प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात्प्रत्यागतं पुनः। अथाऽजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात्।।

pratyāśvastō yadā rājā mōhātpratyāgataṅ punaḥ. athā.juhāva taṅ sūtaṅ rāmavṛttāntakāraṇāt৷৷

अथ सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः। राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्।।

atha sūtō mahārājaṅ kṛtāñjalirupasthitaḥ. rāmamēvānuśōcantaṅ duḥkhaśōkasamanvitam৷৷

।। वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम्। विनिश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थ मिव कुङञरम्।।

৷৷ vṛddhaṅ paramasantaptaṅ navagrahamiva dvipam. viniśvasantaṅ dhyāyantamasvastha miva kuṅañaram৷৷

राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम्। अश्रुपूर्णमुखं दीनमुवाच परमार्तवत्।।

rājā tu rajasā sūtaṅ dhvastāṅgaṅ samupasthitam. aśrupūrṇamukhaṅ dīnamuvāca paramārtavat৷৷

क्वनु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलमुपाश्रितः। सोऽत्यन्तसुखित स्सूत किमशिष्यति राघवः।।

kvanu vatsyati dharmātmā vṛkṣamūlamupāśritaḥ. sō.tyantasukhita ssūta! kimaśiṣyati rāghavaḥ৷৷

दुःखस्यानुचितो दुःखं सुमन्त्र शयनोचितः। भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथमनाथवत्।।

duḥkhasyānucitō duḥkhaṅ sumantra śayanōcitaḥ. bhūmipālātmajō bhūmau śētē kathamanāthavat৷৷

यं यान्तमनुयान्ति स्म पदातिरथकुञ्जराः। स वत्स्यति कथं रामो विजनं वन माश्रितः।।

yaṅ yāntamanuyānti sma padātirathakuñjarāḥ. sa vatsyati kathaṅ rāmō vijanaṅ vana māśritaḥ৷৷

व्यालैर्मृगैराचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम्। कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वन मुपस्थितौ।।

vyālairmṛgairācaritaṅ kṛṣṇasarpaniṣēvitam. kathaṅ kumārau vaidēhyā sārdhaṅ vana mupasthitau৷৷

सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया। राजपुत्रौ कथं पादैरवरुह्य रथाद्गतौ।।

sukumāryā tapasvinyā sumantra! saha sītayā. rājaputrau kathaṅ pādairavaruhya rathādgatau৷৷

सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममाऽत्मजौ। वनान्तं प्रविशन्तौ तावश्विनाविवमन्दरम्।।

siddhārthaḥ khalu sūta! tvaṅ yēna dṛṣṭau mamā.tmajau. vanāntaṅ praviśantau tāvaśvināvivamandaram৷৷

किमुवाच वचो रामः किमुवाच च लक्ष्मणः। सुमन्त्र वनमासाद्य किमुवाच च मैथिली।।

kimuvāca vacō rāmaḥ kimuvāca ca lakṣmaṇaḥ. sumantra! vanamāsādya kimuvāca ca maithilī৷৷

आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय। जीविष्यामहमेतेन ययातिरिव साधुषु।।

āsitaṅ śayitaṅ bhuktaṅ sūta! rāmasya kīrtaya. jīviṣyāmahamētēna yayātiriva sādhuṣu৷৷

इति सूतो नरेन्द्रेण बोधित स्सज्जमानया। उवाच वाचा राजानं स बाष्पपरिबद्धया।।

iti sūtō narēndrēṇa bōdhita ssajjamānayā. uvāca vācā rājānaṅ sa bāṣpaparibaddhayā৷৷

अब्रवीन्मां महाराज धर्ममेवानुपालयन्। अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाऽभिप्रणम्य च।।

abravīnmāṅ mahārāja! dharmamēvānupālayan. añjaliṅ rāghavaḥ kṛtvā śirasā.bhipraṇamya ca৷৷

सूत मद्वचनात्तस्य तातस्य विदितात्मनः। शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः।।

sūta! madvacanāttasya tātasya viditātmanaḥ. śirasā vandanīyasya vandyau pādau mahātmanaḥ৷৷

सर्वमन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात्त्वया। आरोग्यमविशेषेण यथार्हं चाभिवादनम्।।

sarvamantaḥpuraṅ vācyaṅ sūta! madvacanāttvayā. ārōgyamaviśēṣēṇa yathārhaṅ cābhivādanam৷৷

माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम्। अप्रमादं च वक्तव्या ब्रूयाश्चैनामिदं वचः।।

mātā ca mama kausalyā kuśalaṅ cābhivādanam. apramādaṅ ca vaktavyā brūyāścaināmidaṅ vacaḥ৷৷

धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव। देवि देवस्य पादौ च देववत्परिपालय।।

dharmanityā yathākālamagnyagāraparā bhava. dēvi! dēvasya pādau ca dēvavatparipālaya৷৷

अभिमानं च मानं च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु। अनु राजानमार्यां च कैकेयीमम्ब कारय।।

abhimānaṅ ca mānaṅ ca tyaktvā vartasva mātṛṣu. anu rājānamāryāṅ ca kaikēyīmamba kāraya৷৷

कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्या च राजवत्। अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर।।

kumārē bharatē vṛttirvartitavyā ca rājavat. arthajyēṣṭhā hi rājānō rājadharmamanusmara৷৷

भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च। सर्वास्वेव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु।।

bharataḥ kuśalaṅ vācyō vācyō madvacanēna ca. sarvāsvēva yathānyāyaṅ vṛttiṅ vartasva mātṛṣu৷৷

वक्तव्यश्च महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः। पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय।।

vaktavyaśca mahābāhurikṣvākukulanandanaḥ. pitaraṅ yauvarājyasthō rājyasthamanupālaya৷৷

अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनं व्यवरोरुधः। कुमार राज्ये जीव त्वं तस्यैवाज्ञाप्रवर्तनात्।।

atikrāntavayā rājā māsmainaṅ vyavarōrudhaḥ. kumāra rājyē jīva tvaṅ tasyaivājñāpravartanāt৷৷

अब्रवीच्चापि मां भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन्। मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी।।

abravīccāpi māṅ bhūyō bhṛśamaśrūṇi vartayan. mātēva mama mātā tē draṣṭavyā putragardhinī৷৷

इत्येवं मां महराज ब्रुवन्नेव महायशाः। रामो राजीवताम्राक्षो भृशमश्रूण्यवर्तयत्।।

ityēvaṅ māṅ maharāja! bruvannēva mahāyaśāḥ. rāmō rājīvatāmrākṣō bhṛśamaśrūṇyavartayat৷৷

लक्ष्मणस्तु सुसङ्कृद्धो निश्श्वसन्वाक्यमब्रवीत्। केनायमपराधेन राजपुत्रो विवासितः।।

lakṣmaṇastu susaṅkṛddhō niśśvasanvākyamabravīt. kēnāyamaparādhēna rājaputrō vivāsitaḥ৷৷

राज्ञा तु खलु कैकेय्या लघुत्वाश्रित्य शासनम्। कृतं कार्यमकार्यं वा वयं येनाभिपीडिताः।।

rājñā tu khalu kaikēyyā laghutvāśritya śāsanam. kṛtaṅ kāryamakāryaṅ vā vayaṅ yēnābhipīḍitāḥ৷৷

यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम्। वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम्।।

yadi pravrājitō rāmō lōbhakāraṇakāritam. varadānanimittaṅ vā sarvathā duṣkṛtaṅ kṛtam৷৷

इदं तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम्। रामस्य तु परित्यागे न हेतु मुपलक्षये।।

idaṅ tāvadyathākāmamīśvarasya kṛtē kṛtam. rāmasya tu parityāgē na hētu mupalakṣayē৷৷

असमीक्षय समारब्धं विरुद्धं बुध्दिलाघवात्। जनयिष्यति सङ्क्रोशं राघवस्य विवासनम्।।

asamīkṣaya samārabdhaṅ viruddhaṅ budhdilāghavāt. janayiṣyati saṅkrōśaṅ rāghavasya vivāsanam৷৷

अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्ष्ये। भ्राता भर्ता च बन्धुश्च पिता च मम राघवः।।

ahaṅ tāvanmahārājē pitṛtvaṅ nōpalakṣyē. bhrātā bhartā ca bandhuśca pitā ca mama rāghavaḥ৷৷

सर्वर्लोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम्। सर्वलोकोऽनुरज्येत कथं त्वाऽनेनकर्मणा।।

sarvarlōkapriyaṅ tyaktvā sarvalōkahitē ratam. sarvalōkō.nurajyēta kathaṅ tvā.nēnakarmaṇā৷৷

सर्वप्रजाभिरामं हि रामं प्रव्राज्य धार्मिकम्। सर्वलोकं विरुध्येमं कथं राजा भविष्यसि।।

sarvaprajābhirāmaṅ hi rāmaṅ pravrājya dhārmikam. sarvalōkaṅ virudhyēmaṅ kathaṅ rājā bhaviṣyasi৷৷

जानकी तु महाराज निश्श्वसन्ती मनस्विनी। भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विस्मृता स्मिता।।

jānakī tu mahārāja! niśśvasantī manasvinī. bhūtōpahatacittēva viṣṭhitā vismṛtā smitā৷৷

अदृष्टपूर्वव्यसना राज्यपुत्री यशस्विनी। तेन दुःखेन रुदती नैव मां किञ्चिदब्रवीत्।।

adṛṣṭapūrvavyasanā rājyaputrī yaśasvinī. tēna duḥkhēna rudatī naiva māṅ kiñcidabravīt৷৷

उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता। मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तमुदीक्ष्य सा।।

udvīkṣamāṇā bhartāraṅ mukhēna pariśuṣyatā. mumōca sahasā bāṣpaṅ māṅ prayāntamudīkṣya sā৷৷

तथैव रामोऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितोऽभवल्लक्ष्मणबाहुपालितः। तथैव सीता रुदती तपस्विनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम्।।

tathaiva rāmō.śrumukhaḥ kṛtāñjaliḥ sthitō.bhavallakṣmaṇabāhupālitaḥ. tathaiva sītā rudatī tapasvinī nirīkṣatē rājarathaṅ tathaiva mām৷৷