Sanskrit Original

अतो भूयः कर्मौषधानां च प्राधान्यतः सानुबन्धानि द्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः। तद्यथा- अन्नं व्र̥त्तिकराणां श्रेष्ठम उदकमाश्वासकराणां सुरा श्रमहराणां क्षीरं जीवनीयानां मांसं ब्र̥ंहणीयानां रसस्तर्पणीयानां लवणमन्नद्रव्यरुचिकराणाम अम्लं ह्र̥द्यानां कुक्कुटो बल्यानां नक्ररेतो व्र̥ष्याणां मधु श्लेष्मपित्तप्रशमनानां सर्पिर्वातपित्तप्रशमनानां तैलं वातश्लेष्मप्रशमनानां वमनं श्लेष्महराणां विरेचनं पित्तहराणां बस्तिर्वातहराणां स्वेदो मार्दवकराणां व्यायामः स्थैर्यकराणां क्षारः पुंस्त्वोपघातिनां तिन्दुकमनन्नद्रव्यरुचिकराणाम आमं कपित्थमकण्ठ्यानाम आविकं सर्पिरह्र̥द्यानाम अजाक्षीरं शोषघ्नस्तन्यसात्म्यरक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम अविक्षीरं श्लेष्मपित्तजननानां महिषीक्षीरं स्वप्नजननानां मन्दकं दध्यभिष्यन्दकराणां गवेधुकान्नं कर्शनीयानाम उद्दालकान्नं विरूक्षणीयानाम इक्षुर्मूत्रजननानां यवाः पुरीषजननानां जाम्बवं वातजननानां शष्कुल्यः श्लेष्मपित्तजननानां कुलत्था अम्लपित्तजननानां माषाः श्लेष्मपित्तजननानां मदनफलं वमनास्थापनानुवासनोपयोगिनां त्रिव्र̥त सुखविरेचनानां चतुरङ्गुलो म्र̥दुविरेचनानां स्नुक्पयस्तीक्ष्णविरेचननां प्रत्यक्पुष्पा शिरोविरेचनानां विडङ्गं क्रिमिघ्नानां शिरीषो विषघ्नानां खदिरः कुष्ठघ्नानां रास्ना वातहराणाम आमलकं वयःस्थापनानां हरीतकी पथ्यानाम एरण्डमूलं व्र̥ष्यवातहराणां पिप्पलीमूलं दीपनीयपाचनीयानाहप्रशमनानां चित्रकमूलं दीपनीयपाचनीयगुदशोथार्शःशूलहराणां पुष्करमूलं हिक्काश्वासकासपार्श्वशूलहराणां मुस्तं साङ्ग्राहिकदीपनीयपाचनीयानाम उदीच्यं निर्वापणदीपनीयपाचनीयच्छर्द्यतीसारहराणां कट्वङ्गं साङ्ग्राहिकपाचनीयदीपनीयानाम अनन्ता साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम अम्र̥ता साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयश्लेष्मशोणितविबन्धप्रशमनानां बिल्वं साङ्ग्राहिकदीपनीयवातकफप्रशमनानाम अतिविषा दीपनीयपाचनीयसाङ्ग्राहिकसर्वदोषहराणाम उत्पलकुमुदपद्मकिञ्जल्कः साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां दुरालभा पित्तश्लेष्मप्रशमनानां गन्धप्रियङ्गुः शोणितपित्तातियोगप्रशमनानां कुटजत्वक श्लेष्मपित्तरक्तसाङ्ग्राहिकोपशोषणानां काश्मर्यफलं रक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां प्र̥श्निपर्णी साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयव्र̥ष्याणां विदारिगन्धा व्र̥ष्यसर्वदोषहराणां बला साङ्ग्राहिकबल्यवातहराणां गोक्षुरको मूत्रक्र̥च्छ्रानिलहराणां हिङ्गुनिर्यासश्छेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातकफप्रशमनानाम अम्लवेतसो भेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातश्लेष्महराणां यावशूकः स्रंसनीयपाचनीयार्शोघ्नानां तक्राभ्यासो ग्रहणीदोषशोफार्शोघ्र̥तव्यापत्प्रशमनानां क्रव्यान्मांसरसाभ्यासो ग्रहणीदोषशोषार्शोघ्नानां क्षीरघ्र̥ताभ्यासो रसायनानां समघ्र̥तसक्तुप्राशाभ्यासो व्र̥ष्योदावर्तहराणां तैलगण्डूषाभ्यासो दन्तबलरुचिकराणां चन्दनं दुर्गन्धहरदाहनिर्वापणलेपनानां रास्नागुरुणी शीतापनयनप्रलेपनानां लामज्जकोशीरं दाहत्वग्दोषस्वेदापनयनप्रलेपनानां कुष्ठं वातहराभ्यङ्गोपनाहोपयोगिनां मधुकं चक्षुष्यव्र̥ष्यकेश्यकण्ठ्यवर्ण्यविरजनीयरोपणीयानां वायुः प्राणसञ्ज्ञाप्रदानहेतूनाम अग्निरामस्तम्भशीतशूलोद्वेपनप्रशमनानां जलं स्तम्भनीयानां म्र̥द्भ्र̥ष्टलोष्ट्रनिर्वापितमुदकं त्र̥ष्णाच्छर्द्यतियोगप्रशमनानाम अतिमात्राशनमामप्रदोषहेतूनां यथाग्न्यभ्यवहारोऽग्निसन्धुक्षणानां यथासात्म्यं चेष्टाभ्यवहारौ सेव्यानां कालभोजनमारोग्यकराणां त्र̥प्तिराहारगुणानां वेगसन्धारणमनारोग्यकराणां मद्यं सौमनस्यजननानां मद्याक्षेपो धीध्र̥तिस्म्र̥तिहराणां गुरुभोजनं दुर्विपाककराणाम एकाशनभोजनं सुखपरिणामकराणां स्त्रीष्वतिप्रसङ्गः शोषकराणां शुक्रवेगनिग्रहः षाण्ड्यकराणां पराघातनमन्नाश्रद्धाजननानाम अनशनमायुषो ह्रासकराणां प्रमिताशनं कर्शनीयानाम अजीर्णाध्यशनं ग्रहणीदूषणानां विषमाशनमग्निवैषम्यकराणां विरुद्धवीर्याशनं निन्दितव्याधिकराणां प्रशमः पथ्यानां आयासः सर्वापथ्यानां मिथ्यायोगो व्याधिकराणां रजस्वलाभिगमनमलक्ष्मीमुखानां ब्रह्मचर्यमायुष्याणां परदाराभिगमनमनायुष्याणां सङ्कल्पो व्र̥ष्याणां दौर्मनस्यमव्र̥ष्याणाम अयथाबलमारम्भः प्राणोपरोधिनां विषादो रोगवर्धनानां स्नानं श्रमहराणां हर्षः प्रीणनानां शोकः शोषणानां निव्र̥त्तिः पुष्टिकराणां पुष्टिःस्वप्नकराणाम अतिस्वप्नस्तन्द्राकराणां सर्वरसाभ्यासो बलकराणाम एकरसाभ्यासो दौर्बल्यकराणां गर्भशल्यमाहार्याणाम अजीर्णमुद्धार्याणां बालो म्र̥दुभेषजीयानां व्र̥द्धो याप्यानां गर्भिणी तीक्ष्णौषधव्यवायव्यायामवर्जनीयानां सौमनस्यं गर्भधारणानां सन्निपातो दुश्चिकित्स्यानाम आमो विषमचिकित्स्यानां ज्वरो रोगाणां कुष्ठं दीर्घरोगाणां राजयक्ष्मा रोगसमूहानां प्रमेहोऽनुषङ्गिणां जलौकसोऽनुशस्त्राणां बस्तिस्तन्त्राणां हिमवानौषधिभूमीनां सोम ओषधीनां मरुभूमिरारोग्यदेशानाम अनूपोऽहितदेशानाम निर्देशकारित्वमातुरगुणानां भिषक चिकित्साङ्गानां नास्तिकोवर्ज्यानां लौल्यं क्लेशकराणाम अनिर्देशकारित्वमरिष्टानां अनिर्वेदो वार्तलक्षणानां वैद्यसमूहो निःसंशयकराणं योगो वैद्यगुणानां विज्ञानमौषधीनां शास्त्रसहितस्तर्कः साधनानां सम्प्रतिपत्तिः कालज्ञानप्रयोजनानाम अव्यवसायः कालातिपत्तिहेतूनां द्र̥ष्टकर्मता निःसंशयकराणाम असमर्थता भयकराणां तद्विद्यसम्भाषा बुद्धिवर्धनानाम आचार्यः शास्त्राधिगमहेतूनाम आयुर्वेदोऽम्र̥तानां सद्वचनमनुष्ठेयानाम असद्ग्रहणं सर्वाहितानां सर्वसन्न्यासः सुखानामिति

atō bhūyaḥ karmauṣadhānāṁ ca prādhānyataḥ sānubandhāni dravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- annaṁ vr̥ttikarāṇāṁ śrēṣṭham udakamāśvāsakarāṇāṁ surā śramaharāṇāṁ kṣīraṁ jīvanīyānāṁ māṁsaṁ br̥ṁhaṇīyānāṁ rasastarpaṇīyānāṁ lavaṇamannadravyarucikarāṇām amlaṁ hr̥dyānāṁ kukkuṭō balyānāṁ nakrarētō vr̥ṣyāṇāṁ madhu ślēṣmapittapraśamanānāṁ sarpirvātapittapraśamanānāṁ tailaṁ vātaślēṣmapraśamanānāṁ vamanaṁ ślēṣmaharāṇāṁ virēcanaṁ pittaharāṇāṁ bastirvātaharāṇāṁ svēdō mārdavakarāṇāṁ vyāyāmaḥ sthairyakarāṇāṁ kṣāraḥ puṁstvōpaghātināṁ tindukamanannadravyarucikarāṇām āmaṁ kapitthamakaṇṭhyānām āvikaṁ sarpirahr̥dyānām ajākṣīraṁ śōṣaghnastanyasātmyaraktasāṅgrāhikaraktapittapraśamanānām avikṣīraṁ ślēṣmapittajananānāṁ mahiṣīkṣīraṁ svapnajananānāṁ mandakaṁ dadhyabhiṣyandakarāṇāṁ gavēdhukānnaṁ karśanīyānām uddālakānnaṁ virūkṣaṇīyānām ikṣurmūtrajananānāṁ yavāḥ purīṣajananānāṁ jāmbavaṁ vātajananānāṁ śaṣkulyaḥ ślēṣmapittajananānāṁ kulatthā amlapittajananānāṁ māṣāḥ ślēṣmapittajananānāṁ madanaphalaṁ vamanāsthāpanānuvāsanōpayōgināṁ trivr̥t sukhavirēcanānāṁ caturaṅgulō mr̥duvirēcanānāṁ snukpayastīkṣṇavirēcananāṁ pratyakpuṣpā śirōvirēcanānāṁ viḍaṅgaṁ krimighnānāṁ śirīṣō viṣaghnānāṁ khadiraḥ kuṣṭhaghnānāṁ rāsnā vātaharāṇām āmalakaṁ vayaḥsthāpanānāṁ harītakī pathyānām ēraṇḍamūlaṁ vr̥ṣyavātaharāṇāṁ pippalīmūlaṁ dīpanīyapācanīyānāhapraśamanānāṁ citrakamūlaṁ dīpanīyapācanīyagudaśōthārśaḥśūlaharāṇāṁ puṣkaramūlaṁ hikkāśvāsakāsapārśvaśūlaharāṇāṁ mustaṁ sāṅgrāhikadīpanīyapācanīyānām udīcyaṁ nirvāpaṇadīpanīyapācanīyacchardyatīsāraharāṇāṁ kaṭvaṅgaṁ sāṅgrāhikapācanīyadīpanīyānām anantā sāṅgrāhikaraktapittapraśamanānām amr̥tā sāṅgrāhikavātaharadīpanīyaślēṣmaśōṇitavibandhapraśamanānāṁ bilvaṁ sāṅgrāhikadīpanīyavātakaphapraśamanānām ativiṣā dīpanīyapācanīyasāṅgrāhikasarvadōṣaharāṇām utpalakumudapadmakiñjalkaḥ sāṅgrāhikaraktapittapraśamanānāṁ durālabhā pittaślēṣmapraśamanānāṁ gandhapriyaṅguḥ śōṇitapittātiyōgapraśamanānāṁ kuṭajatvak ślēṣmapittaraktasāṅgrāhikōpaśōṣaṇānāṁ kāśmaryaphalaṁ raktasāṅgrāhikaraktapittapraśamanānāṁ pr̥śniparṇī sāṅgrāhikavātaharadīpanīyavr̥ṣyāṇāṁ vidārigandhā vr̥ṣyasarvadōṣaharāṇāṁ balā sāṅgrāhikabalyavātaharāṇāṁ gōkṣurakō mūtrakr̥cchrānilaharāṇāṁ hiṅguniryāsaśchēdanīyadīpanīyānulōmikavātakaphapraśamanānām amlavētasō bhēdanīyadīpanīyānulōmikavātaślēṣmaharāṇāṁ yāvaśūkaḥ sraṁsanīyapācanīyārśōghnānāṁ takrābhyāsō grahaṇīdōṣaśōphārśōghr̥tavyāpatpraśamanānāṁ kravyānmāṁsarasābhyāsō grahaṇīdōṣaśōṣārśōghnānāṁ kṣīraghr̥tābhyāsō rasāyanānāṁ samaghr̥tasaktuprāśābhyāsō vr̥ṣyōdāvartaharāṇāṁ tailagaṇḍūṣābhyāsō dantabalarucikarāṇāṁ candanaṁ durgandhaharadāhanirvāpaṇalēpanānāṁ rāsnāguruṇī śītāpanayanapralēpanānāṁ lāmajjakōśīraṁ dāhatvagdōṣasvēdāpanayanapralēpanānāṁ kuṣṭhaṁ vātaharābhyaṅgōpanāhōpayōgināṁ madhukaṁ cakṣuṣyavr̥ṣyakēśyakaṇṭhyavarṇyavirajanīyarōpaṇīyānāṁ vāyuḥ prāṇasañjñāpradānahētūnām agnirāmastambhaśītaśūlōdvēpanapraśamanānāṁ jalaṁ stambhanīyānāṁ mr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭranirvāpitamudakaṁ tr̥ṣṇācchardyatiyōgapraśamanānām atimātrāśanamāmapradōṣahētūnāṁ yathāgnyabhyavahārō'gnisandhukṣaṇānāṁ yathāsātmyaṁ cēṣṭābhyavahārau sēvyānāṁ kālabhōjanamārōgyakarāṇāṁ tr̥ptirāhāraguṇānāṁ vēgasandhāraṇamanārōgyakarāṇāṁ madyaṁ saumanasyajananānāṁ madyākṣēpō dhīdhr̥tismr̥tiharāṇāṁ gurubhōjanaṁ durvipākakarāṇām ēkāśanabhōjanaṁ sukhapariṇāmakarāṇāṁ strīṣvatiprasaṅgaḥ śōṣakarāṇāṁ śukravēganigrahaḥ ṣāṇḍyakarāṇāṁ parāghātanamannāśraddhājananānām anaśanamāyuṣō hrāsakarāṇāṁ pramitāśanaṁ karśanīyānām ajīrṇādhyaśanaṁ grahaṇīdūṣaṇānāṁ viṣamāśanamagnivaiṣamyakarāṇāṁ viruddhavīryāśanaṁ ninditavyādhikarāṇāṁ praśamaḥ pathyānāṁ āyāsaḥ sarvāpathyānāṁ mithyāyōgō vyādhikarāṇāṁ rajasvalābhigamanamalakṣmīmukhānāṁ brahmacaryamāyuṣyāṇāṁ paradārābhigamanamanāyuṣyāṇāṁ saṅkalpō vr̥ṣyāṇāṁ daurmanasyamavr̥ṣyāṇām ayathābalamārambhaḥ prāṇōparōdhināṁ viṣādō rōgavardhanānāṁ snānaṁ śramaharāṇāṁ harṣaḥ prīṇanānāṁ śōkaḥ śōṣaṇānāṁ nivr̥ttiḥ puṣṭikarāṇāṁ puṣṭiḥsvapnakarāṇām atisvapnastandrākarāṇāṁ sarvarasābhyāsō balakarāṇām ēkarasābhyāsō daurbalyakarāṇāṁ garbhaśalyamāhāryāṇām ajīrṇamuddhāryāṇāṁ bālō mr̥dubhēṣajīyānāṁ vr̥ddhō yāpyānāṁ garbhiṇī tīkṣṇauṣadhavyavāyavyāyāmavarjanīyānāṁ saumanasyaṁ garbhadhāraṇānāṁ sannipātō duścikitsyānām āmō viṣamacikitsyānāṁ jvarō rōgāṇāṁ kuṣṭhaṁ dīrgharōgāṇāṁ rājayakṣmā rōgasamūhānāṁ pramēhō'nuṣaṅgiṇāṁ jalaukasō'nuśastrāṇāṁ bastistantrāṇāṁ himavānauṣadhibhūmīnāṁ sōma ōṣadhīnāṁ marubhūmirārōgyadēśānām anūpō'hitadēśānām nirdēśakāritvamāturaguṇānāṁ bhiṣak cikitsāṅgānāṁ nāstikōvarjyānāṁ laulyaṁ klēśakarāṇām anirdēśakāritvamariṣṭānāṁ anirvēdō vārtalakṣaṇānāṁ vaidyasamūhō niḥsaṁśayakarāṇaṁ yōgō vaidyaguṇānāṁ vijñānamauṣadhīnāṁ śāstrasahitastarkaḥ sādhanānāṁ sampratipattiḥ kālajñānaprayōjanānām avyavasāyaḥ kālātipattihētūnāṁ dr̥ṣṭakarmatā niḥsaṁśayakarāṇām asamarthatā bhayakarāṇāṁ tadvidyasambhāṣā buddhivardhanānām ācāryaḥ śāstrādhigamahētūnām āyurvēdō'mr̥tānāṁ sadvacanamanuṣṭhēyānām asadgrahaṇaṁ sarvāhitānāṁ sarvasannyāsaḥ sukhānāmiti