अथातो यज्जःपुरुषीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātō yajjaḥpuruṣīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

पुरा प्रत्यक्षधर्माणं भगवन्तं पुनर्वसुम। समेतानां महर्षीणां प्रादुरासीदियं कथा

purā pratyakṣadharmāṇaṁ bhagavantaṁ punarvasum| samētānāṁ maharṣīṇāṁ prādurāsīdiyaṁ kathā

आत्मेन्द्रियमनोर्थानां योऽयं पुरुषसञ्ज्ञकः। राशिरस्यामयानां च प्रागुत्पत्तिविनिश्चये

ātmēndriyamanōrthānāṁ yō'yaṁ puruṣasañjñakaḥ| rāśirasyāmayānāṁ ca prāgutpattiviniścayē

तदन्तरं काशिपतिर्वामको वाक्यमर्थवित । व्याजहारर्षिसमितिमुपस्र̥त्याभिवाद्य च

tadantaraṁ kāśipatirvāmakō vākyamarthavit | vyājahārarṣisamitimupasr̥tyābhivādya ca

किन्नु भोः पुरुषो यज्जस्तज्जास्तस्यामयाः स्म्र̥ताः। न वेत्युक्ते नरेन्द्रेण प्रोवाचर्षीन पुनर्वसुः

kinnu bhōḥ puruṣō yajjastajjāstasyāmayāḥ smr̥tāḥ| na vētyuktē narēndrēṇa prōvācarṣīn punarvasuḥ

सर्व एवामितज्ञानविज्ञानच्छिन्नसंशयाः। भवन्तश्छेत्तुमर्हन्ति काशिराजस्य संशयम

sarva ēvāmitajñānavijñānacchinnasaṁśayāḥ| bhavantaśchēttumarhanti kāśirājasya saṁśayam

पारीक्षिस्तत्परीक्ष्याग्रे मौद्गल्यो वाक्यमब्रवीत। आत्मजः पुरुषो रोगाश्चात्मजाः कारणं हि सः

pārīkṣistatparīkṣyāgrē maudgalyō vākyamabravīt| ātmajaḥ puruṣō rōgāścātmajāḥ kāraṇaṁ hi saḥ

स चिनोत्युपभुङ्क्ते च कर्म कर्मफलानि च। नह्य्र̥ते चेतनाधातोः प्रव्र̥त्तिः सुखदुःखयोः

sa cinōtyupabhuṅktē ca karma karmaphalāni ca| nahyr̥tē cētanādhātōḥ pravr̥ttiḥ sukhaduḥkhayōḥ

शरलोमा तु नेत्याह न ह्यात्माऽऽत्मानमात्मना। योजयेद्व्याधिभिर्दुःखैर्दुःखद्वेषी कदाचन

śaralōmā tu nētyāha na hyātmā''tmānamātmanā| yōjayēdvyādhibhirduḥkhairduḥkhadvēṣī kadācana

रजस्तमोभ्यां तु मनः परीतं सत्त्वसञ्ज्ञकम। शरीरस्य समुत्पत्तौ विकाराणां च कारणम

rajastamōbhyāṁ tu manaḥ parītaṁ sattvasañjñakam| śarīrasya samutpattau vikārāṇāṁ ca kāraṇam

वार्योविदस्तु नेत्याह न ह्येकं कारणं मनः । नर्ते शरीराच्छारीररोगा न मनसः स्थितिः

vāryōvidastu nētyāha na hyēkaṁ kāraṇaṁ manaḥ | nartē śarīrācchārīrarōgā na manasaḥ sthitiḥ

रसजानि तु भूतानि व्याधयश्च प्र̥थग्विधाः। आपो हि रसवत्यस्ताः स्म्र̥ता निर्व्र̥त्तिहेतवः

rasajāni tu bhūtāni vyādhayaśca pr̥thagvidhāḥ| āpō hi rasavatyastāḥ smr̥tā nirvr̥ttihētavaḥ

हिरण्याक्षस्तु नेत्याह न ह्यात्मा रसजः स्म्र̥तः। नातीन्द्रियं मनः सन्ति रोगाः शब्दादिजास्तथा

hiraṇyākṣastu nētyāha na hyātmā rasajaḥ smr̥taḥ| nātīndriyaṁ manaḥ santi rōgāḥ śabdādijāstathā

षड्धातुजस्तु पुरुषो रोगाः षड्धातुजास्तथा। राशिः षड्धातुजो ह्येष साङ्ख्यैराद्यैः प्रकीर्तितः

ṣaḍdhātujastu puruṣō rōgāḥ ṣaḍdhātujāstathā| rāśiḥ ṣaḍdhātujō hyēṣa sāṅkhyairādyaiḥ prakīrtitaḥ

तथा ब्रुवाणं कुशिकमाह तन्नेति कौशिकः। कस्मान्मातापित्र̥भ्यां हि विना षड्धातुजो भवेत

tathā bruvāṇaṁ kuśikamāha tannēti kauśikaḥ| kasmānmātāpitr̥bhyāṁ hi vinā ṣaḍdhātujō bhavēt

पुरुषः पुरुषाद्गौर्गोरश्वादश्वः प्रजायते। पित्र्या मेहादयश्चोक्ता रोगास्तावत्र कारणम

puruṣaḥ puruṣādgaurgōraśvādaśvaḥ prajāyatē| pitryā mēhādayaścōktā rōgāstāvatra kāraṇam

भद्रकाप्यस्तु नेत्याह नह्यन्धोऽन्धात प्रजायते। मातापित्रोरपि च ते प्रागुत्पत्तिर्न युज्यते

bhadrakāpyastu nētyāha nahyandhō'ndhāt prajāyatē| mātāpitrōrapi ca tē prāgutpattirna yujyatē

कर्मजस्तु मतो जन्तुः कर्मजास्तस्य चामयाः। नह्य्र̥ते कर्मणो जन्म रोगाणां पुरुषस्य वा

karmajastu matō jantuḥ karmajāstasya cāmayāḥ| nahyr̥tē karmaṇō janma rōgāṇāṁ puruṣasya vā

भरद्वाजस्तु नेत्याह कर्ता पूर्वं हि कर्मणः। द्र̥ष्टं न चाक्र̥तं कर्म यस्य स्यात पुरुषः फलम

bharadvājastu nētyāha kartā pūrvaṁ hi karmaṇaḥ| dr̥ṣṭaṁ na cākr̥taṁ karma yasya syāt puruṣaḥ phalam

भावहेतुः स्वभावस्तु व्याधीनां पुरुषस्य च। खरद्रवचलोष्णत्वं तेजोन्तानां यथैव हि

bhāvahētuḥ svabhāvastu vyādhīnāṁ puruṣasya ca| kharadravacalōṣṇatvaṁ tējōntānāṁ yathaiva hi

काङ्कायनस्तु नेत्याह न ह्यारम्भफलं भवेत। भवेत स्वभावाद्भावानामसिद्धिः सिद्धिरेव वा

kāṅkāyanastu nētyāha na hyārambhaphalaṁ bhavēt| bhavēt svabhāvādbhāvānāmasiddhiḥ siddhirēva vā

स्रष्टा त्वमितसङ्कल्पो ब्रह्मापत्यं प्रजापतिः। चेतनाचेतनस्यास्य जगतः सुखदुःखयोः

sraṣṭā tvamitasaṅkalpō brahmāpatyaṁ prajāpatiḥ| cētanācētanasyāsya jagataḥ sukhaduḥkhayōḥ

तन्नेति भिक्षुरात्रेयो न ह्यपत्यं प्रजापतिः। प्रजाहितैषी सततं दुःखैर्युञ्ज्यादसाधुवत

tannēti bhikṣurātrēyō na hyapatyaṁ prajāpatiḥ| prajāhitaiṣī satataṁ duḥkhairyuñjyādasādhuvat

कालजस्त्वेव पुरुषः कालजास्तस्य चामयाः। जगत कालवशं सर्वं कालः सर्वत्र कारणम

kālajastvēva puruṣaḥ kālajāstasya cāmayāḥ| jagat kālavaśaṁ sarvaṁ kālaḥ sarvatra kāraṇam

तथर्षीणां विवदतामुवाचेदं पुनर्वसुः। मैवं वोचत तत्त्वं हि दुष्प्रापं पक्षसंश्रयात

tatharṣīṇāṁ vivadatāmuvācēdaṁ punarvasuḥ| maivaṁ vōcata tattvaṁ hi duṣprāpaṁ pakṣasaṁśrayāt

वादान सप्रतिवादान हि वदन्तो निश्चितानिव। पक्षान्तं नैव गच्छन्ति तिलपीडकवद्गतौ

vādān saprativādān hi vadantō niścitāniva| pakṣāntaṁ naiva gacchanti tilapīḍakavadgatau

मुक्त्वैवं वादसङ्घट्टमध्यात्ममनुचिन्त्यताम। नाविधूते तमःस्कन्धे ज्ञेये ज्ञानं प्रवर्तते

muktvaivaṁ vādasaṅghaṭṭamadhyātmamanucintyatām| nāvidhūtē tamaḥskandhē jñēyē jñānaṁ pravartatē

येषामेव हि भावानां सम्पत सञ्जनयेन्नरम। तेषामेव विपद्व्याधीन्विविधान्समुदीरयेत

yēṣāmēva hi bhāvānāṁ sampat sañjanayēnnaram| tēṣāmēva vipadvyādhīnvividhānsamudīrayēt

अथात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरेव वामकः काशिपतिरुवाच भगवन्तमात्रेयं- भगवन सम्पन्निमित्तजस्य पुरुषस्य विपन्निमित्तजानां च रोगाणां किमभिव्र̥द्धिकारणमिति

athātrēyasya bhagavatō vacanamanuniśamya punarēva vāmakaḥ kāśipatiruvāca bhagavantamātrēyaṁ- bhagavan sampannimittajasya puruṣasya vipannimittajānāṁ ca rōgāṇāṁ kimabhivr̥ddhikāraṇamiti

तमुवाच भगवानात्रेयः- हिताहारोपयोग एक एव पुरुषव्र̥द्धिकरो भवति अहिताहारोपयोगः पुनर्व्याधिनिमित्तमिति

tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- hitāhārōpayōga ēka ēva puruṣavr̥ddhikarō bhavati ahitāhārōpayōgaḥ punarvyādhinimittamiti

एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन हिताहितानामाहारजातानां लक्षणमनपवादमभिजानीमहे हितसमाख्यातानामाहारजातानामहितसमाख्यातानां च मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषपुरुषावस्थान्तरेषु विपरीतकारित्वमुपलभामह इति

ēvaṁvādinaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- kathamiha bhagavan hitāhitānāmāhārajātānāṁ lakṣaṇamanapavādamabhijānīmahē hitasamākhyātānāmāhārajātānāmahitasamākhyātānāṁ ca mātrākālakriyābhūmidēhadōṣapuruṣāvasthāntarēṣu viparītakāritvamupalabhāmaha iti

तमुवाच भगवानात्रेयः- यदाहारजातमग्निवेश समांश्चैव शरीरधातून प्रक्र̥तौ स्थापयति विषमांश्च समीकरोतीत्येतद्धितं विद्धि विपरीतं त्वहितमिति इत्येतद्धिताहितलक्षणमनपवादं भवति

tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- yadāhārajātamagnivēśa samāṁścaiva śarīradhātūn prakr̥tau sthāpayati viṣamāṁśca samīkarōtītyētaddhitaṁ viddhi viparītaṁ tvahitamiti ityētaddhitāhitalakṣaṇamanapavādaṁ bhavati

एवंवादिनं च भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन न त्वेतदेवमुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति

ēvaṁvādinaṁ ca bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- bhagavan na tvētadēvamupadiṣṭaṁ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvabhiṣajō vijñāsyanti

तमुवाच भगवानात्रेयः- येषां हि विदितमाहारतत्त्वमग्निवेश गुणतो द्रव्यतः कर्मतः सर्वावयवशश्च मात्रादयो भावाः त एतदेवमुपदिष्टं विज्ञातुमुत्सहन्ते। यथा तु खल्वेतदुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति तथैतदुपदेक्ष्यामो मात्रादीन भावाननुदाहरन्तः तेषां हि बहुविधविकल्पा भवन्ति। आहारविधिविशेषांस्तु खलु लक्षणतश्चावयवतश्चानुव्याख्यास्यामः

tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- yēṣāṁ hi viditamāhāratattvamagnivēśa guṇatō dravyataḥ karmataḥ sarvāvayavaśaśca mātrādayō bhāvāḥ ta ētadēvamupadiṣṭaṁ vijñātumutsahantē| yathā tu khalvētadupadiṣṭaṁ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvabhiṣajō vijñāsyanti tathaitadupadēkṣyāmō mātrādīn bhāvānanudāharantaḥ tēṣāṁ hi bahuvidhavikalpā bhavanti| āhāravidhiviśēṣāṁstu khalu lakṣaṇataścāvayavataścānuvyākhyāsyāmaḥ

तद्यथा- आहारत्वमाहारस्यैकविधमर्थाभेदात स पुनर्द्वियोनिः स्थावरजङ्गमात्मकत्वात द्विविधप्रभावः हिताहितोदर्कविशेषात चतुर्विधोपयोगः पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगात षडास्वादः रसभेदतः षड्विधत्वात विंशतिगुणः गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरम्र̥दुकठिन- विशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवानुगमात अपरिसङ्ख्येयविकल्पः द्रव्यसंयोगकरणबाहुल्यात

tadyathā- āhāratvamāhārasyaikavidhamarthābhēdāt sa punardviyōniḥ sthāvarajaṅgamātmakatvāt dvividhaprabhāvaḥ hitāhitōdarkaviśēṣāt caturvidhōpayōgaḥ pānāśanabhakṣyalēhyōpayōgāt ṣaḍāsvādaḥ rasabhēdataḥ ṣaḍvidhatvāt viṁśatiguṇaḥ gurulaghuśītōṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramr̥dukaṭhina- viśadapicchilaślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravānugamāt aparisaṅkhyēyavikalpaḥ dravyasaṁyōgakaraṇabāhulyāt

तस्य खलु ये ये विकारावयवा भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते भूयिष्ठकल्पानां च मनुष्याणां प्रक्र̥त्यैव हिततमाश्चाहिततमाश्च तांस्तान यथावदुपदेक्ष्यामः

tasya khalu yē yē vikārāvayavā bhūyiṣṭhamupayujyantē bhūyiṣṭhakalpānāṁ ca manuṣyāṇāṁ prakr̥tyaiva hitatamāścāhitatamāśca tāṁstān yathāvadupadēkṣyāmaḥ

तद्यथा- लोहितशालयः शूकधान्यानां पथ्यतमत्वे श्रेष्ठतमा भवन्ति मुद्गाः शमीधान्यानाम आन्तरिक्षमुदकानां सैन्धवं लवणानां जीवन्तीशाकं शाकानाम ऐणेयं म्र̥गमांसानां लावः पक्षिणां गोधा बिलेशयानां रोहितो मत्स्यानां गव्यं सर्पिः सर्पिषां गोक्षीरं क्षीराणां तिलतैलं स्थावरजातानां स्नेहानां वराहवसा आनूपम्र̥गवसानां चुलुकीवसा मत्स्यवसानां पाकहंसवसा जलचरविहङ्गवसानां कुक्कुटवसा विष्किरशकुनिवसानां अजमेदः शाखादमेदसां श्र̥ङ्गवेरं कन्दानां म्र̥द्वीका फलानां शर्करेक्षुविकाराणाम इति प्रक्र̥त्यैव हिततमानामाहारविकाराणां प्राधान्यतो द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति

tadyathā- lōhitaśālayaḥ śūkadhānyānāṁ pathyatamatvē śrēṣṭhatamā bhavanti mudgāḥ śamīdhānyānām āntarikṣamudakānāṁ saindhavaṁ lavaṇānāṁ jīvantīśākaṁ śākānām aiṇēyaṁ mr̥gamāṁsānāṁ lāvaḥ pakṣiṇāṁ gōdhā bilēśayānāṁ rōhitō matsyānāṁ gavyaṁ sarpiḥ sarpiṣāṁ gōkṣīraṁ kṣīrāṇāṁ tilatailaṁ sthāvarajātānāṁ snēhānāṁ varāhavasā ānūpamr̥gavasānāṁ culukīvasā matsyavasānāṁ pākahaṁsavasā jalacaravihaṅgavasānāṁ kukkuṭavasā viṣkiraśakunivasānāṁ ajamēdaḥ śākhādamēdasāṁ śr̥ṅgavēraṁ kandānāṁ mr̥dvīkā phalānāṁ śarkarēkṣuvikārāṇām iti prakr̥tyaiva hitatamānāmāhāravikārāṇāṁ prādhānyatō dravyāṇi vyākhyātāni bhavanti

अहिततमानप्युपदेक्ष्यामः- यवकाः शूकधान्यानामपथ्यतमत्वेन प्रक्र̥ष्टतमा भवन्ति माषाः शमीधान्यानां वर्षानादेयमुदकानाम ऊषरं लवणानां सर्षपशाकं शाकानां गोमांसं म्र̥गमांसानां काणकपोतः पक्षिणां भेको बिलेशयानां चिलिचिमो मत्स्यानाम आविकं सर्पिः सर्पिषाम अविक्षीरं क्षीराणां कुसुम्भस्नेहः स्थावरस्नेहानां महिषवसा आनूपम्र̥गवसानां कुम्भीरवसा मत्स्यवसानां काकमद्गुवसा जलचरविहङ्गवसानां चटकवसा विष्किरशुकनिवसानां हस्तिमेदः शाखादमेदसां निकुचं फलानाम आलुकं कन्दानां फाणितमिक्षुविकाराणाम इति प्रक्र̥त्यैवाहिततमानामाहारविकाराणां प्रक्र̥ष्टतमानि द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति इति हिताहितावयवो व्याख्यात आहारविकाराणाम

ahitatamānapyupadēkṣyāmaḥ- yavakāḥ śūkadhānyānāmapathyatamatvēna prakr̥ṣṭatamā bhavanti māṣāḥ śamīdhānyānāṁ varṣānādēyamudakānām ūṣaraṁ lavaṇānāṁ sarṣapaśākaṁ śākānāṁ gōmāṁsaṁ mr̥gamāṁsānāṁ kāṇakapōtaḥ pakṣiṇāṁ bhēkō bilēśayānāṁ cilicimō matsyānām āvikaṁ sarpiḥ sarpiṣām avikṣīraṁ kṣīrāṇāṁ kusumbhasnēhaḥ sthāvarasnēhānāṁ mahiṣavasā ānūpamr̥gavasānāṁ kumbhīravasā matsyavasānāṁ kākamadguvasā jalacaravihaṅgavasānāṁ caṭakavasā viṣkiraśukanivasānāṁ hastimēdaḥ śākhādamēdasāṁ nikucaṁ phalānām ālukaṁ kandānāṁ phāṇitamikṣuvikārāṇām iti prakr̥tyaivāhitatamānāmāhāravikārāṇāṁ prakr̥ṣṭatamāni dravyāṇi vyākhyātāni bhavanti iti hitāhitāvayavō vyākhyāta āhāravikārāṇām

अतो भूयः कर्मौषधानां च प्राधान्यतः सानुबन्धानि द्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः। तद्यथा- अन्नं व्र̥त्तिकराणां श्रेष्ठम उदकमाश्वासकराणां सुरा श्रमहराणां क्षीरं जीवनीयानां मांसं ब्र̥ंहणीयानां रसस्तर्पणीयानां लवणमन्नद्रव्यरुचिकराणाम अम्लं ह्र̥द्यानां कुक्कुटो बल्यानां नक्ररेतो व्र̥ष्याणां मधु श्लेष्मपित्तप्रशमनानां सर्पिर्वातपित्तप्रशमनानां तैलं वातश्लेष्मप्रशमनानां वमनं श्लेष्महराणां विरेचनं पित्तहराणां बस्तिर्वातहराणां स्वेदो मार्दवकराणां व्यायामः स्थैर्यकराणां क्षारः पुंस्त्वोपघातिनां तिन्दुकमनन्नद्रव्यरुचिकराणाम आमं कपित्थमकण्ठ्यानाम आविकं सर्पिरह्र̥द्यानाम अजाक्षीरं शोषघ्नस्तन्यसात्म्यरक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम अविक्षीरं श्लेष्मपित्तजननानां महिषीक्षीरं स्वप्नजननानां मन्दकं दध्यभिष्यन्दकराणां गवेधुकान्नं कर्शनीयानाम उद्दालकान्नं विरूक्षणीयानाम इक्षुर्मूत्रजननानां यवाः पुरीषजननानां जाम्बवं वातजननानां शष्कुल्यः श्लेष्मपित्तजननानां कुलत्था अम्लपित्तजननानां माषाः श्लेष्मपित्तजननानां मदनफलं वमनास्थापनानुवासनोपयोगिनां त्रिव्र̥त सुखविरेचनानां चतुरङ्गुलो म्र̥दुविरेचनानां स्नुक्पयस्तीक्ष्णविरेचननां प्रत्यक्पुष्पा शिरोविरेचनानां विडङ्गं क्रिमिघ्नानां शिरीषो विषघ्नानां खदिरः कुष्ठघ्नानां रास्ना वातहराणाम आमलकं वयःस्थापनानां हरीतकी पथ्यानाम एरण्डमूलं व्र̥ष्यवातहराणां पिप्पलीमूलं दीपनीयपाचनीयानाहप्रशमनानां चित्रकमूलं दीपनीयपाचनीयगुदशोथार्शःशूलहराणां पुष्करमूलं हिक्काश्वासकासपार्श्वशूलहराणां मुस्तं साङ्ग्राहिकदीपनीयपाचनीयानाम उदीच्यं निर्वापणदीपनीयपाचनीयच्छर्द्यतीसारहराणां कट्वङ्गं साङ्ग्राहिकपाचनीयदीपनीयानाम अनन्ता साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम अम्र̥ता साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयश्लेष्मशोणितविबन्धप्रशमनानां बिल्वं साङ्ग्राहिकदीपनीयवातकफप्रशमनानाम अतिविषा दीपनीयपाचनीयसाङ्ग्राहिकसर्वदोषहराणाम उत्पलकुमुदपद्मकिञ्जल्कः साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां दुरालभा पित्तश्लेष्मप्रशमनानां गन्धप्रियङ्गुः शोणितपित्तातियोगप्रशमनानां कुटजत्वक श्लेष्मपित्तरक्तसाङ्ग्राहिकोपशोषणानां काश्मर्यफलं रक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां प्र̥श्निपर्णी साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयव्र̥ष्याणां विदारिगन्धा व्र̥ष्यसर्वदोषहराणां बला साङ्ग्राहिकबल्यवातहराणां गोक्षुरको मूत्रक्र̥च्छ्रानिलहराणां हिङ्गुनिर्यासश्छेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातकफप्रशमनानाम अम्लवेतसो भेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातश्लेष्महराणां यावशूकः स्रंसनीयपाचनीयार्शोघ्नानां तक्राभ्यासो ग्रहणीदोषशोफार्शोघ्र̥तव्यापत्प्रशमनानां क्रव्यान्मांसरसाभ्यासो ग्रहणीदोषशोषार्शोघ्नानां क्षीरघ्र̥ताभ्यासो रसायनानां समघ्र̥तसक्तुप्राशाभ्यासो व्र̥ष्योदावर्तहराणां तैलगण्डूषाभ्यासो दन्तबलरुचिकराणां चन्दनं दुर्गन्धहरदाहनिर्वापणलेपनानां रास्नागुरुणी शीतापनयनप्रलेपनानां लामज्जकोशीरं दाहत्वग्दोषस्वेदापनयनप्रलेपनानां कुष्ठं वातहराभ्यङ्गोपनाहोपयोगिनां मधुकं चक्षुष्यव्र̥ष्यकेश्यकण्ठ्यवर्ण्यविरजनीयरोपणीयानां वायुः प्राणसञ्ज्ञाप्रदानहेतूनाम अग्निरामस्तम्भशीतशूलोद्वेपनप्रशमनानां जलं स्तम्भनीयानां म्र̥द्भ्र̥ष्टलोष्ट्रनिर्वापितमुदकं त्र̥ष्णाच्छर्द्यतियोगप्रशमनानाम अतिमात्राशनमामप्रदोषहेतूनां यथाग्न्यभ्यवहारोऽग्निसन्धुक्षणानां यथासात्म्यं चेष्टाभ्यवहारौ सेव्यानां कालभोजनमारोग्यकराणां त्र̥प्तिराहारगुणानां वेगसन्धारणमनारोग्यकराणां मद्यं सौमनस्यजननानां मद्याक्षेपो धीध्र̥तिस्म्र̥तिहराणां गुरुभोजनं दुर्विपाककराणाम एकाशनभोजनं सुखपरिणामकराणां स्त्रीष्वतिप्रसङ्गः शोषकराणां शुक्रवेगनिग्रहः षाण्ड्यकराणां पराघातनमन्नाश्रद्धाजननानाम अनशनमायुषो ह्रासकराणां प्रमिताशनं कर्शनीयानाम अजीर्णाध्यशनं ग्रहणीदूषणानां विषमाशनमग्निवैषम्यकराणां विरुद्धवीर्याशनं निन्दितव्याधिकराणां प्रशमः पथ्यानां आयासः सर्वापथ्यानां मिथ्यायोगो व्याधिकराणां रजस्वलाभिगमनमलक्ष्मीमुखानां ब्रह्मचर्यमायुष्याणां परदाराभिगमनमनायुष्याणां सङ्कल्पो व्र̥ष्याणां दौर्मनस्यमव्र̥ष्याणाम अयथाबलमारम्भः प्राणोपरोधिनां विषादो रोगवर्धनानां स्नानं श्रमहराणां हर्षः प्रीणनानां शोकः शोषणानां निव्र̥त्तिः पुष्टिकराणां पुष्टिःस्वप्नकराणाम अतिस्वप्नस्तन्द्राकराणां सर्वरसाभ्यासो बलकराणाम एकरसाभ्यासो दौर्बल्यकराणां गर्भशल्यमाहार्याणाम अजीर्णमुद्धार्याणां बालो म्र̥दुभेषजीयानां व्र̥द्धो याप्यानां गर्भिणी तीक्ष्णौषधव्यवायव्यायामवर्जनीयानां सौमनस्यं गर्भधारणानां सन्निपातो दुश्चिकित्स्यानाम आमो विषमचिकित्स्यानां ज्वरो रोगाणां कुष्ठं दीर्घरोगाणां राजयक्ष्मा रोगसमूहानां प्रमेहोऽनुषङ्गिणां जलौकसोऽनुशस्त्राणां बस्तिस्तन्त्राणां हिमवानौषधिभूमीनां सोम ओषधीनां मरुभूमिरारोग्यदेशानाम अनूपोऽहितदेशानाम निर्देशकारित्वमातुरगुणानां भिषक चिकित्साङ्गानां नास्तिकोवर्ज्यानां लौल्यं क्लेशकराणाम अनिर्देशकारित्वमरिष्टानां अनिर्वेदो वार्तलक्षणानां वैद्यसमूहो निःसंशयकराणं योगो वैद्यगुणानां विज्ञानमौषधीनां शास्त्रसहितस्तर्कः साधनानां सम्प्रतिपत्तिः कालज्ञानप्रयोजनानाम अव्यवसायः कालातिपत्तिहेतूनां द्र̥ष्टकर्मता निःसंशयकराणाम असमर्थता भयकराणां तद्विद्यसम्भाषा बुद्धिवर्धनानाम आचार्यः शास्त्राधिगमहेतूनाम आयुर्वेदोऽम्र̥तानां सद्वचनमनुष्ठेयानाम असद्ग्रहणं सर्वाहितानां सर्वसन्न्यासः सुखानामिति

atō bhūyaḥ karmauṣadhānāṁ ca prādhānyataḥ sānubandhāni dravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- annaṁ vr̥ttikarāṇāṁ śrēṣṭham udakamāśvāsakarāṇāṁ surā śramaharāṇāṁ kṣīraṁ jīvanīyānāṁ māṁsaṁ br̥ṁhaṇīyānāṁ rasastarpaṇīyānāṁ lavaṇamannadravyarucikarāṇām amlaṁ hr̥dyānāṁ kukkuṭō balyānāṁ nakrarētō vr̥ṣyāṇāṁ madhu ślēṣmapittapraśamanānāṁ sarpirvātapittapraśamanānāṁ tailaṁ vātaślēṣmapraśamanānāṁ vamanaṁ ślēṣmaharāṇāṁ virēcanaṁ pittaharāṇāṁ bastirvātaharāṇāṁ svēdō mārdavakarāṇāṁ vyāyāmaḥ sthairyakarāṇāṁ kṣāraḥ puṁstvōpaghātināṁ tindukamanannadravyarucikarāṇām āmaṁ kapitthamakaṇṭhyānām āvikaṁ sarpirahr̥dyānām ajākṣīraṁ śōṣaghnastanyasātmyaraktasāṅgrāhikaraktapittapraśamanānām avikṣīraṁ ślēṣmapittajananānāṁ mahiṣīkṣīraṁ svapnajananānāṁ mandakaṁ dadhyabhiṣyandakarāṇāṁ gavēdhukānnaṁ karśanīyānām uddālakānnaṁ virūkṣaṇīyānām ikṣurmūtrajananānāṁ yavāḥ purīṣajananānāṁ jāmbavaṁ vātajananānāṁ śaṣkulyaḥ ślēṣmapittajananānāṁ kulatthā amlapittajananānāṁ māṣāḥ ślēṣmapittajananānāṁ madanaphalaṁ vamanāsthāpanānuvāsanōpayōgināṁ trivr̥t sukhavirēcanānāṁ caturaṅgulō mr̥duvirēcanānāṁ snukpayastīkṣṇavirēcananāṁ pratyakpuṣpā śirōvirēcanānāṁ viḍaṅgaṁ krimighnānāṁ śirīṣō viṣaghnānāṁ khadiraḥ kuṣṭhaghnānāṁ rāsnā vātaharāṇām āmalakaṁ vayaḥsthāpanānāṁ harītakī pathyānām ēraṇḍamūlaṁ vr̥ṣyavātaharāṇāṁ pippalīmūlaṁ dīpanīyapācanīyānāhapraśamanānāṁ citrakamūlaṁ dīpanīyapācanīyagudaśōthārśaḥśūlaharāṇāṁ puṣkaramūlaṁ hikkāśvāsakāsapārśvaśūlaharāṇāṁ mustaṁ sāṅgrāhikadīpanīyapācanīyānām udīcyaṁ nirvāpaṇadīpanīyapācanīyacchardyatīsāraharāṇāṁ kaṭvaṅgaṁ sāṅgrāhikapācanīyadīpanīyānām anantā sāṅgrāhikaraktapittapraśamanānām amr̥tā sāṅgrāhikavātaharadīpanīyaślēṣmaśōṇitavibandhapraśamanānāṁ bilvaṁ sāṅgrāhikadīpanīyavātakaphapraśamanānām ativiṣā dīpanīyapācanīyasāṅgrāhikasarvadōṣaharāṇām utpalakumudapadmakiñjalkaḥ sāṅgrāhikaraktapittapraśamanānāṁ durālabhā pittaślēṣmapraśamanānāṁ gandhapriyaṅguḥ śōṇitapittātiyōgapraśamanānāṁ kuṭajatvak ślēṣmapittaraktasāṅgrāhikōpaśōṣaṇānāṁ kāśmaryaphalaṁ raktasāṅgrāhikaraktapittapraśamanānāṁ pr̥śniparṇī sāṅgrāhikavātaharadīpanīyavr̥ṣyāṇāṁ vidārigandhā vr̥ṣyasarvadōṣaharāṇāṁ balā sāṅgrāhikabalyavātaharāṇāṁ gōkṣurakō mūtrakr̥cchrānilaharāṇāṁ hiṅguniryāsaśchēdanīyadīpanīyānulōmikavātakaphapraśamanānām amlavētasō bhēdanīyadīpanīyānulōmikavātaślēṣmaharāṇāṁ yāvaśūkaḥ sraṁsanīyapācanīyārśōghnānāṁ takrābhyāsō grahaṇīdōṣaśōphārśōghr̥tavyāpatpraśamanānāṁ kravyānmāṁsarasābhyāsō grahaṇīdōṣaśōṣārśōghnānāṁ kṣīraghr̥tābhyāsō rasāyanānāṁ samaghr̥tasaktuprāśābhyāsō vr̥ṣyōdāvartaharāṇāṁ tailagaṇḍūṣābhyāsō dantabalarucikarāṇāṁ candanaṁ durgandhaharadāhanirvāpaṇalēpanānāṁ rāsnāguruṇī śītāpanayanapralēpanānāṁ lāmajjakōśīraṁ dāhatvagdōṣasvēdāpanayanapralēpanānāṁ kuṣṭhaṁ vātaharābhyaṅgōpanāhōpayōgināṁ madhukaṁ cakṣuṣyavr̥ṣyakēśyakaṇṭhyavarṇyavirajanīyarōpaṇīyānāṁ vāyuḥ prāṇasañjñāpradānahētūnām agnirāmastambhaśītaśūlōdvēpanapraśamanānāṁ jalaṁ stambhanīyānāṁ mr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭranirvāpitamudakaṁ tr̥ṣṇācchardyatiyōgapraśamanānām atimātrāśanamāmapradōṣahētūnāṁ yathāgnyabhyavahārō'gnisandhukṣaṇānāṁ yathāsātmyaṁ cēṣṭābhyavahārau sēvyānāṁ kālabhōjanamārōgyakarāṇāṁ tr̥ptirāhāraguṇānāṁ vēgasandhāraṇamanārōgyakarāṇāṁ madyaṁ saumanasyajananānāṁ madyākṣēpō dhīdhr̥tismr̥tiharāṇāṁ gurubhōjanaṁ durvipākakarāṇām ēkāśanabhōjanaṁ sukhapariṇāmakarāṇāṁ strīṣvatiprasaṅgaḥ śōṣakarāṇāṁ śukravēganigrahaḥ ṣāṇḍyakarāṇāṁ parāghātanamannāśraddhājananānām anaśanamāyuṣō hrāsakarāṇāṁ pramitāśanaṁ karśanīyānām ajīrṇādhyaśanaṁ grahaṇīdūṣaṇānāṁ viṣamāśanamagnivaiṣamyakarāṇāṁ viruddhavīryāśanaṁ ninditavyādhikarāṇāṁ praśamaḥ pathyānāṁ āyāsaḥ sarvāpathyānāṁ mithyāyōgō vyādhikarāṇāṁ rajasvalābhigamanamalakṣmīmukhānāṁ brahmacaryamāyuṣyāṇāṁ paradārābhigamanamanāyuṣyāṇāṁ saṅkalpō vr̥ṣyāṇāṁ daurmanasyamavr̥ṣyāṇām ayathābalamārambhaḥ prāṇōparōdhināṁ viṣādō rōgavardhanānāṁ snānaṁ śramaharāṇāṁ harṣaḥ prīṇanānāṁ śōkaḥ śōṣaṇānāṁ nivr̥ttiḥ puṣṭikarāṇāṁ puṣṭiḥsvapnakarāṇām atisvapnastandrākarāṇāṁ sarvarasābhyāsō balakarāṇām ēkarasābhyāsō daurbalyakarāṇāṁ garbhaśalyamāhāryāṇām ajīrṇamuddhāryāṇāṁ bālō mr̥dubhēṣajīyānāṁ vr̥ddhō yāpyānāṁ garbhiṇī tīkṣṇauṣadhavyavāyavyāyāmavarjanīyānāṁ saumanasyaṁ garbhadhāraṇānāṁ sannipātō duścikitsyānām āmō viṣamacikitsyānāṁ jvarō rōgāṇāṁ kuṣṭhaṁ dīrgharōgāṇāṁ rājayakṣmā rōgasamūhānāṁ pramēhō'nuṣaṅgiṇāṁ jalaukasō'nuśastrāṇāṁ bastistantrāṇāṁ himavānauṣadhibhūmīnāṁ sōma ōṣadhīnāṁ marubhūmirārōgyadēśānām anūpō'hitadēśānām nirdēśakāritvamāturaguṇānāṁ bhiṣak cikitsāṅgānāṁ nāstikōvarjyānāṁ laulyaṁ klēśakarāṇām anirdēśakāritvamariṣṭānāṁ anirvēdō vārtalakṣaṇānāṁ vaidyasamūhō niḥsaṁśayakarāṇaṁ yōgō vaidyaguṇānāṁ vijñānamauṣadhīnāṁ śāstrasahitastarkaḥ sādhanānāṁ sampratipattiḥ kālajñānaprayōjanānām avyavasāyaḥ kālātipattihētūnāṁ dr̥ṣṭakarmatā niḥsaṁśayakarāṇām asamarthatā bhayakarāṇāṁ tadvidyasambhāṣā buddhivardhanānām ācāryaḥ śāstrādhigamahētūnām āyurvēdō'mr̥tānāṁ sadvacanamanuṣṭhēyānām asadgrahaṇaṁ sarvāhitānāṁ sarvasannyāsaḥ sukhānāmiti

भवन्ति चात्र- अग्र्याणां शतमुद्दिष्टं यद्द्विपञ्चाशदुत्तरम। अलमेतद्विकाराणां विघातायोपदिश्यते

bhavanti cātra- agryāṇāṁ śatamuddiṣṭaṁ yaddvipañcāśaduttaram| alamētadvikārāṇāṁ vighātāyōpadiśyatē

समानकारिणो येऽर्थास्तेषां श्रेष्ठस्य लक्षणम। ज्यायस्त्वं कार्यकर्त्र̥त्वे वरत्वं चाप्युदाह्र̥तम

samānakāriṇō yē'rthāstēṣāṁ śrēṣṭhasya lakṣaṇam| jyāyastvaṁ kāryakartr̥tvē varatvaṁ cāpyudāhr̥tam

वातपित्तकफानां च यद्यत प्रशमने हितम। प्राधान्यतश्च निर्दिष्टं यद्व्याधिहरमुत्तमम

vātapittakaphānāṁ ca yadyat praśamanē hitam| prādhānyataśca nirdiṣṭaṁ yadvyādhiharamuttamam

एतन्निशम्य निपुणं चिकित्सां सम्प्रयोजयेत। एवं कुर्वन सदा वैद्यो धर्मकामौ समश्नुते

ētanniśamya nipuṇaṁ cikitsāṁ samprayōjayēt| ēvaṁ kurvan sadā vaidyō dharmakāmau samaśnutē

पथ्यं पथोऽनपेतं यद्यच्चोक्तं मनसः प्रियम। यच्चाप्रियमपथ्यं च नियतं तन्न लक्षयेत

pathyaṁ pathō'napētaṁ yadyaccōktaṁ manasaḥ priyam| yaccāpriyamapathyaṁ ca niyataṁ tanna lakṣayēt

मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषगुणान्तरम । प्राप्य तत्तद्धि द्र̥श्यन्ते ते ते भावास्तथा तथा

mātrākālakriyābhūmidēhadōṣaguṇāntaram | prāpya tattaddhi dr̥śyantē tē tē bhāvāstathā tathā

तस्मात स्वभावो निर्दिष्टस्तथा मात्रादिराश्रयः। तदपेक्ष्योभयं कर्म प्रयोज्यं सिद्धिमिच्छता

tasmāt svabhāvō nirdiṣṭastathā mātrādirāśrayaḥ| tadapēkṣyōbhayaṁ karma prayōjyaṁ siddhimicchatā

तदात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरपि भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- यथोद्देशमभिनिर्दिष्टः केवलोऽयमर्थो भगवता श्रुतश्चास्माभिः। आसवद्रव्याणामिदानीमनपवादं लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति

tadātrēyasya bhagavatō vacanamanuniśamya punarapi bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- yathōddēśamabhinirdiṣṭaḥ kēvalō'yamarthō bhagavatā śrutaścāsmābhiḥ| āsavadravyāṇāmidānīmanapavādaṁ lakṣaṇamanatisaṅkṣēpēṇōpadiśyamānaṁ śuśrūṣāmaha iti

तमुवाच भगवानात्रेयः- धान्यफलमूलसारपुष्पकाण्डपत्रत्वचो भवन्त्यासवयोनयोऽग्निवेश सङ्ग्रहेणाष्टौ शर्करानवमीकाः। तास्वेव द्रव्यसंयोगकरणतोऽपरिसङ्ख्येयासु यथापथ्यतमानामासवानां चतुरशीतिं निबोध। तद्यथा- सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकधान्याम्लाः षड धान्यासवा भवन्ति म्र̥द्वीकाखर्जूरकाश्मर्यधन्वनराजादनत्र̥णशून्यपरूषकाभयामलकम्र̥गलिण्डिकाजाम्बवकपित्थ- कुवलबदरकर्कन्धुपीलुप्रियालपनसन्यग्रोधाश्वत्थप्लक्षकपीतनोदुम्बराजमोदश्र̥ङ्गाटकशाङ्खिनीफलासवाः षड्विंशतिर्भवन्ति विदारिगन्धाश्वगन्धाक्र̥ष्णगन्धाशतावरीश्यामात्रिव्र̥द्दन्तीद्रवन्तीबिल्वोरुबूकचित्रकमूलैरेकादश मूलासवा भवन्ति शालप्रियकाश्वकर्णचन्दनस्यन्दनखदिरकदरसप्तपर्णार्जुनासनारिमेदतिन्दुककिणिहीशमी- शुक्तिशिंशपाशिरीषवञ्जलधन्वनमधूकैः सारासवा विंशतिर्भवन्ति पद्मोत्पलनलिकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधूकप्रियङ्गुधातकीपुष्पैर्दश पुष्पासवा भवन्ति इक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुवालिकापुण्ड्रकचतुर्थाः काण्डासवा भवन्ति पटोलताडकपत्रासवौ द्वौ भवतः तिल्वकलोध्रैलवालुकक्रमुकचतुर्थास्त्वगासवा भवन्ति शर्करासव एक एवेति। एवमेषामासवानां चतुरशीतिः परस्परेणासंस्र̥ष्टानामासवद्रव्याणामुपनिर्दिष्टा भवति। एषामासवानामासुतत्वादासवसञ्ज्ञा। द्रव्यसंयोगविभागविस्तारस्त्वेषां बहुविधकल्पः संस्कारश्च। यथास्वं संयोगसंस्कारसंस्क्र̥ता ह्यासवाः स्वं कर्म कुर्वन्ति। संयोगसंस्कारदेशकालमात्रादयश्च भावास्तेषां तेषामासवानां ते ते समुपदिश्यन्ते तत्तत्कार्यमभिसमीक्ष्येति

tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- dhānyaphalamūlasārapuṣpakāṇḍapatratvacō bhavantyāsavayōnayō'gnivēśa saṅgrahēṇāṣṭau śarkarānavamīkāḥ| tāsvēva dravyasaṁyōgakaraṇatō'parisaṅkhyēyāsu yathāpathyatamānāmāsavānāṁ caturaśītiṁ nibōdha| tadyathā- surāsauvīratuṣōdakamairēyamēdakadhānyāmlāḥ ṣaḍ dhānyāsavā bhavanti mr̥dvīkākharjūrakāśmaryadhanvanarājādanatr̥ṇaśūnyaparūṣakābhayāmalakamr̥galiṇḍikājāmbavakapittha- kuvalabadarakarkandhupīlupriyālapanasanyagrōdhāśvatthaplakṣakapītanōdumbarājamōdaśr̥ṅgāṭakaśāṅkhinīphalāsavāḥ ṣaḍviṁśatirbhavanti vidārigandhāśvagandhākr̥ṣṇagandhāśatāvarīśyāmātrivr̥ddantīdravantībilvōrubūkacitrakamūlairēkādaśa mūlāsavā bhavanti śālapriyakāśvakarṇacandanasyandanakhadirakadarasaptaparṇārjunāsanārimēdatindukakiṇihīśamī- śuktiśiṁśapāśirīṣavañjaladhanvanamadhūkaiḥ sārāsavā viṁśatirbhavanti padmōtpalanalikumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatramadhūkapriyaṅgudhātakīpuṣpairdaśa puṣpāsavā bhavanti ikṣukāṇḍēkṣvikṣuvālikāpuṇḍrakacaturthāḥ kāṇḍāsavā bhavanti paṭōlatāḍakapatrāsavau dvau bhavataḥ tilvakalōdhrailavālukakramukacaturthāstvagāsavā bhavanti śarkarāsava ēka ēvēti| ēvamēṣāmāsavānāṁ caturaśītiḥ parasparēṇāsaṁsr̥ṣṭānāmāsavadravyāṇāmupanirdiṣṭā bhavati| ēṣāmāsavānāmāsutatvādāsavasañjñā| dravyasaṁyōgavibhāgavistārastvēṣāṁ bahuvidhakalpaḥ saṁskāraśca| yathāsvaṁ saṁyōgasaṁskārasaṁskr̥tā hyāsavāḥ svaṁ karma kurvanti| saṁyōgasaṁskāradēśakālamātrādayaśca bhāvāstēṣāṁ tēṣāmāsavānāṁ tē tē samupadiśyantē tattatkāryamabhisamīkṣyēti

भवति चात्र- मनःशरीराग्निबलप्रदानामस्वप्नशोकारुचिनाशनानाम। संहर्षणानां प्रवरासवानामशीतिरुक्ता चतुरुत्तरैषा

bhavati cātra- manaḥśarīrāgnibalapradānāmasvapnaśōkārucināśanānām| saṁharṣaṇānāṁ pravarāsavānāmaśītiruktā caturuttaraiṣā

तत्र श्लोकः- शरीररोगप्रक्र̥तौ मतानि तत्त्वेन चाहारविनिश्चयं च। उवाच यज्जःपुरुषादिकेऽस्मिन मुनिस्तथाऽग्र्याणि वरासवांश्च

tatra ślōkaḥ- śarīrarōgaprakr̥tau matāni tattvēna cāhāraviniścayaṁ ca| uvāca yajjaḥpuruṣādikē'smin munistathā'gryāṇi varāsavāṁśca

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने यज्जःपुरुषीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē yajjaḥpuruṣīyō nāma pañcaviṁśō'dhyāyaḥ