तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम्। राघवो भरते नोक्तां बभूव गतचेतनः।।

tāṅ śrutvā karuṇāṅ vācaṅ piturmaraṇasaṅhitām. rāghavō bharatē nōktāṅ babhūva gatacētanaḥ৷৷

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा वाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।

taṅ tu vajramivōtsṛṣṭamāhavē dānavāriṇā vāgvajraṅbharatē nōkta mamanōjñaṅ parantapaḥ৷৷

।। प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः। वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।

৷৷ pragṛhya rāmō bāhū vaipuṣpitāgrō yathā drumaḥ. vanē paraśunā kṛttastathā bhuvi papāta ha৷৷

तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम्। कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।2.102. 4।। भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतश्शोककर्शितम्। रुदन्तस्सह वैदेह्या सिषिचुस्सलिलेन वै।।

tathā nipatitaṅ rāmaṅ jagatyāṅ jagatīpatim. kūlaghātapariśrāntaṅ prasuptamiva kuñjaram৷৷2.102. 4৷৷ bhrātarastē mahēṣvāsaṅ sarvataśśōkakarśitam. rudantassaha vaidēhyā siṣicussalilēna vai৷৷

स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामस्रमुत्सृजन्। उपाक्रामत काकुत्स्थ कृपणं बहु भाषितुम्।।

sa tu saṅjñāṅ punarlabdhvā nētrābhyāmasramutsṛjan. upākrāmata kākutstha kṛpaṇaṅ bahu bhāṣitum৷৷

स रामस्स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम्। उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम्।।

sa rāmassvargataṅ śrutvā pitaraṅ pṛthivīpatim. uvāca bharataṅ vākyaṅ dharmātmā dharmasaṅhitam৷৷

किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते। कस्तां राजवराध्दीनामयोध्यां पालयिष्यति।।

kiṅ kariṣyāmyayōdhyāyāṅ tātē diṣṭāṅ gatiṅ gatē. kastāṅ rājavarādhdīnāmayōdhyāṅ pālayiṣyati৷৷

किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः। यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः।।

kiṅ nu tasya mayā kāryaṅ durjātēna mahātmanaḥ. yō mṛtō mama śōkēna mayā cāpi na saṅskṛtaḥ৷৷

अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयाऽनघ। शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः।।

ahō bharata! siddhārthō yēna rājā tvayā.nagha. śatrughnēna ca sarvēṣu prētakṛtyēṣu satkṛtaḥ৷৷

निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विनाकृताम्। निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तु मुत्सहे।।

niṣpradhānāmanēkāgrāṅ narēndrēṇa vinākṛtām. nivṛttavanavāsō.pi nāyōdhyāṅ gantu mutsahē৷৷

समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप। कोऽनु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते।।

samāptavanavāsaṅ māmayōdhyāyāṅ parantapa. kō.nu śāsiṣyati punastātē lōkāntaraṅ gatē৷৷

पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन्। वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतश्श्रोत्रसुखान्यहम्।।

purā prēkṣya suvṛttaṅ māṅ pitā yānyāha sāntvayan. vākyāni tāni śrōṣyāmi kutaśśrōtrasukhānyaham৷৷

एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः। उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम्।।

ēvamuktvā sa bharataṅ bhāryāmabhyētya rāghavaḥ. uvāca śōkasantaptaḥ pūrṇacandranibhānanām৷৷

सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण। भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम्।।

sītē mṛtastē śvaśuraḥ pitrā hīnō.si lakṣmaṇa. bharatō duḥkhamācaṣṭē svargataṅ pṛthivīpatim৷৷

ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत। तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम्।।

tatō bahuguṇaṅ tēṣāṅ bāṣpō nētrēṣvajāyata. tathā bruvati kākutsthē kumārāṇāṅ yaśasvinām৷৷

ततस्ते भ्रातर स्रव्रॆ भृशमाश्वास्य दु:खितम्। अब्रुवन् जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः।।

tatastē bhrātara ssarvē bhṛśamāśvāsya rāghavam. abruvan jagatībhartuḥ kriyatāmudakaṅ pituḥ৷৷

सा सीता स्वर्गतं श्रुत्वा श्वशुरं तं महानृपम्। नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्या शशाकेक्षितुं प्रियम्।।

sā sītā śvaśuraṅ śrutvā svargalōkagataṅ nṛpam. nētrābhyāmaśrupūrṇābhyāmaśakannēkṣituṅ patim৷৷

सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम्। उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः।।

sāntvayitvā tu tāṅ rāmō rudantīṅ janakātmajām. uvāca lakṣmaṇaṅ tatra duḥkhitō duḥkhitaṅ vacaḥ৷৷

आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम्। जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः।।

ānayēṅgudipiṇyākaṅ cīramāhara cōttaram. jalakriyārthaṅ tātasya gamiṣyāmi mahātmanaḥ৷৷

सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज। अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा।।

sītā purastādvrajatu tvamēnāmabhitō vraja. ahaṅ paścādgamiṣyāmi gatirhyēṣā sudāruṇā৷৷

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः। मृदुर्दान्तश्च कान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।

tatō nityānugastēṣāṅ viditātmā mahāmatiḥ. mṛdurdāntaśca śāntaśca rāmē ca dṛḍhabhaktimān৷৷

।। सुमन्त्र स्तैर्नृपसुतैस्सार्धमाश्वस्य राघवम्। अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।

৷৷ sumantra stairnṛpasutaissārdhamāśvasya rāghavam. avātārayadālambya nadīṅ mandākinīṅ śivām৷৷

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः। नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।

tē sutīrthāṅ tataḥ kṛcchrādupāgamya yaśasvinaḥ. nadīṅ mandākinīṅ ramyāṅ sadā puṣpitakānanām৷৷

।। शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्। सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तत एतद् भवत्विति।।

৷৷ śīghrasrōtasamāsādya tīrthaṅ śivamakardamam. siṣicu stūdakaṅ rājñē tātaitattē bhavatviti৷৷

प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम्। दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत्।।

pragṛhya ca mahīpālō jalapūritamañjalim. diśaṅ yāmyāmabhimukhō rudanvacanamabravīt৷৷

एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम्। पितृलोकगत स्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु।।

ētattē rājaśārdūla vimalaṅ tōyamakṣayam. pitṛlōkagata syādya maddattamupatiṣṭhatu৷৷

ततो मन्दाकिनीतीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः। पितुश्चकार तेजस्वी निर्वापं भ्रातृभि सह।।

tatō mandākinītīrātpratyuttīrya sa rāghavaḥ. pituścakāra tējasvī nivāpaṅ bhrātṛbhissaha৷৷

ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे। न्यस्य रामस्सदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत्।।

aiṅgudaṅ badarīmiśraṅ piṇyākaṅ darbhasaṅstarē. nyasya rāmassaduḥkhārtō rudanvacanamabravīt৷৷

इदं भुङ्क्ष्वमहाराज प्रीतो यदशना वयम्। यदन्नः पुरुषो भवति तदन्ना स्तस्य देवताः।।

idaṅ bhuṅkṣvamahārāja! prītō yadaśanā vayam. yadannaḥ puruṣō bhavati tadannā stasya dēvatāḥ৷৷

तत स्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य सरित्तटात्। आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम्।।

tata stēnaiva mārgēṇa pratyuttīrya nadītaṭāt. ārurōha naravyāghrō ramyasānuṅ mahīdharam৷৷

ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः। परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ।।

tataḥ parṇakuṭīdvāramāsādya jagatīpatiḥ. parijagrāha bāhubhyāmubhau bharatalakṣmaṇau৷৷

तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिशब्दोऽभवद् गिरौ। भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव।।

tēṣāṅ tu rudatāṅ śabdātpratiśrutkō.bhavadgirau. bhrātrūṇāṅ saha vaidēhyā siṅhānāmiva nardatām৷৷

महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः। विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरत सैनिकाः।।

mahābalānāṅ rudatāṅ kurvatāmudakaṅ pituḥ. vijñāya tumulaṅ śabdaṅ trastā bharata sainikāḥ৷৷

अब्रुवंश्चापि रामेण भरत संगतो ध्रुवम्। तेषामेव महान् श‌ब्द: शोचतां पितरं मृतम्।।

abruvaṅścāpi rāmēṇa bharata ssaṅṅgatō dhruvam. tēṣāmēva mahāñchabdaśśōcatāṅ pitaraṅ mṛtam৷৷

अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखास्स्वनम्। अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः।।

atha vāsānparityajya taṅ sarvē.bhimukhāssvanam. apyēkamanasō jagmuryathāsthānaṅ pradhāvitāḥ৷৷

हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः। सुकुमारा स्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः।।

hayairanyē gajairanyē rathairanyē svalaṅkṛtaiḥ. sukumārā stathaivānyē padbhirēva narā yayuḥ৷৷

अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा। द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाऽऽश्रमम्।।

aciraprōṣitaṅ rāmaṅ ciraviprōṣitaṅ yathā. draṣṭukāmō janassarvō jagāma sahasā.śramam৷৷

भ्रातृ़णां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामा स‌मागमम्। ययुर्बहुविधैर्यानै: खुरनेमिस्वनाकुलैः।।

bhrātṛṇāṅ tvaritā statra draṣṭukāmā ssamāgamam. yayurbahuvidhairyānai: khuranēmisvanākulaiḥ৷৷

सा भूमिर्बहुभिर्यानैः रथ‌नेमिसमाहता। मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे।।

sā bhūmirbahubhiryānaiḥ khuranēmisamāhatā. mumōca tumulaṅ śabdaṅ dyaurivābhrasamāgamē৷৷

तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः। आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः।।

tēna vitrāsitā nāgāḥ karēṇuparivāritāḥ. āvāsayantō gandhēna jagmuranyadvanaṅ tataḥ৷৷

वराह वृकसङ्घाश्च महिषा: सृमरास्तथा । व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतै स‌ह।।

varāha vṛkasaṅghāśca mahiṣāssarpavānarāḥ. vyāghragōkarṇagavayā vitrēsuḥ pṛṣatai ssaha৷৷

रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः परे। तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः।।

rathāṅgasāhvā natyūhā haṅsāḥ kāraṇḍavāḥ plavāḥ. tathā puṅskōkilāḥ krauñcā visaṅjñā bhējirē diśaḥ৷৷

तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम्। मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा।।

tēna śabdēna vitrastairākāśaṅ pakṣibhirvṛtam. manuṣyairāvṛtā bhūmirubhayaṅ prababhau tadā৷৷

ततस्तं पुरषव्याघ्रं यशस्विनमकल्पषम्। आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः।।

tatastaṅ puraṣavyāghraṅ yaśasvinamarindamam. āsīnaṅ sthaṇḍilē rāmaṅ dadarśa sahasā janaḥ৷৷

विगर्हमाणः कैकेयीं मन्थरासहितामपि। अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत्।।

vigarhamāṇaḥ kaikēyīṅ mantharāsahitāmapi. abhigamya janō rāmaṅ bāṣpapūrṇamukhō.bhavat৷৷

तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान्। पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः।।

tānnarānbāṣpapūrṇākṣānsamīkṣyātha suduḥkhitān. paryaṣvajata dharmajñaḥ pitṛvanmātṛvacca saḥ৷৷

स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरान्नरास्तु केचित्तु तमभ्यवादयन्। चकार सर्वान्सवयस्यबान्धवान्यथार्ह मासाद्य तदा नृपात्मजः।।

sa tatra kāṅścitpariṣasvajē narānnarāstu kēcittu tamabhyavādayan. cakāra sarvānsavayasyabāndhavānyathārha māsādya tadā nṛpātmajaḥ৷৷

स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन्स्वनः। गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे।।

sa tatra tēṣāṅ rudatāṅ mahātmanāṅ bhuvaṅ ca khaṅ cānuninādayansvanaḥ. guhā girīṇāṅ ca diśaśca santataṅ mṛdaṅgaghōṣapratimaḥ praśuśruvē৷৷