[Rama hears from Kaikeyi about the boons promised by Dasarathaconsents to leave for the forest goes to meet Kausalya.] तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम्। श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत्।।

[Rama hears from Kaikeyi about the boons promised by Dasaratha-consents to leave for the forest- goes to meet Kausalya.] tadapriyamamitraghnō vacanaṅ maraṇōpamam. śrutvā na vivyathē rāmaḥ kaikēyīṅ cēdamabravīt৷৷

एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः। जटाजिनधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन्।।

ēvamastu gamiṣyāmi vanaṅ vastumahaṅ tvitaḥ. jaṭājinadharō rājñaḥ pratijñāmanupālayan৷৷

इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः। नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिन्दमः।।

idaṅ tu jñātumicchāmi kimarthaṅ māṅ mahīpatiḥ. nābhinandati durdharṣō yathāpūrvamarindamaḥ৷৷

मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः। यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः।।

manyurna ca tvayā kāryō dēvi! brūmi tavāgrataḥ. yāsyāmi bhava suprītā vanaṅ cīrajaṭādharaḥ৷৷

हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च। नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम्।।

hitēna guruṇā pitrā kṛtajñēna nṛpēṇa ca. niyujyamānō visrabdhaḥ kiṅ na kuryāmahaṅ priyam৷৷

अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे। स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम्।।

alīkaṅ mānasaṅ tvēkaṅ hṛdayaṅ dahatīva mē. svayaṅ yannāha māṅ rājā bharatasyābhiṣēcanam৷৷

अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च। हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः।।

ahaṅ hi sītāṅ rājyaṅ ca prāṇāniṣṭāndhanāni ca. hṛṣṭō bhrātrē svayaṅ dadyāṅ bharatāyāpracōditaḥ৷৷

किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः। तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन्।।

kiṅ punarmanujēndrēṇa svayaṅ pitrā pracōditaḥ. tava ca priyakāmārthaṅ pratijñāmanupālayan৷৷

तदाश्वासय हीमं त्वं किन्विदं यन्महीपतिः। वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति।।

tadāśvāsaya hīmaṅ tvaṅ kinvidaṅ yanmahīpatiḥ. vasudhāsaktanayanō mandamaśrūṇi muñcati৷৷

गच्छन्तु चैवानयितुं दूताश्श्रीघ्रजवैर्हयैः। भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात्।।

gacchantu caivānayituṅ dūtāśśrīghrajavairhayaiḥ. bharataṅ mātulakulādadyaiva nṛpaśāsanāt৷৷

दण्डकारण्यमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः। अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश।।

daṇḍakāraṇyamēṣō.hamitō gacchāmi satvaraḥ. avicārya piturvākyaṅ samā vastuṅ caturdaśa৷৷

सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी। प्रस्थानं श्रद्धधाना हि त्वरयामास राघवम्।।

sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṅ śrutvā rāmasya kaikayī. prasthānaṅ śraddhadhānā hi tvarayāmāsa rāghavam৷৷

एवं भवतु यास्यन्ति दूता श्शीघ्रजवैर्हयैः। भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः।।

ēvaṅ bhavatu yāsyanti dūtā śśīghrajavairhayaiḥ. bharataṅ mātulakulādupāvartayituṅ narāḥ৷৷

तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम्। राम तस्मादित श्शीघ्रं वनं त्वं गन्तुमर्हसि।।

tava tvahaṅ kṣamaṅ manyē nōtsukasya vilambanam. rāma! tasmādita śśīghraṅ vanaṅ tvaṅ gantumarhasi৷৷

व्रीडान्वित स्स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते। नैतत्किञ्चिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम्।।

vrīḍānvita ssvayaṅ yacca nṛpastvāṅ nābhibhāṣatē. naitatkiñcinnaraśrēṣṭha! manyurēṣō.panīyatām৷৷

यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन्। पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा।।

yāvattvaṅ na vanaṅ yātaḥ purādasmādabhitvaran. pitā tāvanna tē rāma! snāsyatē bhōkṣyatē.pi vā৷৷

धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः। मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते।।

dhikkaṣṭamiti niḥśvasya rājā śōkapariplutaḥ. mūrchitō nyapatattasminparyaṅkē hēmabhūṣitē৷৷

रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः। कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः।।

rāmō.pyutthāpya rājānaṅ kaikēyyābhipracōditaḥ. kaśayēvāhatō vājī vanaṅ gantuṅ kṛtatvaraḥ৷৷

तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम्। श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत्।।

tadapriyamanāryāyā vacanaṅ dāruṇōdayam. śrutvā gatavyathō rāmaḥ kaikēyīṅ vākyamabravīt৷৷

नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे। विद्धिमामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम्।।

nāhamarthaparō dēvi! lōkamāvastumutsahē. viddhimāmṛṣibhistulyaṅ kēvalaṅ dharmamāsthitam৷৷

यदत्र भवतः किञ्चिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया। प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत्।।

yadatra bhavataḥ kiñcicchakyaṅ kartuṅ priyaṅ mayā. prāṇānapi parityajya sarvathā kṛtamēva tat৷৷

न ह्यतो धर्मचरणं किञ्चिदस्ति महत्तरम्। यथा पितरिशुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया।।

na hyatō dharmacaraṇaṅ kiñcidasti mahattaram. yathā pitariśuśrūṣā tasya vā vacanakriyā৷৷

अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम्। वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश।।

anuktō.pyatrabhavatā bhavatyā vacanādaham. vanē vatsyāmi vijanē varṣāṇīha caturdaśa৷৷

न नूनं मयि कैकयि किञ्चिदाशंससे गुणम्। यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती।।

na nūnaṅ mayi kaikayi! kiñcidāśaṅsasē guṇam. yadrājānamavōcastvaṅ mamēśvaratarā satī৷৷

यावन्मातरमाप्नच्छे सीतां चानुनयाम्यहम्। ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम्।।

yāvanmātaramāpnacchē sītāṅ cānunayāmyaham. tatō.dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṅ mahadvanam৷৷

भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा। तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्म स्सनातनः।।

bharataḥ pālayēdrājyaṅ śuśrūṣēcca pituryathā. tathā bhavatyā kartavyaṅ sa hi dharma ssanātanaḥ৷৷

स रामस्य वचश्श्रृत्वा भृशं दुःखहतः पिता। शोकादशक्नुवन्वकतुं प्ररुरोद महास्वनम्।।

sa rāmasya vacaśśrṛtvā bhṛśaṅ duḥkhahataḥ pitā. śōkādaśaknuvanvakatuṅ prarurōda mahāsvanam৷৷

वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस्तथा। कैकेय्याश्चाप्यनार्यायाः निष्पपात महाद्युतिः।।

vanditvā caraṇau rāmō visaṅjñasya pitustathā. kaikēyyāścāpyanāryāyāḥ niṣpapāta mahādyutiḥ৷৷

स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम्। निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम्।।

sa rāmaḥ pitaraṅ kṛtvā kaikēyīṅ ca pradakṣiṇam. niṣkramyāntaḥpurāttasmātsvaṅ dadarśa suhṛjjanam৷৷

तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह। लक्ष्मणः परमक्कृध्दः स्सुमित्रानन्दवर्धनः।।

taṅ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhatō.nujagāma ha. lakṣmaṇaḥ paramakkṛdhdaḥ ssumitrānandavardhanaḥ৷৷

अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम्। शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन्।।

abhiṣēcanikaṅ bhāṇḍaṅ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam. śanairjagāma sāpēkṣō dṛṣṭiṅ tatrāvicālayan৷৷

न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति। लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षपा।।

na cāsya mahatīṅ lakṣmīṅ rājyanāśō.pakarṣati. lōkakāntasya kāntatvācchītaraśmēriva kṣapā৷৷

न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुन्धराम्। सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया।।

na vanaṅ gantukāmasya tyajataśca vasundharām. sarvalōkātigasyēva lakṣyatē cittavikriyā৷৷

प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।

pratiṣidhya śubhaṅ chatraṅ vyajanē ca svalaṅkṛtē. visarjayitvā svajanaṅ rathaṅ paurāṅstathā janān৷৷

।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च। प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।

৷৷ dhārayan manasā duḥkhamindriyāṇi nigṛhya ca. pravivēśātmavānvēśma māturapriyaśaṅsivān.

सर्वोह्यभिजनश्श्रीमान् श्रीमतस्सत्यवादिनः। नालक्षयत रामस्य किञ्चिदाकारमानने।।

sarvōhyabhijanaśśrīmān śrīmatassatyavādinaḥ. nālakṣayata rāmasya kiñcidākāramānanē৷৷

उचितं च महाबाहुर्नजहौहर्षमात्मनः। शारद स्समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम्।।

ucitaṅ ca mahābāhurnajahauharṣamātmanaḥ. śārada ssamudīrṇāṅśuścandrastēja ivātmajam৷৷

वाचा मधुरया रामस्सर्वं सम्मानयञ्जनम्। मातुस्समीपं धीरात्मा प्रविवेश महायशाः।।

vācā madhurayā rāmassarvaṅ sammānayañjanam. mātussamīpaṅ dhīrātmā pravivēśa mahāyaśāḥ৷৷

तं गुणैस्समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः। सौमित्रिरनुवव्राज धारयन्दुःखमात्मजम्।।

taṅ guṇaissamatāṅ prāptō bhrātā vipulavikramaḥ. saumitriranuvavrāja dhārayanduḥkhamātmajam৷৷

प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदाऽन्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम्। न चैव रामोऽत्रजगामविक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया।।

praviśya vēśmātibhṛśaṅ mudā.nvitaṅ samīkṣya tāṅ cārthavipattimāgatām. na caiva rāmō.trajagāmavikriyāṅ suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā৷৷