmaṇāṁ karaṇē samarthō bhavati sa yadyat karma karōti tasya tasya karmaṇaḥ kartr̥-karaṇa-kāryasamprayuktaṁ tattadgauṇaṁ nāmaviśēṣaṁ prāpnōti tadvadauṣadhadravyamapi draṣṭavyam| yadi caikamēva kiñciddravyamāsādayāmastathāguṇayuktaṁ yat sarvakarmaṇāṁ karaṇē samarthaṁ syāt kastatō'nyadicchēdupadhārayitumupadēṣṭuṁ vā śiṣyēbhya iti

तत्र श्लोकाः- यतो यावन्ति यैर्द्रव्यैर्विरेचनशतानि षट। उक्तानि सङ्ग्रहेणेह तथैवैषां षडाश्रयाः

tatra ślōkāḥ- yatō yāvanti yairdravyairvirēcanaśatāni ṣaṭ| uktāni saṅgrahēṇēha tathaivaiṣāṁ ṣaḍāśrayāḥ

रसा लवणवर्ज्याश्च कषाय इति सञ्ज्ञिताः। तस्मात पञ्चविधा योनिः कषायाणामुदाह्र̥ता

rasā lavaṇavarjyāśca kaṣāya iti sañjñitāḥ| tasmāt pañcavidhā yōniḥ kaṣāyāṇāmudāhr̥tā

तथा कल्पनमप्येषामुक्तं पञ्चविधं पुनः। महतां च कषायाणां पञ्चाशत परिकीर्तिता

tathā kalpanamapyēṣāmuktaṁ pañcavidhaṁ punaḥ| mahatāṁ ca kaṣāyāṇāṁ pañcāśat parikīrtitā

पञ्च चापि कषायाणां शतान्युक्तानि भागशः। लक्षणार्थं प्रमाणं हि विस्तरस्य न विद्यते

pañca cāpi kaṣāyāṇāṁ śatānyuktāni bhāgaśaḥ| lakṣaṇārthaṁ pramāṇaṁ hi vistarasya na vidyatē

न चालमतिसङ्क्षेपः सामर्थ्यायोपकल्पते। अल्पबुद्धेरयं तस्मान्नातिसङ्क्षेपविस्तरः

na cālamatisaṅkṣēpaḥ sāmarthyāyōpakalpatē| alpabuddhērayaṁ tasmānnātisaṅkṣēpavistaraḥ

मन्दानां व्यवहाराय बुधानां बुद्धिव्र̥द्धये। पञ्चाशत्को ह्ययं वर्गः कषायाणामुदाह्र̥तः

mandānāṁ vyavahārāya budhānāṁ buddhivr̥ddhayē| pañcāśatkō hyayaṁ vargaḥ kaṣāyāṇāmudāhr̥taḥ

तेषां कर्मसु बाह्येषु योगमाभ्यन्तरेषु च। संयोगं च प्रयोगं च यो वेद स भिषग्वरः

tēṣāṁ karmasu bāhyēṣu yōgamābhyantarēṣu ca| saṁyōgaṁ ca prayōgaṁ ca yō vēda sa bhiṣagvaraḥ

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने षड्विरेचनशताश्रितीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē ṣaḍvirēcanaśatāśritīyō nāma caturthō'dhyāyaḥ