अथातोऽर्थेदशमहामूलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātō'rthēdaśamahāmūlīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

अर्थे दश महामूलाः समासक्ता महाफलाः। महच्चार्थश्च ह्र̥दयं पर्यायैरुच्यते बुधैः

arthē daśa mahāmūlāḥ samāsaktā mahāphalāḥ| mahaccārthaśca hr̥dayaṁ paryāyairucyatē budhaiḥ

षडङ्गमङ्गं विज्ञानमिन्द्रियाण्यर्थपञ्चकम। आत्मा च सगुणश्चेतश्चिन्त्यं च ह्र̥दि संश्रितम

ṣaḍaṅgamaṅgaṁ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca saguṇaścētaścintyaṁ ca hr̥di saṁśritam

प्रतिष्ठार्थं हि भावानामेषां ह्र̥दयमिष्यते। गोपानसीनामागारकर्णिकेवार्थचिन्तकैः

pratiṣṭhārthaṁ hi bhāvānāmēṣāṁ hr̥dayamiṣyatē| gōpānasīnāmāgārakarṇikēvārthacintakaiḥ

तस्योपघातान्मूर्च्छायं भेदान्मरणम्र̥च्छति।6। यद्धि तत स्पर्शविज्ञानं धारि तत्तत्र संश्रितम

tasyōpaghātānmūrcchāyaṁ bhēdānmaraṇamr̥cchati|6| yaddhi tat sparśavijñānaṁ dhāri tattatra saṁśritam

तत परस्यौजसः स्थानं तत्र चैतन्यसङ्ग्रहः। ह्र̥दयं महदर्थश्च तस्मादुक्तं चिकित्सकैः

tat parasyaujasaḥ sthānaṁ tatra caitanyasaṅgrahaḥ| hr̥dayaṁ mahadarthaśca tasmāduktaṁ cikitsakaiḥ

तेन मूलेन महता महामूला मता दश। ओजोवहाः शरीरेऽस्मिन विधम्यन्ते समन्ततः

tēna mūlēna mahatā mahāmūlā matā daśa| ōjōvahāḥ śarīrē'smin vidhamyantē samantataḥ

येनौजसा वर्तयन्ति प्रीणिताः सर्वदेहिनः । यद्र̥ते सर्वभूतानां जीवितं नावतिष्ठते

yēnaujasā vartayanti prīṇitāḥ sarvadēhinaḥ | yadr̥tē sarvabhūtānāṁ jīvitaṁ nāvatiṣṭhatē

यत सारमादौ गर्भस्य यत्तद्गर्भरसाद्रसः । संवर्तमानं ह्र̥दयं समाविशति यत पुरा

yat sāramādau garbhasya yattadgarbharasādrasaḥ | saṁvartamānaṁ hr̥dayaṁ samāviśati yat purā

यस्य नाशात्तु नाशोऽस्ति धारि यद्ध्र̥दयाश्रितम । यच्छरीररसस्नेहः प्राणा यत्र प्रतिष्ठिताः

yasya nāśāttu nāśō'sti dhāri yaddhr̥dayāśritam | yaccharīrarasasnēhaḥ prāṇā yatra pratiṣṭhitāḥ

तत्फला बहुधा वा ताः फलन्तीवति महाफलाः।12। ध्मानाद्धमन्यः स्रवणात स्रोतांसि सरणात्सिराः

tatphalā bahudhā vā tāḥ phalantīvati mahāphalāḥ|12| dhmānāddhamanyaḥ sravaṇāt srōtāṁsi saraṇātsirāḥ

तन्महत ता महामूलास्तच्चोजः परिरक्षता। परिहार्या विशेषेण मनसो दुःखहेतवः

tanmahat tā mahāmūlāstaccōjaḥ parirakṣatā| parihāryā viśēṣēṇa manasō duḥkhahētavaḥ

ह्र̥द्यं यत स्याद्यदौजस्यं स्रोतसां यत प्रसादनम। तत्तत सेव्यं प्रयत्नेन प्रशमो ज्ञानमेव च

hr̥dyaṁ yat syādyadaujasyaṁ srōtasāṁ yat prasādanam| tattat sēvyaṁ prayatnēna praśamō jñānamēva ca

अथ खल्वेकं प्राणवर्धनानामुत्क्र̥ष्टतममेकं बलवर्धनानामेकं ब्र̥ंहणानामेकं नन्दनानामेकं हर्षणानामेकमयनानामिति । तत्राहिंसा प्राणिनां प्राणवर्धनानामुत्क्र̥ष्टतमं वीर्यं बलवर्धनानां विद्या ब्र̥ंहणानाम इन्द्रियजयो नन्दनानां तत्त्वावबोधो हर्षणानां ब्रह्मचर्यमयनानामिति एवमायुर्वेदविदो मन्यन्ते

atha khalvēkaṁ prāṇavardhanānāmutkr̥ṣṭatamamēkaṁ balavardhanānāmēkaṁ br̥ṁhaṇānāmēkaṁ nandanānāmēkaṁ harṣaṇānāmēkamayanānāmiti | tatrāhiṁsā prāṇināṁ prāṇavardhanānāmutkr̥ṣṭatamaṁ vīryaṁ balavardhanānāṁ vidyā br̥ṁhaṇānām indriyajayō nandanānāṁ tattvāvabōdhō harṣaṇānāṁ brahmacaryamayanānāmiti ēvamāyurvēdavidō manyantē

तत्रायुर्वेदविदस्तन्त्रस्थानाध्यायप्रश्नानां प्र̥थक्त्वेन वाक्यशो वाक्यार्थशोऽर्थावयवशश्च प्रवक्तारो मन्तव्याः। तत्राह- कथं तन्त्रादीनि वाक्यशो वाक्यार्थशोऽर्थावयवशश्चोक्तानि भवन्तीति

tatrāyurvēdavidastantrasthānādhyāyapraśnānāṁ pr̥thaktvēna vākyaśō vākyārthaśō'rthāvayavaśaśca pravaktārō mantavyāḥ| tatrāha- kathaṁ tantrādīni vākyaśō vākyārthaśō'rthāvayavaśaścōktāni bhavantīti

अत्रोच्यते- तन्त्रमार्षं कार्त्स्न्येन यथाम्नायमुच्यमानं वाक्यशो भवत्युक्तम

atrōcyatē- tantramārṣaṁ kārtsnyēna yathāmnāyamucyamānaṁ vākyaśō bhavatyuktam

बुद्ध्या सम्यगनुप्रविश्यार्थतत्त्वं वाग्भिर्व्याससमासप्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनयुक्ताभिस्त्रिविधशिष्यबुद्धिगम्याभिरुच्यमानं वाक्यार्थशो भवत्युक्तम

buddhyā samyaganupraviśyārthatattvaṁ vāgbhirvyāsasamāsapratijñāhētūdāharaṇōpanayanigamanayuktābhistrividhaśiṣyabuddhigamyābhirucyamānaṁ vākyārthaśō bhavatyuktam

तन्त्रनियतानामर्थदुर्गाणां पुनर्विभावनैरुक्तमर्थावयवशो भवत्युक्तम

tantraniyatānāmarthadurgāṇāṁ punarvibhāvanairuktamarthāvayavaśō bhavatyuktam

तत्र चेत प्रष्टारः स्युः- चतुर्णाम्र̥क्सामयजुरथर्ववेदानां कं वेदमुपदिशन्त्यायुर्वेदविदः किमायुः कस्मादायुर्वेदः किमर्थमायुर्वेदः शाश्वतोऽशाश्वतो वा कति कानि चास्याङ्गानि कैश्चायमध्येतव्यः किमर्थं च इति

tatra cēt praṣṭāraḥ syuḥ- caturṇāmr̥ksāmayajuratharvavēdānāṁ kaṁ vēdamupadiśantyāyurvēdavidaḥ kimāyuḥ kasmādāyurvēdaḥ kimarthamāyurvēdaḥ śāśvatō'śāśvatō vā kati kāni cāsyāṅgāni kaiścāyamadhyētavyaḥ kimarthaṁ ca iti

तत्र भिषजा प्र̥ष्टेनैवं चतुर्णाम्र̥क्सामयजुरथर्ववेदानामात्मनोऽथर्ववेदे भक्तिरादेश्या वेदो ह्याथर्वणो दानस्वस्त्ययनबलिमङ्गलहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासमन्त्रादिपरिग्रहाच्चिकित्सां प्राह चिकित्सा चायुषो हितायोपदिश्यते

tatra bhiṣajā pr̥ṣṭēnaivaṁ caturṇāmr̥ksāmayajuratharvavēdānāmātmanō'tharvavēdē bhaktirādēśyā vēdō hyātharvaṇō dānasvastyayanabalimaṅgalahōmaniyamaprāyaścittōpavāsamantrādiparigrahāccikitsāṁ prāha cikitsā cāyuṣō hitāyōpadiśyatē

वेदं चोपदिश्यायुर्वाच्यं तत्रायुश्चेतनानुव्र̥त्तिर्जीवितमनुबन्धो धारि चेत्येकोऽर्थः

vēdaṁ cōpadiśyāyurvācyaṁ tatrāyuścētanānuvr̥ttirjīvitamanubandhō dhāri cētyēkō'rthaḥ

तदायुर्वेदयतीत्यायुर्वेदः कथमिति चेत उच्यते- स्वलक्षणतः सुखासुखतो हिताहिततः प्रमाणाप्रमाणतश्च यतश्चायुष्याण्यनायुष्याणि च द्रव्यगुणकर्माणि वेदयत्यतोऽप्यायुर्वेदः। तत्रायुष्याण्यनायुष्याणि च द्रव्यगुणकर्माणि केवलेनोपदेक्ष्यन्ते तन्त्रेण

tadāyurvēdayatītyāyurvēdaḥ kathamiti cēt ucyatē- svalakṣaṇataḥ sukhāsukhatō hitāhitataḥ pramāṇāpramāṇataśca yataścāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi vēdayatyatō'pyāyurvēdaḥ| tatrāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi kēvalēnōpadēkṣyantē tantrēṇa

तत्रायुरुक्तं स्वलक्षणतो यथावदिहैव पूर्वाध्याये च। तत्र शारीरमानसाभ्यां रोगाभ्यामनभिद्रुतस्य विशेषेण यौवनवतः समर्थानुगतबलवीर्ययशःपौरुषपराक्रमस्य ज्ञानविज्ञानेन्द्रियेन्द्रियार्थबलसमुदये वर्तमानस्य परमर्द्धिरुचिरविविधोपभोगस्य सम्र̥द्धसर्वारम्भस्य यथेष्टविचारिणः सुखमायुरुच्यते असुखमतो विपर्ययेण हितैषिणः पुनर्भूतानां परस्वादुपरतस्य सत्यवादिनः शमपरस्य परीक्ष्यकारिणोऽप्रमत्तस्य त्रिवर्गं परस्परेणानुपहतमुपसेवमानस्य पूजार्हसम्पूजकस्य ज्ञानविज्ञानोपशमशीलस्य व्र̥द्धोपसेविनः सुनियतरागरोषेर्ष्यामदमानवेगस्य सततं विविधप्रदानपरस्य तपोज्ञानप्रशमनित्यस्याध्यात्मविदस्तत्परस्य लोकमिमं चामुं चावेक्षमाणस्य स्म्र̥तिमतिमतो हितमायुरुच्यते अहितमतो विपर्ययेण

tatrāyuruktaṁ svalakṣaṇatō yathāvadihaiva pūrvādhyāyē ca| tatra śārīramānasābhyāṁ rōgābhyāmanabhidrutasya viśēṣēṇa yauvanavataḥ samarthānugatabalavīryayaśaḥpauruṣaparākramasya jñānavijñānēndriyēndriyārthabalasamudayē vartamānasya paramarddhiruciravividhōpabhōgasya samr̥ddhasarvārambhasya yathēṣṭavicāriṇaḥ sukhamāyurucyatē asukhamatō viparyayēṇa hitaiṣiṇaḥ punarbhūtānāṁ parasvāduparatasya satyavādinaḥ śamaparasya parīkṣyakāriṇō'pramattasya trivargaṁ parasparēṇānupahatamupasēvamānasya pūjārhasampūjakasya jñānavijñānōpaśamaśīlasya vr̥ddhōpasēvinaḥ suniyatarāgarōṣērṣyāmadamānavēgasya satataṁ vividhapradānaparasya tapōjñānapraśamanityasyādhyātmavidastatparasya lōkamimaṁ cāmuṁ cāvēkṣamāṇasya smr̥timatimatō hitamāyurucyatē ahitamatō viparyayēṇa

प्रमाणमायुषस्त्वर्थेन्द्रियमनोबुद्धिचेष्टादीनां विक्र̥तिलक्षणैरुपलभ्यतेऽनिमित्तैः अयमस्मात क्षणान्मुहूर्ताद्दिवसात त्रिपञ्चसप्तदशद्वादशाहात पक्षान्मासात षण्मासात संवत्सराद्वा स्वभावमापत्स्यत इति तत्र स्वभावः प्रव्र̥त्तेरुपरमो मरणमनित्यता निरोध इत्येकोऽर्थः इत्यायुषः प्रमाणम अतो विपरीतमप्रमाणमरिष्टाधिकारे देहप्रक्र̥तिलक्षणमधिक्र̥त्य चोपदिष्टमायुषः प्रमाणमायुर्वेदे

pramāṇamāyuṣastvarthēndriyamanōbuddhicēṣṭādīnāṁ vikr̥tilakṣaṇairupalabhyatē'nimittaiḥ ayamasmāt kṣaṇānmuhūrtāddivasāt tripañcasaptadaśadvādaśāhāt pakṣānmāsāt ṣaṇmāsāt saṁvatsarādvā svabhāvamāpatsyata iti tatra svabhāvaḥ pravr̥ttēruparamō maraṇamanityatā nirōdha ityēkō'rthaḥ ityāyuṣaḥ pramāṇam atō viparītamapramāṇamariṣṭādhikārē dēhaprakr̥tilakṣaṇamadhikr̥tya cōpadiṣṭamāyuṣaḥ pramāṇamāyurvēdē

प्रयोजनं चास्य स्वस्थस्य स्वास्थ्यरक्षणमातुरस्य विकारप्रशमनं च

prayōjanaṁ cāsya svasthasya svāsthyarakṣaṇamāturasya vikārapraśamanaṁ ca

सोऽयमायुर्वेदः शाश्वतो निर्दिश्यते अनादित्वात स्वभावसंसिद्धलक्षणत्वात भावस्वभावनित्यत्वाच्च। न हि नाभूत कदाचिदायुषः सन्तानो बुद्धिसन्तानो वा शाश्वतश्चायुषो वेदिता अनादि च सुखदुःखं सद्रव्यहेतुलक्षणमपरापरयोगात। एष चार्थसङ्ग्रहो विभाव्यते आयुर्वेदलक्षणमिति। गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षादीनां द्रव्याणां सामान्यविशेषाभ्यां व्र̥द्धिह्रासौ यथोक्तं- गुरुभिरभ्यस्यमानैर्गुरूणामुपचयो भवत्यपचयो लघूनां एवमेवेतरेषामिति एष भावस्वभावो नित्यः स्वलक्षणं च द्रव्याणां प्र̥थिव्यादीनां सन्ति तु द्रव्याणि गुणाश्च नित्यानित्याः। न ह्यायुर्वेदस्याभूत्वोत्पत्तिरुपलभ्यते अन्यत्रावबोधोपदेशाभ्याम एतद्वै द्वयमधिक्र̥त्योत्पत्तिमुपदिशन्त्येके। स्वाभाविकं चास्य लक्षणमक्र̥तकं यदुक्तमिहाद्येऽध्याये च यथा- अग्नेरौष्ण्यम अपां द्रवत्वम। भावस्वभावनित्यत्वमपि चास्य यथोक्तं- गुरुभिरभ्यस्यमानैर्गुरूणामुपचयो भवत्यपचयो लघूनामिति

sō'yamāyurvēdaḥ śāśvatō nirdiśyatē anāditvāt svabhāvasaṁsiddhalakṣaṇatvāt bhāvasvabhāvanityatvācca| na hi nābhūt kadācidāyuṣaḥ santānō buddhisantānō vā śāśvataścāyuṣō vēditā anādi ca sukhaduḥkhaṁ sadravyahētulakṣaṇamaparāparayōgāt| ēṣa cārthasaṅgrahō vibhāvyatē āyurvēdalakṣaṇamiti| gurulaghuśītōṣṇasnigdharūkṣādīnāṁ dravyāṇāṁ sāmānyaviśēṣābhyāṁ vr̥ddhihrāsau yathōktaṁ- gurubhirabhyasyamānairgurūṇāmupacayō bhavatyapacayō laghūnāṁ ēvamēvētarēṣāmiti ēṣa bhāvasvabhāvō nityaḥ svalakṣaṇaṁ ca dravyāṇāṁ pr̥thivyādīnāṁ santi tu dravyāṇi guṇāśca nityānityāḥ| na hyāyurvēdasyābhūtvōtpattirupalabhyatē anyatrāvabōdhōpadēśābhyām ētadvai dvayamadhikr̥tyōtpattimupadiśantyēkē| svābhāvikaṁ cāsya lakṣaṇamakr̥takaṁ yaduktamihādyē'dhyāyē ca yathā- agnērauṣṇyam apāṁ dravatvam| bhāvasvabhāvanityatvamapi cāsya yathōktaṁ- gurubhirabhyasyamānairgurūṇāmupacayō bhavatyapacayō laghūnāmiti

तस्यायुर्वेदस्याङ्गान्यष्टौ तद्यथा- कायचिकित्सा शालाक्यं शल्यापहर्त्र̥कं विषगरवैरोधिकप्रशमनं भूतविद्या कौमारभ्र̥त्यकं रसायनं वाजीकरणमिति

tasyāyurvēdasyāṅgānyaṣṭau tadyathā- kāyacikitsā śālākyaṁ śalyāpahartr̥kaṁ viṣagaravairōdhikapraśamanaṁ bhūtavidyā kaumārabhr̥tyakaṁ rasāyanaṁ vājīkaraṇamiti

स चाध्येतव्यो ब्राह्मणराजन्यवैश्यैः। तत्रानुग्रहार्थं प्राणिनां ब्राह्मणैः आरक्षार्थं राजन्यैः व्र̥त्त्यर्थं वैश्यैः सामान्यतो वा धर्मार्थकामपरिग्रहार्थं सर्वैः। तत्र यदध्यात्मविदां धर्मपथस्थानां धर्मप्रकाशकानां वा मात्र̥पित्र̥भ्रात्र̥बन्धुगुरुजनस्य वा विकारप्रशमने प्रयत्नवान भवति यच्चायुर्वेदोक्तमध्यात्ममनुध्यायति वेदयत्यनुविधीयते वा सोऽस्य परो धर्मः या पुनरीश्वराणां वसुमतां वा सकाशात सुखोपहारनिमित्ता भवत्यर्थावाप्तिरारक्षणं च या च स्वपरिग्र̥हीतानां प्राणिनामातुर्यादारक्षा सोऽस्यार्थः यत पुनरस्य विद्वद्ग्रहणयशः शरण्यत्वं च या च सम्मानशुश्रूषा यच्चेष्टानां विषयाणामारोग्यमाधत्ते सोऽस्य कामः। इति यथाप्रश्नमुक्तमशेषेण

sa cādhyētavyō brāhmaṇarājanyavaiśyaiḥ| tatrānugrahārthaṁ prāṇināṁ brāhmaṇaiḥ ārakṣārthaṁ rājanyaiḥ vr̥ttyarthaṁ vaiśyaiḥ sāmānyatō vā dharmārthakāmaparigrahārthaṁ sarvaiḥ| tatra yadadhyātmavidāṁ dharmapathasthānāṁ dharmaprakāśakānāṁ vā mātr̥pitr̥bhrātr̥bandhugurujanasya vā vikārapraśamanē prayatnavān bhavati yaccāyurvēdōktamadhyātmamanudhyāyati vēdayatyanuvidhīyatē vā sō'sya parō dharmaḥ yā punarīśvarāṇāṁ vasumatāṁ vā sakāśāt sukhōpahāranimittā bhavatyarthāvāptirārakṣaṇaṁ ca yā ca svaparigr̥hītānāṁ prāṇināmāturyādārakṣā sō'syārthaḥ yat punarasya vidvadgrahaṇayaśaḥ śaraṇyatvaṁ ca yā ca sammānaśuśrūṣā yaccēṣṭānāṁ viṣayāṇāmārōgyamādhattē sō'sya kāmaḥ| iti yathāpraśnamuktamaśēṣēṇa

अथ भिषगादित एव भिषजा प्रष्टव्योऽष्टविधं भवति- तन्त्रं तन्त्रार्थान स्थानं स्थानार्थान अध्यायम अध्यायार्थान प्रश्नं प्रश्नार्थांश्चेति प्र̥ष्टेन चैतद्वक्तव्यमशेषेण वाक्यशो वाक्यार्थशोऽर्थावयवशश्चेति

atha bhiṣagādita ēva bhiṣajā praṣṭavyō'ṣṭavidhaṁ bhavati- tantraṁ tantrārthān sthānaṁ sthānārthān adhyāyam adhyāyārthān praśnaṁ praśnārthāṁścēti pr̥ṣṭēna caitadvaktavyamaśēṣēṇa vākyaśō vākyārthaśō'rthāvayavaśaścēti

तत्रायुर्वेदः शाखा विद्या सूत्रं ज्ञानं शास्त्रं लक्षणं तन्त्रमित्यनर्थान्तरम

tatrāyurvēdaḥ śākhā vidyā sūtraṁ jñānaṁ śāstraṁ lakṣaṇaṁ tantramityanarthāntaram

तन्त्रार्थः पुनः स्वलक्षणैरुपदिष्टः। स चार्थः प्रकरणैर्विभाव्यमानो भूय एव शरीरव्र̥त्तिहेतुव्याधिकर्मकार्यकालकर्त्र̥करणविधिविनिश्चयाद्दशप्रकरणः तानि च प्रकरणानि केवलेनोपदेक्ष्यन्ते तन्त्रेण

tantrārthaḥ punaḥ svalakṣaṇairupadiṣṭaḥ| sa cārthaḥ prakaraṇairvibhāvyamānō bhūya ēva śarīravr̥ttihētuvyādhikarmakāryakālakartr̥karaṇavidhiviniścayāddaśaprakaraṇaḥ tāni ca prakaraṇāni kēvalēnōpadēkṣyantē tantrēṇa

तन्त्रस्यास्याष्टौ स्थानानि तद्यथा- श्लोकनिदानविमानशारीरेन्द्रियचिकित्सितकल्पसिद्धिस्थानानि। तत्र त्रिंशदध्यायकं श्लोकस्थानम अष्टाष्टाध्यायकानि निदानविमानशारीरस्थानानि द्वादशकमिन्द्रियाणां त्रिंशकं चिकित्सितानां द्वादशके कल्पसिद्धिस्थाने भवतः

tantrasyāsyāṣṭau sthānāni tadyathā- ślōkanidānavimānaśārīrēndriyacikitsitakalpasiddhisthānāni| tatra triṁśadadhyāyakaṁ ślōkasthānam aṣṭāṣṭādhyāyakāni nidānavimānaśārīrasthānāni dvādaśakamindriyāṇāṁ triṁśakaṁ cikitsitānāṁ dvādaśakē kalpasiddhisthānē bhavataḥ

भवति चात्र- द्वे त्रिंशके द्वादशकं त्रयं च त्रीण्यष्टकान्येषु समाप्तिरुक्ता। श्लोकौषधारिष्टविकल्पसिद्धिनिदानमानाश्रयसञ्ज्ञकेषु

bhavati cātra- dvē triṁśakē dvādaśakaṁ trayaṁ ca trīṇyaṣṭakānyēṣu samāptiruktā| ślōkauṣadhāriṣṭavikalpasiddhinidānamānāśrayasañjñakēṣu

स्वे स्वे स्थाने यथास्वं च स्थानार्थ उपदेक्ष्यते। सविंशमध्यायशतं श्र̥णु नामक्रमागतम

svē svē sthānē yathāsvaṁ ca sthānārtha upadēkṣyatē| saviṁśamadhyāyaśataṁ śr̥ṇu nāmakramāgatam

दीर्घञ्जीवोऽप्यपामार्गतण्डुलारग्वधादिकौ। षड्विरेकाश्रयश्चेति चतुष्को भेषजाश्रयः

dīrghañjīvō'pyapāmārgataṇḍulāragvadhādikau| ṣaḍvirēkāśrayaścēti catuṣkō bhēṣajāśrayaḥ

मात्रातस्याशितीयौ च नवेगान्धारणं तथा। इन्द्रियोपक्रमश्चेति चत्वारः स्वास्थ्यव्र̥त्तिकाः

mātrātasyāśitīyau ca navēgāndhāraṇaṁ tathā| indriyōpakramaścēti catvāraḥ svāsthyavr̥ttikāḥ

खुड्डाकश्च चतुष्पादो महांस्तिस्रैषणस्तथा। सह वातकलाख्येन विद्यान्नैर्देशिकान बुधः

khuḍḍākaśca catuṣpādō mahāṁstisraiṣaṇastathā| saha vātakalākhyēna vidyānnairdēśikān budhaḥ

स्नेहनस्वेदनाध्यायावुभौ यश्चोपकल्पनः। चिकित्साप्राभ्र̥तश्चैव सर्व एव प्रकल्पनाः

snēhanasvēdanādhyāyāvubhau yaścōpakalpanaḥ| cikitsāprābhr̥taścaiva sarva ēva prakalpanāḥ

कियन्तःशिरसीयश्च त्रिशोफाष्टोदरादिकौ। रोगाध्यायो महांश्चैव रोगाध्यायचतुष्टयम

kiyantaḥśirasīyaśca triśōphāṣṭōdarādikau| rōgādhyāyō mahāṁścaiva rōgādhyāyacatuṣṭayam

अष्टौनिन्दितसङ्ख्यातस्तथा लङ्घनतर्पणे। विधिशोणितिकश्चैव व्याख्यातास्तत्र योजनाः

aṣṭauninditasaṅkhyātastathā laṅghanatarpaṇē| vidhiśōṇitikaścaiva vyākhyātāstatra yōjanāḥ

यज्जःपुरुषसङ्ख्यातो भद्रकाप्यान्नपानिकौ। विविधाशितपीतीयश्चत्वारोऽन्नविनिश्चयाः

yajjaḥpuruṣasaṅkhyātō bhadrakāpyānnapānikau| vividhāśitapītīyaścatvārō'nnaviniścayāḥ

दशप्राणायतनिकस्तथाऽर्थेदशमूलिकः। द्वावेतौ प्राणदेहार्थौ प्रोक्तौ वैद्यगुणाश्रयौ

daśaprāṇāyatanikastathā'rthēdaśamūlikaḥ| dvāvētau prāṇadēhārthau prōktau vaidyaguṇāśrayau

औषधस्वस्थनिर्देशकल्पनारोगयोजनाः। चतुष्काः षट क्रमेणोक्ताः सप्तमश्चान्नपानिकः

auṣadhasvasthanirdēśakalpanārōgayōjanāḥ| catuṣkāḥ ṣaṭ kramēṇōktāḥ saptamaścānnapānikaḥ

द्वौ चान्त्यौ सङ्ग्रहाध्यायाविति त्रिंशकमर्थवत। श्लोकस्थानं समुद्दिष्टं तन्त्रस्यास्य शिरः शुभम

dvau cāntyau saṅgrahādhyāyāviti triṁśakamarthavat| ślōkasthānaṁ samuddiṣṭaṁ tantrasyāsya śiraḥ śubham

चतुष्काणां महार्थानां स्थानेऽस्मिन सङ्ग्रहः क्र̥तः। श्लोकार्थः सङ्ग्रहार्थश्च श्लोकस्थानमतः स्म्र̥तम

catuṣkāṇāṁ mahārthānāṁ sthānē'smin saṅgrahaḥ kr̥taḥ| ślōkārthaḥ saṅgrahārthaśca ślōkasthānamataḥ smr̥tam

ज्वराणां रक्तपित्तस्य गुल्मानां मेहकुष्ठयोः। शोषोन्मादनिदाने च स्यादपस्मारिणां च यत

jvarāṇāṁ raktapittasya gulmānāṁ mēhakuṣṭhayōḥ| śōṣōnmādanidānē ca syādapasmāriṇāṁ ca yat

इत्यध्यायाष्टकमिदं निदानस्थानमुच्यते। रसेषु त्रिविधे कुक्षौ ध्वंसे जनपदस्य च

ityadhyāyāṣṭakamidaṁ nidānasthānamucyatē| rasēṣu trividhē kukṣau dhvaṁsē janapadasya ca

त्रिविधे रोगविज्ञाने स्रोतःस्वपि च वर्तने। रोगानीके व्याधिरूपे रोगाणां च भिषग्जिते

trividhē rōgavijñānē srōtaḥsvapi ca vartanē| rōgānīkē vyādhirūpē rōgāṇāṁ ca bhiṣagjitē

अष्टौ विमानान्युक्तानि मानार्थानि महर्षिणा। कतिधापुरुषीयं च गोत्रेणातुल्यमेव च

aṣṭau vimānānyuktāni mānārthāni maharṣiṇā| katidhāpuruṣīyaṁ ca gōtrēṇātulyamēva ca

खुड्डिका महती चैव गर्भावक्रान्तिरुच्यते। पुरुषस्य शरीरस्य विचयौ द्वौ विनिश्चितौ

khuḍḍikā mahatī caiva garbhāvakrāntirucyatē| puruṣasya śarīrasya vicayau dvau viniścitau

शरीरसङ्ख्या सूत्रं च जातेरष्टममुच्यते । इत्युद्दिष्टानि मुनिना शारीराण्यत्रिसूनुना

śarīrasaṅkhyā sūtraṁ ca jātēraṣṭamamucyatē | ityuddiṣṭāni muninā śārīrāṇyatrisūnunā

वर्णस्वरीयः पुष्पाख्यस्त्र̥तीयः परिमर्शनः। चतुर्थ इन्द्रियानीकः पञ्चमः पूर्वरूपिकः

varṇasvarīyaḥ puṣpākhyastr̥tīyaḥ parimarśanaḥ| caturtha indriyānīkaḥ pañcamaḥ pūrvarūpikaḥ

कतमानिशरीरीयः पन्नरूपोऽप्यवाक्शिराः। यस्यश्यावनिमित्तश्च सद्योमरण एव च

katamāniśarīrīyaḥ pannarūpō'pyavākśirāḥ| yasyaśyāvanimittaśca sadyōmaraṇa ēva ca

अणुज्योतिरिति ख्यातस्तथा गोमयचूर्णवान। द्वादशाध्यायकं स्थानमिन्द्रियाणामिति स्म्र̥तम

aṇujyōtiriti khyātastathā gōmayacūrṇavān| dvādaśādhyāyakaṁ sthānamindriyāṇāmiti smr̥tam

अभयामलकीयं च प्राणकामीयमेव च। करप्रचितकं वेदसमुत्थानं रसायनम

abhayāmalakīyaṁ ca prāṇakāmīyamēva ca| karapracitakaṁ vēdasamutthānaṁ rasāyanam

संयोगशरमूलीयमासिक्तक्षीरकं तथा। माषपर्णभ्र̥तीयं च पुमाञ्जातबलादिकम

saṁyōgaśaramūlīyamāsiktakṣīrakaṁ tathā| māṣaparṇabhr̥tīyaṁ ca pumāñjātabalādikam

चतुष्कद्वयमप्येतदध्यायद्वयमुच्यते। रसायनमिति ज्ञेयं वाजीकरणमेव च

catuṣkadvayamapyētadadhyāyadvayamucyatē| rasāyanamiti jñēyaṁ vājīkaraṇamēva ca

ज्वराणां रक्तपित्तस्य गुल्मानां मेहकुष्ठयोः। शोषोन्मादेऽप्यपस्मारे क्षतशोथोदरार्शसाम

jvarāṇāṁ raktapittasya gulmānāṁ mēhakuṣṭhayōḥ| śōṣōnmādē'pyapasmārē kṣataśōthōdarārśasām

ग्रहणीपाण्डुरोगाणां श्वासकासातिसारिणाम। छर्दिवीसर्पत्र̥ष्णानां विषमद्यविकारयोः

grahaṇīpāṇḍurōgāṇāṁ śvāsakāsātisāriṇām| chardivīsarpatr̥ṣṇānāṁ viṣamadyavikārayōḥ

द्विव्रणीयं त्रिमर्मीयमूरुस्तम्भिकमेव च। वातरोगे वातरक्ते योनिव्यापत्सु चैव यत

dvivraṇīyaṁ trimarmīyamūrustambhikamēva ca| vātarōgē vātaraktē yōnivyāpatsu caiva yat

त्रिंशच्चिकित्सितान्युक्तान्यतः कल्पान प्रचक्ष्महे। फलजीमूतकेक्ष्वाकुकल्पो धामार्गवस्य च

triṁśaccikitsitānyuktānyataḥ kalpān pracakṣmahē| phalajīmūtakēkṣvākukalpō dhāmārgavasya ca

पञ्चमो वत्सकस्योक्तः षष्ठश्च क्र̥तवेधने। श्यामात्रिव्र̥तयोः कल्पस्तथैव चतुरङ्गुले

pañcamō vatsakasyōktaḥ ṣaṣṭhaśca kr̥tavēdhanē| śyāmātrivr̥tayōḥ kalpastathaiva caturaṅgulē

तिल्वकस्य सुधायाश्च सप्तलाशङ्खिनीषु च। दन्तीद्रवन्त्योः कल्पश्च द्वादशोऽयं समाप्यते

tilvakasya sudhāyāśca saptalāśaṅkhinīṣu ca| dantīdravantyōḥ kalpaśca dvādaśō'yaṁ samāpyatē

कल्पना पञ्चकर्माख्या बस्तिसूत्री तथैव च। स्नेहव्यापदिकी सिद्धिर्नेत्रव्यापदिकी तथा

kalpanā pañcakarmākhyā bastisūtrī tathaiva ca| snēhavyāpadikī siddhirnētravyāpadikī tathā

सिद्धिः शोधनयोश्चैव बस्तिसिद्धिस्तथैव च। प्रास्र̥ती मर्मसङ्ख्याता सिद्धिर्बस्त्याश्रया च या

siddhiḥ śōdhanayōścaiva bastisiddhistathaiva ca| prāsr̥tī marmasaṅkhyātā siddhirbastyāśrayā ca yā

फलमात्रा तथा सिद्धिः सिद्धिश्चोत्तरसञ्ज्ञिता। सिद्धयो द्वादशैवैतास्तन्त्रं चासु समाप्यते

phalamātrā tathā siddhiḥ siddhiścōttarasañjñitā| siddhayō dvādaśaivaitāstantraṁ cāsu samāpyatē

स्वे स्वे स्थाने तथाऽध्याये चाध्यायार्थः प्रवक्ष्यते। तं ब्रूयात सर्वतः सर्वं यथास्वं ह्यर्थसङ्ग्रहात

svē svē sthānē tathā'dhyāyē cādhyāyārthaḥ pravakṣyatē| taṁ brūyāt sarvataḥ sarvaṁ yathāsvaṁ hyarthasaṅgrahāt

प्र̥च्छा तन्त्राद्यथाम्नायं विधिना प्रश्न उच्यते। प्रश्नार्थो युक्तिमांस्तस्य तन्त्रेणैवार्थनिश्चयः

pr̥cchā tantrādyathāmnāyaṁ vidhinā praśna ucyatē| praśnārthō yuktimāṁstasya tantrēṇaivārthaniścayaḥ

निरुक्तं तन्त्रणात्तन्त्रं स्थानमर्थप्रतिष्ठया। अधिक्र̥त्यार्थमध्यायनामसञ्ज्ञा प्रतिष्ठिता

niruktaṁ tantraṇāttantraṁ sthānamarthapratiṣṭhayā| adhikr̥tyārthamadhyāyanāmasañjñā pratiṣṭhitā

इति सर्वं यथाप्रश्नमष्टकं सम्प्रकाशितम। कार्त्स्न्येन चोक्तस्तन्त्रस्य सङ्ग्रहः सुविनिश्चितः

iti sarvaṁ yathāpraśnamaṣṭakaṁ samprakāśitam| kārtsnyēna cōktastantrasya saṅgrahaḥ suviniścitaḥ

सन्ति पाल्लविकोत्पाताः सङ्क्षोभं जनयन्ति ये। वर्तकानामिवोत्पाताः सहसैवाविभाविताः

santi pāllavikōtpātāḥ saṅkṣōbhaṁ janayanti yē| vartakānāmivōtpātāḥ sahasaivāvibhāvitāḥ

तस्मात्तान पूर्वसञ्जल्पे सर्वत्राष्टकमादिशेत। परावरपरीक्षार्थं तत्र शास्त्रविदां बलम

tasmāttān pūrvasañjalpē sarvatrāṣṭakamādiśēt| parāvaraparīkṣārthaṁ tatra śāstravidāṁ balam

शब्दमात्रेण तन्त्रस्य केवलस्यैकदेशिकाः। भ्रमन्त्यल्पबलास्तन्त्रे ज्याशब्देनेव वर्तकाः

śabdamātrēṇa tantrasya kēvalasyaikadēśikāḥ| bhramantyalpabalāstantrē jyāśabdēnēva vartakāḥ

पशुः पशूनां दौर्बल्यात कश्चिन्मध्ये व्र̥कायते। स सत्यं व्र̥कमासाद्य प्रक्र̥तिं भजते पशुः

paśuḥ paśūnāṁ daurbalyāt kaścinmadhyē vr̥kāyatē| sa satyaṁ vr̥kamāsādya prakr̥tiṁ bhajatē paśuḥ

तद्वदज्ञोऽज्ञमध्यस्थः कश्चिन्मौखर्यसाधनः। स्थापयत्याप्तमात्मानमाप्तं त्वासाद्य भिद्यते

tadvadajñō'jñamadhyasthaḥ kaścinmaukharyasādhanaḥ| sthāpayatyāptamātmānamāptaṁ tvāsādya bhidyatē

बभ्रुर्गूढ इवोर्णाभिरबुद्धिरबहुश्रुतः। किं वै वक्ष्यति सञ्जल्पे कुण्डभेदी जडो यथा

babhrurgūḍha ivōrṇābhirabuddhirabahuśrutaḥ| kiṁ vai vakṣyati sañjalpē kuṇḍabhēdī jaḍō yathā

सद्व्र̥त्तैर्न विग्र̥ह्णीयाद्भिषगल्पश्रुतैरपि। हन्यात प्रश्नाष्टकेनादावितरांस्त्वाप्तमानिनः

sadvr̥ttairna vigr̥hṇīyādbhiṣagalpaśrutairapi| hanyāt praśnāṣṭakēnādāvitarāṁstvāptamāninaḥ

दम्भिनो मुखरा ह्यज्ञाः प्रभूताबद्धभाषिणः। प्रायः प्रायेण सुमुखाः सन्तो युक्ताल्पभाषिणः

dambhinō mukharā hyajñāḥ prabhūtābaddhabhāṣiṇaḥ| prāyaḥ prāyēṇa sumukhāḥ santō yuktālpabhāṣiṇaḥ

तत्त्वज्ञानप्रकाशार्थमहङ्कारमनाश्रितः। स्वल्पाधाराज्ञमुखरान्मर्षयेन्न विवादिनः

tattvajñānaprakāśārthamahaṅkāramanāśritaḥ| svalpādhārājñamukharānmarṣayēnna vivādinaḥ

परो भूतेष्वनुक्रोशस्तत्त्वज्ञाननेपरा दया। येषां तेषामसद्वादनिग्रहे निरता मतिः

parō bhūtēṣvanukrōśastattvajñānanēparā dayā| yēṣāṁ tēṣāmasadvādanigrahē niratā matiḥ

असत्पक्षाक्षणित्वार्तिदम्भपारुष्यसाधनाः। भवन्त्यनाप्ताः स्वे तन्त्रे प्रायः परविकत्थकाः

asatpakṣākṣaṇitvārtidambhapāruṣyasādhanāḥ| bhavantyanāptāḥ svē tantrē prāyaḥ paravikatthakāḥ

तान कालपाशसद्र̥शान वर्जयेच्छास्त्रदूषकान। प्रशमज्ञानविज्ञानपूर्णाः सेव्या भिषक्तमाः

tān kālapāśasadr̥śān varjayēcchāstradūṣakān| praśamajñānavijñānapūrṇāḥ sēvyā bhiṣaktamāḥ

समग्रं दुःखमायत्तमविज्ञाने द्वयाश्रयम। सुखं समग्रं विज्ञाने विमले च प्रतिष्ठितम

samagraṁ duḥkhamāyattamavijñānē dvayāśrayam| sukhaṁ samagraṁ vijñānē vimalē ca pratiṣṭhitam

इदमेवमुदारार्थमज्ञानां न प्रकाशकम। शास्त्रं द्र̥ष्टिप्रणष्टानां यथैवादित्यमण्डलम

idamēvamudārārthamajñānāṁ na prakāśakam| śāstraṁ dr̥ṣṭipraṇaṣṭānāṁ yathaivādityamaṇḍalam

तत्र श्लोकाः- अर्थे दशमहामूलाः सञ्ज्ञा चासां यथा क्र̥ता। अयनान्ताः षडग्र्याश्च रूपं वेदविदां च यत

tatra ślōkāḥ- arthē daśamahāmūlāḥ sañjñā cāsāṁ yathā kr̥tā| ayanāntāḥ ṣaḍagryāśca rūpaṁ vēdavidāṁ ca yat

सप्तकश्चाष्टकश्चैव परिप्रश्नाः सनिर्णयाः। यथा वाच्यं यदर्थं च षड्विधाश्चैकदेशिकाः

saptakaścāṣṭakaścaiva paripraśnāḥ sanirṇayāḥ| yathā vācyaṁ yadarthaṁ ca ṣaḍvidhāścaikadēśikāḥ

अर्थेदशमहामूले सर्वमेतत प्रकाशितम। सङ्ग्रहश्चायमध्यायस्तन्त्रस्यास्यैव केवलः

arthēdaśamahāmūlē sarvamētat prakāśitam| saṅgrahaścāyamadhyāyastantrasyāsyaiva kēvalaḥ

यथा सुमनसां सूत्रं सङ्ग्रहार्थं विधीयते। सङ्ग्रहार्थं तथाऽर्थानाम्र̥षिणा सङ्ग्रहः क्र̥तः

yathā sumanasāṁ sūtraṁ saṅgrahārthaṁ vidhīyatē| saṅgrahārthaṁ tathā'rthānāmr̥ṣiṇā saṅgrahaḥ kr̥taḥ

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थानेऽर्थेदशमहामूलीयो नाम त्रिंशोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē'rthēdaśamahāmūlīyō nāma triṁśō'dhyāyaḥ