अथातस्तिस्रैषणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātastisraiṣaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

इह खलु पुरुषेणानुपहतसत्त्वबुद्धिपौरुषपराक्रमेण हितमिह चामुष्मिंश्च लोके समनुपश्यता तिस्र एषणाः पर्येष्टव्या भवन्ति। तद्यथा- प्राणैषणा धनैषणा परलोकैषणेति

iha khalu puruṣēṇānupahatasattvabuddhipauruṣaparākramēṇa hitamiha cāmuṣmiṁśca lōkē samanupaśyatā tisra ēṣaṇāḥ paryēṣṭavyā bhavanti| tadyathā- prāṇaiṣaṇā dhanaiṣaṇā paralōkaiṣaṇēti

आसां तु खल्वेषणानां प्राणैषणां तावत पूर्वतरमापद्येत। कस्मात प्राणपरित्यागे हि सर्वत्यागः। तस्यानुपालनं- स्वस्थस्य स्वस्थव्र̥त्तानुव्र̥त्तिः आतुरस्य विकारप्रशमनेऽप्रमादः तदुभयमेतदुक्तं वक्ष्यते च तद्यथोक्तमनुवर्तमानः प्राणानुपालनाद्दीर्घमायुरवाप्नोतीति प्रथमैषणा व्याख्याता भवति

āsāṁ tu khalvēṣaṇānāṁ prāṇaiṣaṇāṁ tāvat pūrvataramāpadyēta| kasmāt prāṇaparityāgē hi sarvatyāgaḥ| tasyānupālanaṁ- svasthasya svasthavr̥ttānuvr̥ttiḥ āturasya vikārapraśamanē'pramādaḥ tadubhayamētaduktaṁ vakṣyatē ca tadyathōktamanuvartamānaḥ prāṇānupālanāddīrghamāyuravāpnōtīti prathamaiṣaṇā vyākhyātā bhavati

अथ द्वितीयां धनैषणमापद्येत प्राणेभ्यो ह्यनन्तरं धनमेव पर्येष्टव्यं भवति न ह्यतः पापात पापीयोऽस्ति यदनुपकरणस्य दीर्घमायुः तस्मादुपकरणानि पर्येष्टुं यतेत। तत्रोपकरणोपायाननुव्याख्यास्यामः तद्यथा- क्र̥षिपाशुपाल्यवाणिज्यराजोपसेवादीनि यानि चान्यान्यपि सतामविगर्हितानि कर्माणि व्र̥त्तिपुष्टिकराणि विद्यात्तान्यारभेत कर्तुं तथा कुर्वन दीर्घजीवितं जीवत्यनवमतः पुरुषो भवति । इति द्वितीया धनैषणा व्याख्याता भवति

atha dvitīyāṁ dhanaiṣaṇamāpadyēta prāṇēbhyō hyanantaraṁ dhanamēva paryēṣṭavyaṁ bhavati na hyataḥ pāpāt pāpīyō'sti yadanupakaraṇasya dīrghamāyuḥ tasmādupakaraṇāni paryēṣṭuṁ yatēta| tatrōpakaraṇōpāyānanuvyākhyāsyāmaḥ tadyathā- kr̥ṣipāśupālyavāṇijyarājōpasēvādīni yāni cānyānyapi satāmavigarhitāni karmāṇi vr̥ttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabhēta kartuṁ tathā kurvan dīrghajīvitaṁ jīvatyanavamataḥ puruṣō bhavati | iti dvitīyā dhanaiṣaṇā vyākhyātā bhavati

अथ त्र̥तीयां परलोकैषणामापद्येत। संशयश्चात्र कथं भविष्याम इतश्च्युता नवेति कुतः पुनः संशय इति उच्यते- सन्ति ह्येके प्रत्यक्षपराः परोक्षत्वात पुनर्भवस्य नास्तिक्यमाश्रिताः सन्ति चागमप्रत्ययादेव पुनर्भवमिच्छन्ति श्रुतिभेदाच्च- ऽमातरं पितरं चैके मन्यन्ते जन्मकारणम । स्वभावं परनिर्माणं यद्र̥च्छां चापरे जनाःऽ ।। इति । अतः संशयः- किं नु खल्वस्ति पुनर्भवो न वेति

atha tr̥tīyāṁ paralōkaiṣaṇāmāpadyēta| saṁśayaścātra kathaṁ bhaviṣyāma itaścyutā navēti kutaḥ punaḥ saṁśaya iti ucyatē- santi hyēkē pratyakṣaparāḥ parōkṣatvāt punarbhavasya nāstikyamāśritāḥ santi cāgamapratyayādēva punarbhavamicchanti śrutibhēdācca- 'mātaraṁ pitaraṁ caikē manyantē janmakāraṇam | svabhāvaṁ paranirmāṇaṁ yadr̥cchāṁ cāparē janāḥ' || iti | ataḥ saṁśayaḥ- kiṁ nu khalvasti punarbhavō na vēti

तत्र बुद्धिमान्नास्तिक्यबुद्धिं जह्याद्विचिकित्सां च। कस्मात प्रत्यक्षं ह्यल्पम अनल्पमप्रत्यक्षमस्ति यदागमानुमानयुक्तिभिरुपलभ्यते यैरेव तावदिन्द्रियैः प्रत्यक्षमुपलभ्यते तान्येव सन्ति चाप्रत्यक्षाणि

tatra buddhimānnāstikyabuddhiṁ jahyādvicikitsāṁ ca| kasmāt pratyakṣaṁ hyalpam analpamapratyakṣamasti yadāgamānumānayuktibhirupalabhyatē yairēva tāvadindriyaiḥ pratyakṣamupalabhyatē tānyēva santi cāpratyakṣāṇi

सतां च रूपाणामतिसन्निकर्षादतिविप्रकर्षादावरणात करणदौर्बल्यान्मनोनवस्थानात समानाभिहारादभिभवादतिसौक्ष्म्याच्च प्रत्यक्षानुपलब्धिः तस्मादपरीक्षितमेतदुच्यते- प्रत्यक्षमेवास्ति नान्यदस्तीति

satāṁ ca rūpāṇāmatisannikarṣādativiprakarṣādāvaraṇāt karaṇadaurbalyānmanōnavasthānāt samānābhihārādabhibhavādatisaukṣmyācca pratyakṣānupalabdhiḥ tasmādaparīkṣitamētaducyatē- pratyakṣamēvāsti nānyadastīti

श्रुतयश्चैता न कारणं युक्तिविरोधात। आत्मा मातुः पितुर्वा यः सोऽपत्यं यदि सञ्चरेत। द्विविधं सञ्चरेदात्मा सर्वोवाऽवयवेन वा

śrutayaścaitā na kāraṇaṁ yuktivirōdhāt| ātmā mātuḥ piturvā yaḥ sō'patyaṁ yadi sañcarēt| dvividhaṁ sañcarēdātmā sarvōvā'vayavēna vā

सर्वश्चेत सञ्चरेन्मातुः पितुर्वा मरणं भवेत। निरन्तरं नावयवः कश्चित्सूक्ष्मस्य चात्मनः

sarvaścēt sañcarēnmātuḥ piturvā maraṇaṁ bhavēt| nirantaraṁ nāvayavaḥ kaścitsūkṣmasya cātmanaḥ

बुद्धिर्मनश्च निर्णीते यथैवात्मा तथैव ते। येषां चैषा मतिस्तेषां योनिर्नास्ति चतुर्विधा

buddhirmanaśca nirṇītē yathaivātmā tathaiva tē| yēṣāṁ caiṣā matistēṣāṁ yōnirnāsti caturvidhā

विद्यात स्वाभाविकं षण्णां धातूनां यत स्वलक्षणम। संयोगे च वियोगे च तेषां कर्मैव कारणम

vidyāt svābhāvikaṁ ṣaṇṇāṁ dhātūnāṁ yat svalakṣaṇam| saṁyōgē ca viyōgē ca tēṣāṁ karmaiva kāraṇam

अनादेश्चेतनाधातोर्नेष्यते परनिर्मितिः। पर आत्मा स चेद्धेतुरिष्टोऽस्तु परनिर्मितिः

anādēścētanādhātōrnēṣyatē paranirmitiḥ| para ātmā sa cēddhēturiṣṭō'stu paranirmitiḥ

न परीक्षा न परीक्ष्यं न कर्ता कारणं न च। न देवा नर्षयः सिद्धाः कर्म कर्मफलं न च

na parīkṣā na parīkṣyaṁ na kartā kāraṇaṁ na ca| na dēvā narṣayaḥ siddhāḥ karma karmaphalaṁ na ca

नास्तिकस्यास्ति नैवात्मा यद्र̥च्छोपहतात्मनः। पातकेभ्यः परं चैतत पातकं नास्तिकग्रहः

nāstikasyāsti naivātmā yadr̥cchōpahatātmanaḥ| pātakēbhyaḥ paraṁ caitat pātakaṁ nāstikagrahaḥ

तस्मान्मतिं विमुच्यैताममार्गप्रस्र̥तां बुधः। सतां बुद्धिप्रदीपेन पश्येत्सर्वं यथातथम

tasmānmatiṁ vimucyaitāmamārgaprasr̥tāṁ budhaḥ| satāṁ buddhipradīpēna paśyētsarvaṁ yathātatham

द्विविधमेव खलु सर्वं सच्चासच्च तस्य चतुर्विधा परीक्षा- आप्तोपदेशः प्रत्यक्षम अनुमानं युक्तिश्चेति

dvividhamēva khalu sarvaṁ saccāsacca tasya caturvidhā parīkṣā- āptōpadēśaḥ pratyakṣam anumānaṁ yuktiścēti

आप्तास्तावत- रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तास्तपोज्ञानबलेन ये। येषां त्रिकालममलं ज्ञानमव्याहतं सदा

āptāstāvat- rajastamōbhyāṁ nirmuktāstapōjñānabalēna yē| yēṣāṁ trikālamamalaṁ jñānamavyāhataṁ sadā

आप्ताः शिष्टा विबुद्धास्ते तेषां वाक्यमसंशयम। सत्यं वक्ष्यन्ति ते कस्मादसत्यं नीरजस्तमाः

āptāḥ śiṣṭā vibuddhāstē tēṣāṁ vākyamasaṁśayam| satyaṁ vakṣyanti tē kasmādasatyaṁ nīrajastamāḥ

आत्मेन्द्रियमनोर्थानां सन्निकर्षात प्रवर्तते। व्यक्ता तदात्वे या बुद्धिः प्रत्यक्षं स निरुच्यते

ātmēndriyamanōrthānāṁ sannikarṣāt pravartatē| vyaktā tadātvē yā buddhiḥ pratyakṣaṁ sa nirucyatē

प्रत्यक्षपूर्वं त्रिविधं त्रिकालं चानुमीयते। वह्निर्निगूढो धूमेन मैथुनं गर्भदर्शनात

pratyakṣapūrvaṁ trividhaṁ trikālaṁ cānumīyatē| vahnirnigūḍhō dhūmēna maithunaṁ garbhadarśanāt

एवं व्यवस्यन्त्यतीतं बीजात फलमनागतम। द्र̥ष्ट्वा बीजात फलं जातमिहैव सद्र̥शं बुधाः

ēvaṁ vyavasyantyatītaṁ bījāt phalamanāgatam| dr̥ṣṭvā bījāt phalaṁ jātamihaiva sadr̥śaṁ budhāḥ

जलकर्षणबीजर्तुसंयोगात सस्यसम्भवः। युक्तिः षड्धातुसंयोगाद्गर्भाणां सम्भवस्तथा

jalakarṣaṇabījartusaṁyōgāt sasyasambhavaḥ| yuktiḥ ṣaḍdhātusaṁyōgādgarbhāṇāṁ sambhavastathā

मथ्यमन्थनकमन्थानसंयोगादग्निसम्भवः। युक्तियुक्ता चतुष्पादसम्पद्व्याधिनिबर्हणी

mathyamanthanakamanthānasaṁyōgādagnisambhavaḥ| yuktiyuktā catuṣpādasampadvyādhinibarhaṇī

बुद्धिः पश्यति या भावान बहुकारणयोगजान। युक्तिस्त्रिकाला सा ज्ञेया त्रिवर्गः साध्यते यया

buddhiḥ paśyati yā bhāvān bahukāraṇayōgajān| yuktistrikālā sā jñēyā trivargaḥ sādhyatē yayā

एषा परीक्षा नास्त्यन्या यया सर्वं परीक्ष्यते। परीक्ष्यं सदसच्चैवं तया चास्ति पुनर्भवः

ēṣā parīkṣā nāstyanyā yayā sarvaṁ parīkṣyatē| parīkṣyaṁ sadasaccaivaṁ tayā cāsti punarbhavaḥ

तत्राप्तागमस्तावद्वेदः यश्चान्योऽपि कश्चिद्वेदार्थादविपरीतः परीक्षकैः प्रणीतः शिष्टानुमतो लोकानुग्रहप्रव्र̥त्तः शास्त्रवादः स चाऽऽप्तागमः आप्तागमादुपलभ्यतेदानतपोयज्ञसत्याहिंसाब्रह्मचर्याण्यभ्युदयनिःश्रेयसकराणीति

tatrāptāgamastāvadvēdaḥ yaścānyō'pi kaścidvēdārthādaviparītaḥ parīkṣakaiḥ praṇītaḥ śiṣṭānumatō lōkānugrahapravr̥ttaḥ śāstravādaḥ sa cā''ptāgamaḥ āptāgamādupalabhyatēdānatapōyajñasatyāhiṁsābrahmacaryāṇyabhyudayaniḥśrēyasakarāṇīti

न चानतिव्र̥त्तसत्त्वदोषाणामदोषैरपुनर्भवो धर्मद्वारेषूपदिश्यते

na cānativr̥ttasattvadōṣāṇāmadōṣairapunarbhavō dharmadvārēṣūpadiśyatē

धर्मद्वारावहितैश्च व्यपगतभयरागद्वेषलोभमोहमानैर्ब्रह्मपरैराप्तैः कर्मविद्भिरनुपहतसत्त्वबुद्धिप्रचारैः पूर्वैः पूर्वतरैर्महर्षिभिर्दिव्यचक्षुभिर्द्र̥ष्ट्वोपदिष्टः पुनर्भव इति व्यवस्येदेवम

dharmadvārāvahitaiśca vyapagatabhayarāgadvēṣalōbhamōhamānairbrahmaparairāptaiḥ karmavidbhiranupahatasattvabuddhipracāraiḥ pūrvaiḥ pūrvatarairmaharṣibhirdivyacakṣubhirdr̥ṣṭvōpadiṣṭaḥ punarbhava iti vyavasyēdēvam

प्रत्यक्षमपि चोपलभ्यते- मातापित्रोर्विसद्र̥शान्यपत्यानि तुल्यसम्भवानां वर्णस्वराक्र̥तिसत्त्वबुद्धिभाग्यविशेषाः प्रवरावरकुलजन्म दास्यैश्वर्यं सुखासुखमायुः आयुषो वैषम्यम इह क्र̥तस्यावाप्तिः अशिक्षितानां च रुदितस्तनपानहासत्रासादीनां प्रव्र̥त्तिः लक्षणोत्पत्तिः कर्मसाद्र̥श्ये फलविशेषः मेधा क्वचित क्वचित कर्मण्यमेधा जातिस्मरणम- इहागमनमितश्च्युतानामिति समदर्शने प्रियाप्रियत्वम

pratyakṣamapi cōpalabhyatē- mātāpitrōrvisadr̥śānyapatyāni tulyasambhavānāṁ varṇasvarākr̥tisattvabuddhibhāgyaviśēṣāḥ pravarāvarakulajanma dāsyaiśvaryaṁ sukhāsukhamāyuḥ āyuṣō vaiṣamyam iha kr̥tasyāvāptiḥ aśikṣitānāṁ ca ruditastanapānahāsatrāsādīnāṁ pravr̥ttiḥ lakṣaṇōtpattiḥ karmasādr̥śyē phalaviśēṣaḥ mēdhā kvacit kvacit karmaṇyamēdhā jātismaraṇam- ihāgamanamitaścyutānāmiti samadarśanē priyāpriyatvam

अत एवानुमीयते- यत- स्वक्र̥तमपरिहार्यमविनाशि पौर्वदेहिकं दैवसञ्ज्ञकमानुबन्धिकं कर्म तस्यैतत फलम इतश्चान्यद्भविष्यतीति फलद्बीजमनुमीयते फलं च बीजात

ata ēvānumīyatē- yat- svakr̥tamaparihāryamavināśi paurvadēhikaṁ daivasañjñakamānubandhikaṁ karma tasyaitat phalam itaścānyadbhaviṣyatīti phaladbījamanumīyatē phalaṁ ca bījāt

युक्तिश्चैषा- षड्धातुसमुदयाद्गर्भजन्म कर्त्र̥करणसंयोगात क्रिया क्र̥तस्य कर्मणः फलं नाक्र̥तस्य नाङ्कुरोत्पत्तिरबीजात कर्मसद्र̥शं फलं नान्यस्माद्बीजादन्यस्योत्पत्तिः इति युक्तिः

yuktiścaiṣā- ṣaḍdhātusamudayādgarbhajanma kartr̥karaṇasaṁyōgāt kriyā kr̥tasya karmaṇaḥ phalaṁ nākr̥tasya nāṅkurōtpattirabījāt karmasadr̥śaṁ phalaṁ nānyasmādbījādanyasyōtpattiḥ iti yuktiḥ

एवं प्रमाणैश्चतुर्भिरुपदिष्टे पुनर्भवे धर्मद्वारेष्ववधीयेत तद्यथा- गुरुशुश्रूषायामध्ययने व्रतचर्यायां दारक्रियायामपत्योत्पादने भ्र̥त्यभरणेऽतिथिपूजायां दानेऽनभिध्यायां तपस्यनसूयायां देहवाङ्मानसे कर्मण्यक्लिष्टे देहेन्द्रियमनोर्थबुद्ध्यात्मपरीक्षायां मनःसमाधाविति यानि चान्यान्यप्येवंविधानि कर्माणि सतामविगर्हितानि स्वर्ग्याणि व्र̥त्तिपुष्टिकराणि विद्यात्तान्यारभेत कर्तुं तथा कुर्वन्निह चैव यशो लभते प्रेत्य च स्वर्गम। इति त्र̥तीया परलोकैषणा व्याख्याता भवति

ēvaṁ pramāṇaiścaturbhirupadiṣṭē punarbhavē dharmadvārēṣvavadhīyēta tadyathā- guruśuśrūṣāyāmadhyayanē vratacaryāyāṁ dārakriyāyāmapatyōtpādanē bhr̥tyabharaṇē'tithipūjāyāṁ dānē'nabhidhyāyāṁ tapasyanasūyāyāṁ dēhavāṅmānasē karmaṇyakliṣṭē dēhēndriyamanōrthabuddhyātmaparīkṣāyāṁ manaḥsamādhāviti yāni cānyānyapyēvaṁvidhāni karmāṇi satāmavigarhitāni svargyāṇi vr̥ttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabhēta kartuṁ tathā kurvanniha caiva yaśō labhatē prētya ca svargam| iti tr̥tīyā paralōkaiṣaṇā vyākhyātā bhavati

अथ खलु त्रय उपस्तम्भाः त्रिविधं बलं त्रीण्यायतनानि त्रयो रोगाः त्रयो रोगमार्गाः त्रिविधा भिषजः त्रिविधमौषधमिति

atha khalu traya upastambhāḥ trividhaṁ balaṁ trīṇyāyatanāni trayō rōgāḥ trayō rōgamārgāḥ trividhā bhiṣajaḥ trividhamauṣadhamiti

त्रय उपस्तम्भा इति- आहारः स्वप्नो ब्रह्मचर्यमिति एभिस्त्रिभिर्युक्तियुक्तैरुपस्तब्धमुपस्तम्भैः शरीरं बलवर्णोपचयोपचितमनुवर्तते यावदायुःसंस्कारात संस्कारमहितमनुपसेवमानस्य य इहैवोपदेक्ष्यते

traya upastambhā iti- āhāraḥ svapnō brahmacaryamiti ēbhistribhiryuktiyuktairupastabdhamupastambhaiḥ śarīraṁ balavarṇōpacayōpacitamanuvartatē yāvadāyuḥsaṁskārāt saṁskāramahitamanupasēvamānasya ya ihaivōpadēkṣyatē

त्रिविधं बलमिति- सहजं कालजं युक्तिक्र̥तं च। सहजं यच्छरीरसत्त्वयोः प्राक्र̥तं कालक्र̥तम्र̥तुविभागजं वयःक्र̥तं च युक्तिक्र̥तं पुनस्तद्यदाहारचेष्टायोगजम

trividhaṁ balamiti- sahajaṁ kālajaṁ yuktikr̥taṁ ca| sahajaṁ yaccharīrasattvayōḥ prākr̥taṁ kālakr̥tamr̥tuvibhāgajaṁ vayaḥkr̥taṁ ca yuktikr̥taṁ punastadyadāhāracēṣṭāyōgajam

त्रीण्यायतनानीति- अर्थानां कर्मणः कालस्य चातियोगायोगमिथ्यायोगाः। तत्रातिप्रभावतां द्र̥श्यानामतिमात्रं दर्शनमतियोगः सर्वशोऽदर्शनमयोगः अतिश्लिष्टातिविप्रक्र̥ष्टरौद्रभैरवाद्भुतद्विष्टबीभत्सनविक्र̥तवित्रासनादिरूपदर्शनं मिथ्यायोगः तथाऽतिमात्रस्तनितपटहोत्क्रुष्टादीनां शब्दानामतिमात्रं श्रवणमतियोगः सर्वशोऽश्रवणमयोगः परुषेष्टविनाशोपघातप्रधर्षणभीषणादिशब्दश्रवणं मिथ्यायोगः तथाऽतितीक्ष्णोग्राभिष्यन्दिनां गन्धानामतिमात्रं घ्राणमतियोगः सर्वशोऽघ्राणमयोगः पूतिद्विष्टामेध्यक्लिन्नविषपवनकुणपगन्धादिघ्राणं मिथ्यायोगः तथा रसानामत्यादानमतियोगः सर्वशोऽनादानमयोगः मिथ्यायोगो राशिवर्ज्येष्वाहारविधिविशेषायतनेषूपदेक्ष्यते तथाऽतिशीतोष्णानां स्प्र̥श्यानां स्नानाभ्यङ्गोत्सादनादीनां चात्युपसेवनमतियोगः सर्वशोऽनुपसेवनमयोगः स्नानादीनां शीतोष्णादीनां च स्प्र̥श्यानामनानुपूर्व्योपसेवनं विषमस्थानाभिघाताशुचिभूतसंस्पर्शादयश्चेति मिथ्यायोगः

trīṇyāyatanānīti- arthānāṁ karmaṇaḥ kālasya cātiyōgāyōgamithyāyōgāḥ| tatrātiprabhāvatāṁ dr̥śyānāmatimātraṁ darśanamatiyōgaḥ sarvaśō'darśanamayōgaḥ atiśliṣṭātiviprakr̥ṣṭaraudrabhairavādbhutadviṣṭabībhatsanavikr̥tavitrāsanādirūpadarśanaṁ mithyāyōgaḥ tathā'timātrastanitapaṭahōtkruṣṭādīnāṁ śabdānāmatimātraṁ śravaṇamatiyōgaḥ sarvaśō'śravaṇamayōgaḥ paruṣēṣṭavināśōpaghātapradharṣaṇabhīṣaṇādiśabdaśravaṇaṁ mithyāyōgaḥ tathā'titīkṣṇōgrābhiṣyandināṁ gandhānāmatimātraṁ ghrāṇamatiyōgaḥ sarvaśō'ghrāṇamayōgaḥ pūtidviṣṭāmēdhyaklinnaviṣapavanakuṇapagandhādighrāṇaṁ mithyāyōgaḥ tathā rasānāmatyādānamatiyōgaḥ sarvaśō'nādānamayōgaḥ mithyāyōgō rāśivarjyēṣvāhāravidhiviśēṣāyatanēṣūpadēkṣyatē tathā'tiśītōṣṇānāṁ spr̥śyānāṁ snānābhyaṅgōtsādanādīnāṁ cātyupasēvanamatiyōgaḥ sarvaśō'nupasēvanamayōgaḥ snānādīnāṁ śītōṣṇādīnāṁ ca spr̥śyānāmanānupūrvyōpasēvanaṁ viṣamasthānābhighātāśucibhūtasaṁsparśādayaścēti mithyāyōgaḥ

तत्रैकं स्पर्शनमिन्द्रियाणामिन्द्रियव्यापकं चेतः- समवायि स्पर्शनव्याप्तेर्व्यापकमपि च चेतः तस्मात सर्वेन्द्रियाणां व्यापकस्पर्शक्र̥तो यो भावविशेषः सोऽयमनुपशयात पञ्चविधस्त्रिविधविकल्पो भवत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः

tatraikaṁ sparśanamindriyāṇāmindriyavyāpakaṁ cētaḥ- samavāyi sparśanavyāptērvyāpakamapi ca cētaḥ tasmāt sarvēndriyāṇāṁ vyāpakasparśakr̥tō yō bhāvaviśēṣaḥ sō'yamanupaśayāt pañcavidhastrividhavikalpō bhavatyasātmyēndriyārthasaṁyōgaḥ sātmyārthō hyupaśayārthaḥ

कर्म वाङ्मनःशरीरप्रव्र̥त्तिः। तत्र वाङ्मनःशरीरातिप्रव्र̥त्तिरतियोगः सर्वशोऽप्रव्र̥त्तिरयोगः वेगधारणोदीरणविषमस्खलनपतनाङ्गप्रणिधानाङ्गप्रदूषणप्रहारमर्दनप्राणोपरोधसङ्क्लेशनादिः शारीरो मिथ्यायोगः सूचकान्र̥ताकालकलहाप्रियाबद्धानुपचारपरुषवचनादिर्वाङ्मिथ्यायोगः भयशोकक्रोधलोभमोहमानेर्ष्यामिथ्यादर्शनादिर्मानसो मिथ्यायोगः

karma vāṅmanaḥśarīrapravr̥ttiḥ| tatra vāṅmanaḥśarīrātipravr̥ttiratiyōgaḥ sarvaśō'pravr̥ttirayōgaḥ vēgadhāraṇōdīraṇaviṣamaskhalanapatanāṅgapraṇidhānāṅgapradūṣaṇaprahāramardanaprāṇōparōdhasaṅklēśanādiḥ śārīrō mithyāyōgaḥ sūcakānr̥tākālakalahāpriyābaddhānupacāraparuṣavacanādirvāṅmithyāyōgaḥ bhayaśōkakrōdhalōbhamōhamānērṣyāmithyādarśanādirmānasō mithyāyōgaḥ

सङ्ग्रहेण चातियोगायोगवर्जं कर्म वाङ्मनःशरीरजमहितमनुपदिष्टं यत्तच्च मिथ्यायोगं विद्यात

saṅgrahēṇa cātiyōgāyōgavarjaṁ karma vāṅmanaḥśarīrajamahitamanupadiṣṭaṁ yattacca mithyāyōgaṁ vidyāt

इति त्रिविधविकल्पं त्रिविधमेव कर्म प्रज्ञापराध इति व्यवस्येत

iti trividhavikalpaṁ trividhamēva karma prajñāparādha iti vyavasyēt

शीतोष्णवर्षलक्षणाः पुनर्हेमन्तग्रीष्मवर्षाः संवत्सरः स कालः। तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालः कालातियोगः हीनस्वलक्षणः कालः कालायोगः यथास्वलक्षणविपरीतलक्षणस्तु कालः कालमिथ्यायोगः। कालः पुनः परिणाम उच्यते

śītōṣṇavarṣalakṣaṇāḥ punarhēmantagrīṣmavarṣāḥ saṁvatsaraḥ sa kālaḥ| tatrātimātrasvalakṣaṇaḥ kālaḥ kālātiyōgaḥ hīnasvalakṣaṇaḥ kālaḥ kālāyōgaḥ yathāsvalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu kālaḥ kālamithyāyōgaḥ| kālaḥ punaḥ pariṇāma ucyatē

इत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञापराधः परिणामश्चेति त्रयस्त्रिविधविकल्पा हेतवो विकाराणां समयोगयुक्तास्तु प्रक्र̥तिहेतवो भवन्ति

ityasātmyēndriyārthasaṁyōgaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaścēti trayastrividhavikalpā hētavō vikārāṇāṁ samayōgayuktāstu prakr̥tihētavō bhavanti

सर्वेषामेव भावानां भावाभावौ नान्तरेण योगायोगातियोगमिथ्यायोगान समुपलभ्येते यथास्वयुक्त्यपेक्षिणौ हि भावाभावौ

sarvēṣāmēva bhāvānāṁ bhāvābhāvau nāntarēṇa yōgāyōgātiyōgamithyāyōgān samupalabhyētē yathāsvayuktyapēkṣiṇau hi bhāvābhāvau

त्रयो रोगा इति- निजागन्तुमानसाः। तत्र निजः शारीरदोषसमुत्थः आगन्तुर्भूतविषवाय्वग्निसम्प्रहारादिसमुत्थः मानसः पुनरिष्टस्य लाभाल्लाभाच्चानिष्टस्योपजायते

trayō rōgā iti- nijāgantumānasāḥ| tatra nijaḥ śārīradōṣasamutthaḥ āganturbhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisamutthaḥ mānasaḥ punariṣṭasya lābhāllābhāccāniṣṭasyōpajāyatē

तत्र बुद्धिमता मानसव्याधिपरीतेनापि सता बुद्ध्या हिताहितमवेक्ष्यावेक्ष्य धर्मार्थकामानामहितानामनुपसेवने हितानां चोपसेवने प्रयतितव्यं न ह्यन्तरेण लोके त्रयमेतन्मानसं किञ्चिन्निष्पद्यते सुखं वा दुःखं वा तस्मादेतच्चानुष्ठेयं- तद्विद्यानां चोपसेवने प्रयतितव्यम आत्मदेशकुलकालबलशक्तिज्ञाने यथावच्चेति

tatra buddhimatā mānasavyādhiparītēnāpi satā buddhyā hitāhitamavēkṣyāvēkṣya dharmārthakāmānāmahitānāmanupasēvanē hitānāṁ cōpasēvanē prayatitavyaṁ na hyantarēṇa lōkē trayamētanmānasaṁ kiñcinniṣpadyatē sukhaṁ vā duḥkhaṁ vā tasmādētaccānuṣṭhēyaṁ- tadvidyānāṁ cōpasēvanē prayatitavyam ātmadēśakulakālabalaśaktijñānē yathāvaccēti

भवति चात्र- मानसं प्रति भैषज्यं त्रिवर्गस्यान्ववेक्षणम। तद्विद्यसेवा विज्ञानमात्मादीनां च सर्वशः

bhavati cātra- mānasaṁ prati bhaiṣajyaṁ trivargasyānvavēkṣaṇam| tadvidyasēvā vijñānamātmādīnāṁ ca sarvaśaḥ

त्रयो रोगमार्गा इति- शाखा मर्मास्थिसन्धयः कोष्ठश्च। तत्र शाखा रक्तादयो धातवस्त्वक च स बाह्यो रोगमार्गः मर्माणि पुनर्बस्तिह्र̥दयमूर्धादीनि अस्थिसन्धयोऽस्थिसंयोगास्तत्रोपनिबद्धाश्च स्नायुकण्डराः स मध्यमो रोगमार्गः कोष्ठः पुनरुच्यते महास्रोतः शरीरमध्यं महानिम्नमामपक्वाशयश्चेति पर्यायशब्दैस्तन्त्रे स रोगमार्ग आभ्यन्तरः

trayō rōgamārgā iti- śākhā marmāsthisandhayaḥ kōṣṭhaśca| tatra śākhā raktādayō dhātavastvak ca sa bāhyō rōgamārgaḥ marmāṇi punarbastihr̥dayamūrdhādīni asthisandhayō'sthisaṁyōgāstatrōpanibaddhāśca snāyukaṇḍarāḥ sa madhyamō rōgamārgaḥ kōṣṭhaḥ punarucyatē mahāsrōtaḥ śarīramadhyaṁ mahānimnamāmapakvāśayaścēti paryāyaśabdaistantrē sa rōgamārga ābhyantaraḥ

तत्र गण्डपिडकालज्यपचीचर्मकीलाधिमांसमषककुष्ठव्यङ्गादयो विकारा बहिर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः शाखानुसारिणो भवन्ति रोगाः पक्षवधग्रहापतानकार्दितशोषराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयः शिरोह्र̥द्बस्तिरोगादयश्च मध्यममार्गानुसारिणो भवन्ति रोगाः ज्वरातीसारच्छर्द्यलसकविसूचिकाकासश्वासहिक्कानाहोदरप्लीहादयोऽन्तर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः कोष्ठानुसारिणो भवन्ति रोगाः

tatra gaṇḍapiḍakālajyapacīcarmakīlādhimāṁsamaṣakakuṣṭhavyaṅgādayō vikārā bahirmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśōvidradhyādayaḥ śākhānusāriṇō bhavanti rōgāḥ pakṣavadhagrahāpatānakārditaśōṣarājayakṣmāsthisandhiśūlagudabhraṁśādayaḥ śirōhr̥dbastirōgādayaśca madhyamamārgānusāriṇō bhavanti rōgāḥ jvarātīsāracchardyalasakavisūcikākāsaśvāsahikkānāhōdaraplīhādayō'ntarmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśōvidradhyādayaḥ kōṣṭhānusāriṇō bhavanti rōgāḥ

त्रिविधा भिषज इति- भिषक्छद्मचराः सन्ति सन्त्येके सिद्धसाधिताः। सन्ति वैद्यगुणैर्युक्तास्त्रिविधा भिषजो भुवि

trividhā bhiṣaja iti- bhiṣakchadmacarāḥ santi santyēkē siddhasādhitāḥ| santi vaidyaguṇairyuktāstrividhā bhiṣajō bhuvi

वैद्यभाण्डौषधैः पुस्तैः पल्लवैरवलोकनैः। लभन्ते ये भिषक्शब्दमज्ञास्ते प्रतिरूपकाः

vaidyabhāṇḍauṣadhaiḥ pustaiḥ pallavairavalōkanaiḥ| labhantē yē bhiṣakśabdamajñāstē pratirūpakāḥ

श्रीयशोज्ञानसिद्धानां व्यपदेशादतद्विधाः। वैद्यशब्दं लभन्ते ये ज्ञेयास्ते सिद्धसाधिताः

śrīyaśōjñānasiddhānāṁ vyapadēśādatadvidhāḥ| vaidyaśabdaṁ labhantē yē jñēyāstē siddhasādhitāḥ

प्रयोगज्ञानविज्ञानसिद्धिसिद्धाः सुखप्रदाः। जीविताभिसरास्ते स्युर्वैद्यत्वं तेष्ववस्थितमिति

prayōgajñānavijñānasiddhisiddhāḥ sukhapradāḥ| jīvitābhisarāstē syurvaidyatvaṁ tēṣvavasthitamiti

त्रिविधमौषधमिति- दैवव्यपाश्रयं युक्तिव्यपाश्रयं सत्त्वावजयश्च। तत्र दैवव्यपाश्रयं- मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि युक्तिव्यपाश्रयं- पुनराहारौषधद्रव्याणां योजना सत्त्वावजयः- पुनरहितेभ्योऽर्थेभ्यो मनोनिग्रहः

trividhamauṣadhamiti- daivavyapāśrayaṁ yuktivyapāśrayaṁ sattvāvajayaśca| tatra daivavyapāśrayaṁ- mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahōmaniyamaprāyaścittōpavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi yuktivyapāśrayaṁ- punarāhārauṣadhadravyāṇāṁ yōjanā sattvāvajayaḥ- punarahitēbhyō'rthēbhyō manōnigrahaḥ

शरीरदोषप्रकोपे खलु शरीरमेवाश्रित्य प्रायशस्त्रिविधमौषधमिच्छन्ति- अन्तःपरिमार्जनं बहिःपरिमार्जनं शस्त्रप्रणिधानं चेति। तत्रान्तःपरिमार्जनं यदन्तःशरीरमनुप्रविश्यौषधमाहारजातव्याधीन प्रमार्ष्टि यत्पुनर्बहिःस्पर्शमाश्रित्याभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोन्मर्दनाद्यैरामयान प्रमार्ष्टि तद्बहिःपरिमार्जनं शस्त्रप्रणिधानं पुनश्छेदनभेदनव्यधनदारणलेखनोत्पाटनप्रच्छनसीवनैषणक्षारजलौकसश्चेति

śarīradōṣaprakōpē khalu śarīramēvāśritya prāyaśastrividhamauṣadhamicchanti- antaḥparimārjanaṁ bahiḥparimārjanaṁ śastrapraṇidhānaṁ cēti| tatrāntaḥparimārjanaṁ yadantaḥśarīramanupraviśyauṣadhamāhārajātavyādhīn pramārṣṭi yatpunarbahiḥsparśamāśrityābhyaṅgasvēdapradēhapariṣēkōnmardanādyairāmayān pramārṣṭi tadbahiḥparimārjanaṁ śastrapraṇidhānaṁ punaśchēdanabhēdanavyadhanadāraṇalēkhanōtpāṭanapracchanasīvanaiṣaṇakṣārajalaukasaścēti

भवन्ति चात्र- प्राज्ञो रोगे समुत्पन्ने बाह्येनाभ्यन्तरेण वा। कर्मणा लभते शर्म शस्त्रोपक्रमणेन वा

bhavanti cātra- prājñō rōgē samutpannē bāhyēnābhyantarēṇa vā| karmaṇā labhatē śarma śastrōpakramaṇēna vā

बालस्तु खलु मोहाद्वा प्रमादाद्वा न बुध्यते। उत्पद्यमानं प्रथमं रोगं शत्रुमिवाबुधः

bālastu khalu mōhādvā pramādādvā na budhyatē| utpadyamānaṁ prathamaṁ rōgaṁ śatrumivābudhaḥ

अणुर्हि प्रथमं भूत्वा रोगः पश्चाद्विवर्धते। स जातमूलो मुष्णाति बलमायुश्च दुर्मतेः

aṇurhi prathamaṁ bhūtvā rōgaḥ paścādvivardhatē| sa jātamūlō muṣṇāti balamāyuśca durmatēḥ

न मूढो लभते सञ्ज्ञां तावद्यावन्न पीड्यते। पीडितस्तु मतिं पश्चात कुरुते व्याधिनिग्रहे

na mūḍhō labhatē sañjñāṁ tāvadyāvanna pīḍyatē| pīḍitastu matiṁ paścāt kurutē vyādhinigrahē

अथ पुत्रांश्च दारांश्च ज्ञातींश्चाहूय भाषते। सर्वस्वेनापि मे कश्चिद्भिषगानीयतामिति

atha putrāṁśca dārāṁśca jñātīṁścāhūya bhāṣatē| sarvasvēnāpi mē kaścidbhiṣagānīyatāmiti

तथाविधं च कः शक्तो दुर्बलं व्याधिपीडितम। क्र̥शं क्षीणेन्द्रियं दीनं परित्रातुं गतायुषम

tathāvidhaṁ ca kaḥ śaktō durbalaṁ vyādhipīḍitam| kr̥śaṁ kṣīṇēndriyaṁ dīnaṁ paritrātuṁ gatāyuṣam

स त्रातारमनासाद्य बालस्त्यजति जीवितम। गोधा लाङ्गूलबद्धेवाक्र̥ष्यमाणा बलीयसा

sa trātāramanāsādya bālastyajati jīvitam| gōdhā lāṅgūlabaddhēvākr̥ṣyamāṇā balīyasā

तस्मात प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा। भेषजैः प्रतिकुर्वीत य इच्छेत सुखमात्मनः

tasmāt prāgēva rōgēbhyō rōgēṣu taruṇēṣu vā| bhēṣajaiḥ pratikurvīta ya icchēt sukhamātmanaḥ

तत्र श्लोकौ- एषणाः समुपस्तम्भा बलं कारणमामयाः। तिस्रैषणीये मार्गाश्च भिषजो भेषजानि च

tatra ślōkau- ēṣaṇāḥ samupastambhā balaṁ kāraṇamāmayāḥ| tisraiṣaṇīyē mārgāśca bhiṣajō bhēṣajāni ca

त्रित्वेनाष्टौ समुद्दिष्टाः क्र̥ष्णात्रेयेण धीमता। भावा भावेष्वसक्तेन येषु सर्वं प्रतिष्ठितम

tritvēnāṣṭau samuddiṣṭāḥ kr̥ṣṇātrēyēṇa dhīmatā| bhāvā bhāvēṣvasaktēna yēṣu sarvaṁ pratiṣṭhitam

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने तिस्रैषणीयो नामैकादशोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē tisraiṣaṇīyō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ