ऋषयः ऊचुः । भावानां च रसां च समुत्थानं यथाक्रमम् । त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं सर्वमिच्छामो वेदितुं पुनः

R^iShayaH UchuH | bhAvAnAM cha rasAM cha samutthAnaM yathAkramam | tvatprasAdAchChrutaM sarvamichChAmo vedituM punaH

नाट्ये कतिविधः कार्यः तज्ज्ञैरभिनयक्रमः । कतं वाभिनयो ह्येष कतिभेदस्तु कीर्तितः

nATye katividhaH kAryaH tajj~nairabhinayakramaH | kataM vAbhinayo hyeSha katibhedastu kIrtitaH

सर्वमेतद्यथातत्त्वं कथयस्व महामुने । यो यथाभिनयो यस्मिन् योक्तव्यः सिद्धिमिच्छता

sarvametadyathAtattvaM kathayasva mahAmune | yo yathAbhinayo yasmin yoktavyaH siddhimichChatA

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं चतुरोऽभिनयान् प्रति

teShAM tu vachanaM shrutvA munInAM bharato muniH | pratyuvAcha punarvAkyaM chaturo.abhinayAn prati

अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तपोधनाः । यस्मादभिनयो ह्येष विधिवत् समुदाहृतम्

ahaM vaH kathayiShyAmi nikhilena tapodhanAH | yasmAdabhinayo hyeSha vidhivat samudAhR^itam

यदुक्तं चत्वारोऽभिनय इति तान् वर्णयिष्यामः । अत्राह -- अभिनय इति कस्मात् । अत्रोच्यते -- अभीत्युपसर्गः णीञ् इति प्रापणार्थको धातुः । अस्याभिनीत्येवं व्यवस्थितस्य एरजित्यच्प्रत्यत्ययान्तस्याभिनय इत्येवं रूपं सिद्धम् । एतच्च धात्वर्थानुवचनेनावधार्यं भवति । अत्र श्लोकौ -- अभिपूर्वस्तु णीञ् धातुराभिमुख्यार्थनिर्णये । यस्मात्पदार्थान्नयति तस्मादभिनयः स्मृतः

yaduktaM chatvAro.abhinaya iti tAn varNayiShyAmaH | atrAha ##--## abhinaya iti kasmAt | atrochyate ##--## abhItyupasargaH NI~n iti prApaNArthako dhAtuH | asyAbhinItyevaM vyavasthitasya erajityachpratyatyayAntasyAbhinaya ityevaM rUpaM siddham | etachcha dhAtvarthAnuvachanenAvadhAryaM bhavati | atra shlokau ##--## abhipUrvastu NI~n dhAturAbhimukhyArthanirNaye | yasmAtpadArthAnnayati tasmAdabhinayaH smR^itaH

विभावयति यस्माच्च नानार्थान् हि प्रयोगतः । शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तस्तस्मादभिनयः स्मृतः

vibhAvayati yasmAchcha nAnArthAn hi prayogataH | shAkhA~NgopA~NgasaMyuktastasmAdabhinayaH smR^itaH

चतुर्विधश्चैव भवेन्नाट्यस्याभिनयो द्विजाः । अनेकभेदवाहूयं नाट्यं ह्यस्मिन् प्रतिष्ठितम्

chaturvidhashchaiva bhavennATyasyAbhinayo dvijAH | anekabhedavAhUyaM nATyaM hyasmin pratiShThitam

आङ्गिको वाचिकश्चैव ह्याहार्यः सात्त्विकस्तथा । ज्ञेयस्त्वभिनयो विप्राः चतुर्धा परिकल्पितः

A~Ngiko vAchikashchaiva hyAhAryaH sAttvikastathA | j~neyastvabhinayo viprAH chaturdhA parikalpitaH

सात्त्विकः पूर्वमुक्तस्तु भावैश्च सहितो मया । अङ्गाभिनयमेवादौ गदतो मे निबोधत

sAttvikaH pUrvamuktastu bhAvaishcha sahito mayA | a~NgAbhinayamevAdau gadato me nibodhata

त्रिविधस्त्वाङ्गिको द्य्नेयः शारीरो मुखजस्तथा । तथा चेष्टाकृतश्चैव शाखाङ्गोपाङ्गसंयुतः

trividhastvA~Ngiko dyneyaH shArIro mukhajastathA | tathA cheShTAkR^itashchaiva shAkhA~NgopA~NgasaMyutaH

शिरोहस्तकटीदक्षः पार्श्वपादसमन्वितः । अङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्तः षडङ्गो नाट्यसंग्रहः

shirohastakaTIdakShaH pArshvapAdasamanvitaH | a~Ngapratya~NgasaMyuktaH ShaDa~Ngo nATyasa.ngrahaH

तस्य शिरोहस्तोरःपार्श्वकटीपादतः षडङ्गानि । नेत्रभ्रूनासाधरकपोलचिबुकान्युपाङ्गानि

tasya shirohastoraHpArshvakaTIpAdataH ShaDa~NgAni | netrabhrUnAsAdharakapolachibukAnyupA~NgAni

अस्य शाखा च नृत्तं च तथैवाङ्कुर एव च । वस्तून्यभिनयस्येह विज्ञेयानि प्रयोक्तृभिः

asya shAkhA cha nR^ittaM cha tathaivA~Nkura eva cha | vastUnyabhinayasyeha vij~neyAni prayoktR^ibhiH

आङ्गिकस्तु भवेच्छाखा ह्यङ्कुरः सूचना भवेत् । अङ्गहारविनिष्पन्नं नृत्तं तु करणाश्रयम्

A~Ngikastu bhavechChAkhA hya~NkuraH sUchanA bhavet | a~NgahAraviniShpannaM nR^ittaM tu karaNAshrayam

मुखजेऽभिनये विप्रा! नानाभावरसाश्रये । शिरसः प्रथमं कर्म गदतो मे निबोधत

mukhaje.abhinaye viprA##!## nAnAbhAvarasAshraye | shirasaH prathamaM karma gadato me nibodhata

आकम्पितं कम्पितं च धूतं विधुतमेव च । परिवाहितमाधूतमवधूतं तथाञ्चितम्

AkampitaM kampitaM cha dhUtaM vidhutameva cha | parivAhitamAdhUtamavadhUtaM tathA~nchitam

निहञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तं चाप्यधोगतम् । लोलितं चैव विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः

niha~nchitaM parAvR^ittamutkShiptaM chApyadhogatam | lolitaM chaiva vij~neyaM trayodashavidhaM shiraH

शनैराकम्पनादूर्ध्वमधश्चाकम्पितं भवेत् । द्रुतं तदेव बहुशः कम्पितं कम्पितं शिरः

shanairAkampanAdUrdhvamadhashchAkampitaM bhavet | drutaM tadeva bahushaH kampitaM kampitaM shiraH

ऋजुस्थितस्य चोर्ध्वाधः क्षेपादाकम्पितं भवेत् । बहुशश्चलितं यच्च तत्कम्पितमिहोच्यते

R^ijusthitasya chordhvAdhaH kShepAdAkampitaM bhavet | bahushashchalitaM yachcha tatkampitamihochyate

संज्ञोपदेशपृच्छासु स्वभावाभाषणे तथा । निर्देशावाहने चैव भवेदाकम्पितं शिरः

sa.nj~nopadeshapR^ichChAsu svabhAvAbhAShaNe tathA | nirdeshAvAhane chaiva bhavedAkampitaM shiraH

रोषे वितर्के विज्ञाने प्रतिज्ञानेऽथ तर्जने । प्रश्नातिशयवाक्येषु शिरः कम्पितमिष्यते

roShe vitarke vij~nAne pratij~nAne.atha tarjane | prashnAtishayavAkyeShu shiraH kampitamiShyate

शिरसो रेचनं यत्तु शनैस्तद् धुतमिष्यते । द्रुतमारेचनादेतद्विधुतं तु भवेच्छिरः

shiraso rechanaM yattu shanaistad dhutamiShyate | drutamArechanAdetadvidhutaM tu bhavechChiraH

अनीप्सिते विषादे च विस्मये प्रत्ययं तथा । पार्श्वावलोकने शून्ये प्रतिषेधे धुतं शिरः

anIpsite viShAde cha vismaye pratyayaM tathA | pArshvAvalokane shUnye pratiShedhe dhutaM shiraH

शीतग्रस्ते भयार्ते च त्रासिते ज्वरिते तथा । पीतमात्रे तथा मद्ये विधुतं तु भवेच्छिरः

shItagraste bhayArte cha trAsite jvarite tathA | pItamAtre tathA madye vidhutaM tu bhavechChiraH

पर्यायशः पार्श्वगतं शिरः स्यात् परिवाहितम् । आधूतमुच्यते तिर्यक् सकृदुद्वाहितं तु यत्

paryAyashaH pArshvagataM shiraH syAt parivAhitam | AdhUtamuchyate tiryak sakR^idudvAhitaM tu yat

साधने विस्मये हर्षे स्मिते चामर्षिते तथा । विचारे विहृते चैव लीलायां परिवाहितम्

sAdhane vismaye harShe smite chAmarShite tathA | vichAre vihR^ite chaiva lIlAyAM parivAhitam

गर्वेच्छादर्शने चैव पार्श्वस्थोर्ध्वनिरीक्षणे आधुतं तु शिरो ज्ञेयमात्मसम्भावनादिषु

garvechChAdarshane chaiva pArshvasthordhvanirIkShaNe AdhutaM tu shiro j~neyamAtmasambhAvanAdiShu

यदधः सकृदाक्षिप्तमवधूतं तु तच्छिरः । सन्देशावाहनालापसंज्ञादिषु नदिष्यते

yadadhaH sakR^idAkShiptamavadhUtaM tu tachChiraH | sandeshAvAhanAlApasa.nj~nAdiShu nadiShyate

किञ्चित् पार्श्वनतग्रीवं शिरो विज्ञेयमञ्चितम् । व्याधिते मूर्छिते मत्ते चिन्तायां हनुधारणम्

ki~nchit pArshvanatagrIvaM shiro vij~neyama~nchitam | vyAdhite mUrChite matte chintAyAM hanudhAraNam

उत्क्षिपांसावसक्तं यत्कुञ्चितभ्रूलतं शिरः । निहञ्चितं तु विज्ञेयं स्त्रीणामेतत् प्रयोजयेत्

utkShipAMsAvasaktaM yatku~nchitabhrUlataM shiraH | niha~nchitaM tu vij~neyaM strINAmetat prayojayet

गर्वे माने विलासे च बिव्वोके किलकिञ्चिते । मोट्टायिते कुट्टमिते स्तम्भमाने निहञ्चितम्

garve mAne vilAse cha bivvoke kilaki~nchite | moTTAyite kuTTamite stambhamAne niha~nchitam

परावृत्तानुकरणात् परावृत्तमिहोच्यते । तत् स्यान्मुखापहरणे पृष्ठतः प्रेक्षणादिषु

parAvR^ittAnukaraNAt parAvR^ittamihochyate | tat syAnmukhApaharaNe pR^iShThataH prekShaNAdiShu

उत्क्षिप्तं चापि विज्ञेयमुन्मुखावस्थितं शिरः । प्रांशुदिव्यास्त्रयोगेषु स्यादुत्क्षिप्तं प्रयोगतः

utkShiptaM chApi vij~neyamunmukhAvasthitaM shiraH | prAMshudivyAstrayogeShu syAdutkShiptaM prayogataH

अधोमुखं स्थितं चापि बुधाः प्राहुरधोगतम् । लज्जायां च प्रणामे च दुःखे चाधोगतं शिरः

adhomukhaM sthitaM chApi budhAH prAhuradhogatam | lajjAyAM cha praNAme cha duHkhe chAdhogataM shiraH

सर्वतो भ्रमणाच्चैव शिरः स्यात् परिलोलितम् । मूर्च्छाव्याधिमदावेशग्रहनिद्रादिषु स्मृतम्

sarvato bhramaNAchchaiva shiraH syAt parilolitam | mUrchChAvyAdhimadAveshagrahanidrAdiShu smR^itam

ऋजुस्वभावसंस्थानं प्राकृतं तु स्वभावजम् । मंगल्याध्ययनध्यानस्वभावजयकर्मसु

R^ijusvabhAvasaMsthAnaM prAkR^itaM tu svabhAvajam | ma.ngalyAdhyayanadhyAnasvabhAvajayakarmasu

एभ्योऽन्ये बहवो भेदा लोकाभिनयसंश्रिताः । ते च लोकस्वभावेन प्रयोक्तव्या प्रयोक्तृभिः

ebhyo.anye bahavo bhedA lokAbhinayasaMshritAH | te cha lokasvabhAvena prayoktavyA prayoktR^ibhiH

त्रयोदशविधं ह्येतच्छिरःकर्म मयोदितम् । अतः परं प्रवक्ष्यामि दृष्टीनामिह लक्षणम्

trayodashavidhaM hyetachChiraHkarma mayoditam | ataH paraM pravakShyAmi dR^iShTInAmiha lakShaNam

कान्ता भयानका हास्या करुणा चाद्भुता तथा । रौद्रो वीरा च बीभत्सा विज्ञेया रसदृष्टयः

kAntA bhayAnakA hAsyA karuNA chAdbhutA tathA | raudro vIrA cha bIbhatsA vij~neyA rasadR^iShTayaH

स्निग्धा हृष्टा च दीना च क्रुद्धा दृप्ता भयान्विता । जुगुप्सिता विस्मिता च स्थायिभावेषु दृष्टयः

snigdhA hR^iShTA cha dInA cha kruddhA dR^iptA bhayAnvitA | jugupsitA vismitA cha sthAyibhAveShu dR^iShTayaH

शून्या च मलिना चैव श्रान्ता लज्जान्विता तथा । ग्लाना च शङ्किता चैव विषण्णा मुकुला तथा

shUnyA cha malinA chaiva shrAntA lajjAnvitA tathA | glAnA cha sha~NkitA chaiva viShaNNA mukulA tathA

कुञ्चिता चाभितप्ता च जिह्मा सललिता तथा । वितर्कितार्धमुकुला विभ्रान्ता विलुप्ता तथा

ku~nchitA chAbhitaptA cha jihmA salalitA tathA | vitarkitArdhamukulA vibhrAntA viluptA tathA

आकेकरा विकोशा च त्रस्ता च मदिरा तथा । षट्त्रिंशद् दृष्टयो ह्येता तासु नाट्यं प्रतिष्ठितम्

AkekarA vikoshA cha trastA cha madirA tathA | ShaT.htriMshad dR^iShTayo hyetA tAsu nATyaM pratiShThitam

अस्य दृष्टिविधानस्य नानाभावरसाश्रयम् । लक्षणं सम्प्रवक्ष्यमि यथाकर्म प्रयोगतः

asya dR^iShTividhAnasya nAnAbhAvarasAshrayam | lakShaNaM sampravakShyami yathAkarma prayogataH

हर्षप्रसादजनिता कान्तात्यर्थं समन्यथा । सभ्रूक्षेपकटाक्षा च श‍ृङ्गारे दृष्टिरिक्ष्यते

harShaprasAdajanitA kAntAtyarthaM samanyathA | sabhrUkShepakaTAkShA cha shR^i~NgAre dR^iShTirikShyate

प्रोद्वृत्तनिष्टब्धपुटा स्फुरदुद्वृत्ततारका । दृष्टिर्भयानाकात्यर्थं भीता ज्ञेया भयानके

prodvR^ittaniShTabdhapuTA sphuradudvR^ittatArakA | dR^iShTirbhayAnAkAtyarthaM bhItA j~neyA bhayAnake

क्रमादाकुञ्चितपुटा विभ्रान्ताकुलतारका । हास्या दृष्टिस्तु कर्तव्या कुहकाभिनयं प्रति

kramAdAku~nchitapuTA vibhrAntAkulatArakA | hAsyA dR^iShTistu kartavyA kuhakAbhinayaM prati

पतितोर्ध्वपुटा सास्रा मन्युमन्थरतारका । नासाग्रानुगता दृष्टिः करुणा करुणे रसे

patitordhvapuTA sAsrA manyumantharatArakA | nAsAgrAnugatA dR^iShTiH karuNA karuNe rase

या त्वाकुञ्चितपक्ष्माग्रा साश्चर्योद्धत्ततारका । सौम्या विकसितान्ता च साद्भुता दृष्टिरद्भुते ॥ ५० क्रूरा रूक्षारुणोद्वृतनिष्टब्धपुटतारका । भ्रुकुटीकुटिला दृष्टिः रौद्रे रौद्री रसा स्मृता

yA tvAku~nchitapakShmAgrA sAshcharyoddhattatArakA | saumyA vikasitAntA cha sAd.hbhutA dR^iShTiradbhute || 50 krUrA rUkShAruNodvR^itaniShTabdhapuTatArakA | bhrukuTIkuTilA dR^iShTiH raudre raudrI rasA smR^itA

दीप्ता विकसिता क्षुब्धा गम्भीरा समतारका । उत्फुल्लमध्या दृष्टिस्तु वीरा वीररसाश्रया

dIptA vikasitA kShubdhA gambhIrA samatArakA | utphullamadhyA dR^iShTistu vIrA vIrarasAshrayA

निकुञ्चितपुटापाङ्गा घूर्णोपप्लुततारका । संश्लिष्टस्थिरपक्ष्मा च बीभत्सा दृष्टिरिष्यते

niku~nchitapuTApA~NgA ghUrNopaplutatArakA | saMshliShTasthirapakShmA cha bIbhatsA dR^iShTiriShyate

नासाग्रसक्ता निमिषा तथाधोभागचारिणी । आकेकरपुटा शान्ते शान्ता दृष्टिर्भवेदसौ

nAsAgrasaktA nimiShA tathAdhobhAgachAriNI | AkekarapuTA shAnte shAntA dR^iShTirbhavedasau

रसजा दृष्टयो ह्येता विज्ञेया लक्षणान्विता । अतः परं प्रवक्ष्यामि स्थायिभावसमाश्रयाः

rasajA dR^iShTayo hyetA vij~neyA lakShaNAnvitA | ataH paraM pravakShyAmi sthAyibhAvasamAshrayAH

व्याकोशमध्या मधुरा स्थितताराभिलाषिणी । सानन्दाश्रुप्लुता दृष्टिः स्निग्धेयं रतिभावजा

vyAkoshamadhyA madhurA sthitatArAbhilAShiNI | sAnandAshruplutA dR^iShTiH snigdheyaM ratibhAvajA

चला हसितगर्भा च विशत्तारानिमेषिणी । किञ्चिदाकुञ्चिता दृष्टिः हृष्टा हासे प्रकीर्तिता

chalA hasitagarbhA cha vishattArAnimeShiNI | ki~nchidAku~nchitA dR^iShTiH hR^iShTA hAse prakIrtitA

अवस्रस्तोत्तरपुटा किञ्चित्सरंब्धतारका । मन्दसञ्चारिणी दीना सा शोके दृष्टिरिष्यते

avasrastottarapuTA ki~nchitsara.nbdhatArakA | mandasa~nchAriNI dInA sA shoke dR^iShTiriShyate

रूक्षा स्थिरोद्धतपुटा निष्टब्धोद्धृत्ततारका । कुटिला भ्रुकुटिर्दृष्टिः क्रुद्धा क्रोधे विधीयते

rUkShA sthiroddhatapuTA niShTabdhoddhR^ittatArakA | kuTilA bhrukuTirdR^iShTiH kruddhA krodhe vidhIyate

संस्थिते तार्के यस्याः स्थिता विकसिता तथा । सत्त्वमुद्गिरती दृप्ता दृष्टिरुत्साहसंभवा

saMsthite tArke yasyAH sthitA vikasitA tathA | sattvamudgiratI dR^iptA dR^iShTirutsAhasaMbhavA

विस्फारितोभयपुटा भयकम्पिततारका । निष्क्रान्तमध्या दृष्टिस्तु भयभावे भयान्विता

visphAritobhayapuTA bhayakampitatArakA | niShkrAntamadhyA dR^iShTistu bhayabhAve bhayAnvitA

संकोचितपुटाध्यामा दृष्टिर्मीलिततारका । पक्ष्मोद्देशात् समुद्विग्ना जुगुप्सायां जुगुप्सिता

sa.nkochitapuTAdhyAmA dR^iShTirmIlitatArakA | pakShmoddeshAt samudvignA jugupsAyAM jugupsitA

भृशमुद्वृत्ततारा च नष्टोभयपुटान्विता । समा विकसिता दृष्टिर्विस्मिता विस्मये स्मृता

bhR^ishamud.hvR^ittatArA cha naShTobhayapuTAnvitA | samA vikasitA dR^iShTirvismitA vismaye smR^itA

स्थायिभावाश्रया ह्येता विज्ञेयाः दृष्टयो बुधैः । संचारिणीनां दृष्टीनां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्

sthAyibhAvAshrayA hyetA vij~neyAH dR^iShTayo budhaiH | sa.nchAriNInAM dR^iShTInAM sampravakShyAmi lakShaNam

समतारा समपुटा निष्कम्पा शून्यदर्शना । बाह्यार्थाग्राहिणी ध्यामा शून्या दृष्टिः प्रकीर्तिता

samatArA samapuTA niShkampA shUnyadarshanA | bAhyArthAgrAhiNI dhyAmA shUnyA dR^iShTiH prakIrtitA

प्रस्पन्दमानपक्ष्माग्रा नात्यर्थमुकुलैः पुटैः । मलिनान्ता च मलिना दृष्टिर्विस्मिततारका

praspandamAnapakShmAgrA nAtyarthamukulaiH puTaiH | malinAntA cha malinA dR^iShTirvismitatArakA

श्रमप्रम्लापितपुटा क्षामा कुञ्चितलोचना । सन्ना पतिततारा च श्रान्ता दृष्टिः प्रकीर्तिता

shramapramlApitapuTA kShAmA ku~nchitalochanA | sannA patitatArA cha shrAntA dR^iShTiH prakIrtitA

किञ्चिदञ्चितपक्ष्माग्रा पतितोर्ध्वपुटा ह्रिया । त्रपाधोगततारा च दृष्टिर्लज्जान्विता तु सा

ki~nchida~nchitapakShmAgrA patitordhvapuTA hriyA | trapAdhogatatArA cha dR^iShTirlajjAnvitA tu sA

म्लानभ्रुपुटपक्ष्मा या शिथिला मन्दचारिणी । क्रमप्रवृष्टतारा च ग्लाना दृष्टिस्तु सा स्मृता

mlAnabhrupuTapakShmA yA shithilA mandachAriNI | kramapravR^iShTatArA cha glAnA dR^iShTistu sA smR^itA

किञ्चिच्चला स्थिरा किञ्चिदुद्गता तिर्यगायता । गूढा चकिततारा च शङ्किता दृष्टिरिष्यते

ki~nchichchalA sthirA ki~nchidudgatA tiryagAyatA | gUDhA chakitatArA cha sha~NkitA dR^iShTiriShyate

विषादविस्तीर्णपुटा पर्यस्तान्ता निमेषिणी । किञ्चिन्निष्टब्धतारा च कार्या दृष्टीर्विषादिनी

viShAdavistIrNapuTA paryastAntA nimeShiNI | ki~nchinniShTabdhatArA cha kAryA dR^iShTIrviShAdinI

स्फुरदाश्लिष्टपक्ष्माग्रा मुकुलोर्ध्वपुटाञ्चिता । सुखोन्मीलिततारा च मुकुला दृष्टिरिष्यते

sphuradAshliShTapakShmAgrA mukulordhvapuTA~nchitA | sukhonmIlitatArA cha mukulA dR^iShTiriShyate

आनिकुञ्चितपक्ष्माग्रा पुटैराकुञ्चितैस्तथा । संनिकुञ्चिततारा च कुञ्चिता दृष्टिरिष्यते

Aniku~nchitapakShmAgrA puTairAku~nchitaistathA | sa.nniku~nchitatArA cha ku~nchitA dR^iShTiriShyate

मन्दायमानतारा या पुटैः प्रचलितैस्तथा । सन्तापोपप्लुता दृष्टिरभितप्ता तु सव्यथा

mandAyamAnatArA yA puTaiH prachalitaistathA | santApopaplutA dR^iShTirabhitaptA tu savyathA

लम्बिताकुञ्चितपुटा शनैस्तिर्यङ्‍ निरीक्षिणी । निगूढा गूढतारा च जिह्मा दृष्टिरुदाहृता

lambitAku~nchitapuTA shanaistirya~N nirIkShiNI | nigUDhA gUDhatArA cha jihmA dR^iShTirudAhR^itA

मधुराकुञ्चितान्ता च सभ्रूक्षेपा च सस्मिता । सममन्यविकारा च दृष्टिः सा ललिता स्मृता

madhurAku~nchitAntA cha sabhrUkShepA cha sasmitA | samamanyavikArA cha dR^iShTiH sA lalitA smR^itA

वितर्कोद्वर्तितपुटा तथैवोत्फुल्लतारका । अधोगतविचारा च दृष्टिरेषा वितर्किता

vitarkodvartitapuTA tathaivotphullatArakA | adhogatavichArA cha dR^iShTireShA vitarkitA

अर्धव्याकोशपक्ष्मा च ह्लादार्धमुकुलैः पुटैः । स्मितार्शमुकुला दृष्टिः किञ्चिल्लुलिततारका

ardhavyAkoshapakShmA cha hlAdArdhamukulaiH puTaiH | smitArshamukulA dR^iShTiH ki~nchillulitatArakA

अनवस्थिततारा च विभ्रान्ताकुलदर्शना । विस्तीर्णोत्फुल्लमध्या च विभ्रान्ता दृष्टिरुच्यते

anavasthitatArA cha vibhrAntAkuladarshanA | vistIrNotphullamadhyA cha vibhrAntA dR^iShTiruchyate

पुटौ प्रस्फुरितौ यस्य निष्टब्धौ पतितौ पुनः । विलुप्तोद्वृत्ततारा च दृष्टिरेषा तु विप्लुता

puTau prasphuritau yasya niShTabdhau patitau punaH | viluptodvR^ittatArA cha dR^iShTireShA tu viplutA

आकुञ्चितपुटापाङ्गा सङ्गतार्धनिमेषिणी । मुहुर्व्यावृत्ततारा च दृष्टिराकेकरा स्मृता

Aku~nchitapuTApA~NgA sa~NgatArdhanimeShiNI | muhurvyAvR^ittatArA cha dR^iShTirAkekarA smR^itA

विकोशितोभयपुटा प्रोत्फुल्ला चानिमेषिणी । अनवस्थितसञ्चारा विकोशा दृष्टिरुच्यते

vikoshitobhayapuTA protphullA chAnimeShiNI | anavasthitasa~nchArA vikoshA dR^iShTiruchyate

त्रासोद्वृत्तपुटा या तु तथोत्कम्पिततारका । सन्त्रासोत्फुल्लमध्या च त्रस्ता दृष्टिरुदाहृता

trAsodvR^ittapuTA yA tu tathotkampitatArakA | santrAsotphullamadhyA cha trastA dR^iShTirudAhR^itA

आघुर्णमानमध्या या क्षामान्ताञ्चितलोचना । दृष्टिर्विकसितापाङ्गा मदिरा तरुणे मदे

AghurNamAnamadhyA yA kShAmAntA~nchitalochanA | dR^iShTirvikasitApA~NgA madirA taruNe made

किञ्चिदाकुऽचितपुटा ह्यनवस्थिततारका । तथा चलितपक्ष्मा च दृष्टिर्मध्यमदे भवेत्

ki~nchidAku~chitapuTA hyanavasthitatArakA | tathA chalitapakShmA cha dR^iShTirmadhyamade bhavet

सनिमेषानिमेषा च किञ्चिद् दर्शिततारका । अधोभागचरी दृष्टिरधमे तु मदे स्मृता

sanimeShAnimeShA cha ki~nchid darshitatArakA | adhobhAgacharI dR^iShTiradhame tu made smR^itA

इत्येवं लक्षिता ह्येता षटत्रिंशद् दृष्टयो मया । रसजा सहजाश्चासां विनियोगं निबोधत

ityevaM lakShitA hyetA ShaTatriMshad dR^iShTayo mayA | rasajA sahajAshchAsAM viniyogaM nibodhata

रसजास्स्तु रसेष्वेव स्थायिषु स्थायिदृष्टयः । श‍ृणुत व्यभिचारिण्यः सञ्चारिषु यथास्थिताः

rasajAsstu raseShveva sthAyiShu sthAyidR^iShTayaH | shR^iNuta vyabhichAriNyaH sa~nchAriShu yathAsthitAH

शून्या दृष्टिस्तु चिन्तायां स्तम्भे चापि प्रकीर्तिता । निर्वेदे चापि मलिना वैवर्ण्ये च विधीयते

shUnyA dR^iShTistu chintAyAM stambhe chApi prakIrtitA | nirvede chApi malinA vaivarNye cha vidhIyate

श्रान्ता श्रमार्ते स्वेदे च लजायां ललिता तथा । अपस्मारे तथा व्याधौ ग्लान्यां ग्लाना विधीयते

shrAntA shramArte svede cha lajAyAM lalitA tathA | apasmAre tathA vyAdhau glAnyAM glAnA vidhIyate

शङ्कायां शङ्किता ज्ञेया विषादार्थे विषादिनी । निद्रास्वप्नसुखार्थेषु मुकुला दृष्टिरिष्यते

sha~NkAyAM sha~NkitA j~neyA viShAdArthe viShAdinI | nidrAsvapnasukhArtheShu mukulA dR^iShTiriShyate

कुञ्चितासूयितानिष्टदुष्प्रेक्षाक्षिव्यथाषु च । अभितप्ता च निर्वेदे ह्यभिघाताभितापयोः

ku~nchitAsUyitAniShTaduShprekShAkShivyathAShu cha | abhitaptA cha nirvede hyabhighAtAbhitApayoH

जिह्मा दृष्टिरसूयायां जडतालस्ययोस्तथा । धृतौ हर्षे सललिता स्मृतौ तर्के च तर्किता

jihmA dR^iShTirasUyAyAM jaDatAlasyayostathA | dhR^itau harShe salalitA smR^itau tarke cha tarkitA

आह्लादिष्वर्धमुकुला गन्धस्पर्शसुखादिषु । विभ्रान्ता दृष्टिरावेगे सम्भ्रमे विभ्रमे तथा

AhlAdiShvardhamukulA gandhasparshasukhAdiShu | vibhrAntA dR^iShTirAvege sambhrame vibhrame tathA

विलुप्ता चपलोन्माददुःखार्तिमरणादिषु । आकेकरा दुरालोके विच्छेदप्रेअक्षितेषु च

viluptA chapalonmAdaduHkhArtimaraNAdiShu | AkekarA durAloke vichChedapreakShiteShu cha

विबोधगर्वामर्शौग्र्यमतिषु स्याद्विकोशिता । त्रस्ता त्रासे भवेद् दृष्टिर्मदिरा च मदेष्विति

vibodhagarvAmarshaugryamatiShu syAdvikoshitA | trastA trAse bhaved dR^iShTirmadirA cha madeShviti

षटत्रिंशद् दृष्टयो ह्येता यथावत् समुदाहृताः । रसजानां तु दृष्टीनां भावजानां तथैअव च

ShaTatriMshad dR^iShTayo hyetA yathAvat samudAhR^itAH | rasajAnAM tu dR^iShTInAM bhAvajAnAM tathaiava cha

तारापुटभ्रुवां कर्म गदतो मे निबोधत । भ्रमणं वलनं पातश्चलनं सम्प्रवेशनम्

tArApuTabhruvAM karma gadato me nibodhata | bhramaNaM valanaM pAtashchalanaM sampraveshanam

विवर्तनं समुद्वृत्तं निष्क्रामः प्राकृतं तथा । पुटान्तर्मण्डलावृत्तिस्तारयोर्भ्रमणं स्मृतम्

vivartanaM samud.hvR^ittaM niShkrAmaH prAkR^itaM tathA | puTAntarmaNDalAvR^ittistArayorbhramaNaM smR^itam

वलनं गमनं त्र्यस्रं पातनं स्रस्तता तथा । चलनं कम्पनं ज्ञेयं प्रवेशोऽन्तःप्रवेशनम्

valanaM gamanaM tryasraM pAtanaM srastatA tathA | chalanaM kampanaM j~neyaM pravesho.antaHpraveshanam

विवर्तनं कटाक्षस्तु समुद्वृत्तं समुन्नतिः । निष्क्रामो निर्गमः प्रोक्तः प्राकृतं तु स्वभावजम्

vivartanaM kaTAkShastu samudvR^ittaM samunnatiH | niShkrAmo nirgamaH proktaH prAkR^itaM tu svabhAvajam

अथैषां रसभावेषु विनियोगं निबोधत । भ्रमणं चलनोद्वृत्ते निष्क्रामो वीररौद्रयोः

athaiShAM rasabhAveShu viniyogaM nibodhata | bhramaNaM chalanodvR^itte niShkrAmo vIraraudrayoH

निष्क्रामणं संवलनं कर्तव्यं तु भयानके । हास्यबीभत्सयोश्चापि प्रवेशनमिहेष्यते

niShkrAmaNaM saMvalanaM kartavyaM tu bhayAnake | hAsyabIbhatsayoshchApi praveshanamiheShyate

पातनं करुणे कार्यं निष्क्रामणमथाद्भुते । प्राकृतं शेषभावेषु श‍ृङ्गारे च विवर्तितम्

pAtanaM karuNe kAryaM niShkrAmaNamathAdbhute | prAkR^itaM sheShabhAveShu shR^i~NgAre cha vivartitam

स्वभावसिद्धमेवैतत् कर्मं लोकक्रियाश्रयम् । एवं रसेषु भावेषु ताराकर्माणि योजयेत्

svabhAvasiddhamevaitat karmaM lokakriyAshrayam | evaM raseShu bhAveShu tArAkarmANi yojayet

अथाऽत्रैव प्रवक्ष्यामि प्रकारन् दर्शनस्य तु । समं साचय्नुवृत्ते च ह्यालोकितविलोकिते

athA.atraiva pravakShyAmi prakAran darshanasya tu | samaM sAchaynuvR^itte cha hyAlokitavilokite

प्रलोकितोल्लोकिते चाप्यवलोकितमेव च । समतारं च सौम्यं च यद्दृष्टं तत् समं स्मृतम्

pralokitollokite chApyavalokitameva cha | samatAraM cha saumyaM cha yaddR^iShTaM tat samaM smR^itam

पक्ष्मान्तरगततारं च त्र्यस्रं साचीकृतं तु तत् । रूपनिर्वर्णना युक्तमनुवृत्तमिति स्मृतम्

pakShmAntaragatatAraM cha tryasraM sAchIkR^itaM tu tat | rUpanirvarNanA yuktamanuvR^ittamiti smR^itam

सहसा दर्शनं यत् स्यात्तदालोकितमुच्यते । विलोकितं पृष्टतस्तु पार्श्वाभ्यां तु प्रलोकितम्

sahasA darshanaM yat syAttadAlokitamuchyate | vilokitaM pR^iShTatastu pArshvAbhyAM tu pralokitam

ऊर्ध्वमुल्लोकितं ज्ञेयमवलोकितमप्यधः । इत्येषु दर्शनविधिः सर्वभावरसाश्रयः

UrdhvamullokitaM j~neyamavalokitamapyadhaH | ityeShu darshanavidhiH sarvabhAvarasAshrayaH

ताराकृतोऽस्यानुगतं पुटकर्म निबोधत । उन्मेषश्च निमेषश्च प्रसृतं कुञ्चितं समम्

tArAkR^ito.asyAnugataM puTakarma nibodhata | unmeShashcha nimeShashcha prasR^itaM ku~nchitaM samam

विवर्तितं स स्फुरितं पिहितं सविताडितम् । विश्लेषः पुटयोर्यस्तु स तून्मेषः प्रकीर्तितः

vivartitaM sa sphuritaM pihitaM savitADitam | vishleShaH puTayoryastu sa tUnmeShaH prakIrtitaH

समागमो निमेषः स्यादायामः प्रसृतं भवेत् । आकुऽचितं कुञ्चितं स्यात् समं स्वाभाविकं स्मृतम्

samAgamo nimeShaH syAdAyAmaH prasR^itaM bhavet | Aku~chitaM ku~nchitaM syAt samaM svAbhAvikaM smR^itam

विवर्तितं समुद्वृत्तं स्फुरितं स्पन्दितं तथा । स्थगितं पिहितं प्रोक्तमाहतं तु विताडितम्

vivartitaM samudvR^ittaM sphuritaM spanditaM tathA | sthagitaM pihitaM proktamAhataM tu vitADitam

अथैषं रसभावेषु विनियोगं निबोधत । क्रोधे विवर्तितं कार्यो निमेषोन्मेषणैः सह

athaiShaM rasabhAveShu viniyogaM nibodhata | krodhe vivartitaM kAryo nimeShonmeShaNaiH saha

विस्मयार्थेषु हर्षे च वीरे च प्रसृतं स्मृतम् । अनिष्टदर्शने गन्धे रसे स्पर्शे च कुञ्चितम्

vismayArtheShu harShe cha vIre cha prasR^itaM smR^itam | aniShTadarshane gandhe rase sparshe cha ku~nchitam

श‍ृङ्गारे च समं कार्यमीर्ष्यासु स्फुरितं तथा । सुप्तमूर्च्छितवातोष्णधूमवर्षाञ्जनार्तिषु

shR^i~NgAre cha samaM kAryamIrShyAsu sphuritaM tathA | suptamUrchChitavAtoShNadhUmavarShA~njanArtiShu

नेत्ररोगे च पिहितमभिघाते विताडितम् । इत्येवं रसभावेषु तारकापुटयोर्विधिः

netraroge cha pihitamabhighAte vitADitam | ityevaM rasabhAveShu tArakApuTayorvidhiH

कार्यानुगतमस्यैव भ्रुवोः कर्म निबोधत । उत्क्षेपः पातनश्चैव भ्रुकुटी चतुरं भ्रुवोः

kAryAnugatamasyaiva bhruvoH karma nibodhata | utkShepaH pAtanashchaiva bhrukuTI chaturaM bhruvoH

कुञ्चितं रेचितं चैव सहजं चेति सप्तधा । भ्रुवोरुन्नतिरुत्क्षेपः सममेकैकशोऽपि वा

ku~nchitaM rechitaM chaiva sahajaM cheti saptadhA | bhruvorunnatirutkShepaH samamekaikasho.api vA

अनेनैव क्रमेणैव पातनं स्यादधोमुखम् । भ्रुवोर्मूलसमुत्क्षेपात् भ्रुकुटी परिकीर्तिता

anenaiva krameNaiva pAtanaM syAdadhomukham | bhruvormUlasamutkShepAt bhrukuTI parikIrtitA

चतुरं किऽचिदुच्छ्वासान्मधुरायतया भ्रुवोः । एकस्या उभयोर्वापि मृदुभङ्गस्तु कुञ्चितम्

chaturaM ki~chiduchCh.hvAsAnmadhurAyatayA bhruvoH | ekasyA ubhayorvApi mR^idubha~Ngastu ku~nchitam

एकस्या एव ललितादुत्क्षेपाद्रेचितं भ्रुवः । सहजातं तु सहजं कर्म स्वाभाविकं स्मृतम्

ekasyA eva lalitAdutkShepAdrechitaM bhruvaH | sahajAtaM tu sahajaM karma svAbhAvikaM smR^itam

अथैषां सम्प्रवक्ष्यामि रसभावप्रयोजनम् । कोपे वितर्के हेलायां लीलादौ सहजे तथा

athaiShAM sampravakShyAmi rasabhAvaprayojanam | kope vitarke helAyAM lIlAdau sahaje tathA

श्रवणे दर्शने चैव भ्रुवमेकां समुत्क्षिपेत् । उत्क्षेपो विस्मये हर्षे रोषे चैअव द्वयोरपि

shravaNe darshane chaiva bhruvamekAM samutkShipet | utkShepo vismaye harShe roShe chaiava dvayorapi

आसूयितजुगुप्सायां हास्ये घ्राणे च पातनम् । क्रोधस्थानेषु दीप्तेषु योजयेत् भ्रुकुटिं बुधः

AsUyitajugupsAyAM hAsye ghrANe cha pAtanam | krodhasthAneShu dIpteShu yojayet bhrukuTiM budhaH

श‍ृङ्गारे ललिते सौम्ये सुखे स्पर्शे प्रबोधने । एवं विधेषु भावेषु चतुरं तु प्रयोजयेत्

shR^i~NgAre lalite saumye sukhe sparshe prabodhane | evaM vidheShu bhAveShu chaturaM tu prayojayet

स्त्रीपुरुषयोश्च संलापे नानावस्थान्तरात्मके । मोट्टायिते कुट्टमिते विलासे किलकिञ्चिते

strIpuruShayoshcha saMlApe nAnAvasthAntarAtmake | moTTAyite kuTTamite vilAse kilaki~nchite

निकुञ्चितं तु कर्तव्यं नृत्ते योज्यं तु रेचितम् । अनाविद्धेषु भावेषु विद्यात् स्वाभाविकं बुधः

niku~nchitaM tu kartavyaM nR^itte yojyaM tu rechitam | anAviddheShu bhAveShu vidyAt svAbhAvikaM budhaH

इत्येवं तु भ्रुवः प्रोक्तं नासाकर्म निबोधत । नता मन्दा विकृष्टा च सोच्छ्वासा च विकूणिता

ityevaM tu bhruvaH proktaM nAsAkarma nibodhata | natA mandA vikR^iShTA cha sochChvAsA cha vikUNitA

स्वाभाविका चेति बुधैः षड्विधा नासिका स्मृता । नता मुहुःश्लिष्टपुटा मन्दा तु निभृता स्मृता

svAbhAvikA cheti budhaiH ShaD.hvidhA nAsikA smR^itA | natA muhuHshliShTapuTA mandA tu nibhR^itA smR^itA

विकृष्टोत्फुल्लितपुटा सोच्छ्वासा कृष्टमारुता । विकूणिता संकुचिता समा स्वाभाविका स्मृता

vikR^iShTotphullitapuTA sochChvAsA kR^iShTamArutA | vikUNitA sa.nkuchitA samA svAbhAvikA smR^itA

नासिकालक्षणं ह्येतत् विनियोगं निबोधत । मदोत्कम्पसमायुक्ते नारीणामनुरोधने

nAsikAlakShaNaM hyetat viniyogaM nibodhata | madotkampasamAyukte nArINAmanurodhane

निःश्वासे च नता कार्या नासिका नाट्ययोक्तृभिः । विच्छिन्नमन्दरुदिते सोच्छ्वासे च नता स्मृता

niHshvAse cha natA kAryA nAsikA nATyayoktR^ibhiH | vichChinnamandarudite sochChvAse cha natA smR^itA

निर्वेगौत्सुक्यचिन्तासु मन्दा शोके च योजयेत् । तीव्रगन्धे विकृष्टां तौ रौद्रे वीरे तथैव च

nirvegautsukyachintAsu mandA shoke cha yojayet | tIvragandhe vikR^iShTAM tau raudre vIre tathaiva cha

इष्टघ्राणे तथोच्छ्वासे दीर्घोच्छ्वासां प्रयोजयेत् । विकूणिता च कर्तव्या जुगुप्सायामसूयादिषु

iShTaghrANe tathochChvAse dIrghochChvAsAM prayojayet | vikUNitA cha kartavyA jugupsAyAmasUyAdiShu

कार्या शेषु भावेषु तज्ञैः स्वाभाविका तथा । क्षामं फुल्लं च घूर्णं च कम्पितं कुञ्चितं समम्

kAryA sheShu bhAveShu taj~naiH svAbhAvikA tathA | kShAmaM phullaM cha ghUrNaM cha kampitaM ku~nchitaM samam

षड्विधं गण्डमुद्दिष्टं तस्य लक्षणमुच्यते । क्षामं चावनतं ज्ञेयं फुल्लं विकसितं भवेत्

ShaDvidhaM gaNDamuddiShTaM tasya lakShaNamuchyate | kShAmaM chAvanataM j~neyaM phullaM vikasitaM bhavet

विततं घूर्णमत्रोक्तं कम्पितं स्फुरितं भवेत् । स्यात् कुञ्चितं संकुञ्चितं समं प्राकृतमुच्यते

vitataM ghUrNamatroktaM kampitaM sphuritaM bhavet | syAt ku~nchitaM sa.nku~nchitaM samaM prAkR^itamuchyate

गण्डयोर्लक्षणं प्रोक्तं विनियोगं निबोधत । क्षामं दुःखेषु कर्तव्यं प्रहर्षे फुल्लमेव च

gaNDayorlakShaNaM proktaM viniyogaM nibodhata | kShAmaM duHkheShu kartavyaM praharShe phullameva cha

पूर्णमुत्साहगर्वेषु रोमहर्षेषु कम्पितम् । कुञ्चितं च सरोमाञ्चं स्पर्शे शीते भये ज्वरे

pUrNamutsAhagarveShu romaharSheShu kampitam | ku~nchitaM cha saromA~nchaM sparshe shIte bhaye jvare

प्राकृतं शेषभावेषु गण्डकर्म भवेदिति । विवर्तनं कम्पनं च विसर्गो विनिगूहनम्

prAkR^itaM sheShabhAveShu gaNDakarma bhavediti | vivartanaM kampanaM cha visargo vinigUhanam.h

सन्दष्टकं समुद्गं च षट् कर्माण्यधरस्य तु । विकूणितं विवर्तस्तु वेपनं कम्पनं स्मृतम्

sandaShTakaM samudgaM cha ShaT karmANyadharasya tu | vikUNitaM vivartastu vepanaM kampanaM smR^itam

विनिष्क्रामो विसर्गस्तु प्रवेशो विनिगूहनम् । सन्दष्टकं द्विजैअर्दष्टं समुद्गः सहजोन्नति

viniShkrAmo visargastu pravesho vinigUhanam | sandaShTakaM dvijaiardaShTaM samudgaH sahajonnati

इत्योष्ठलक्षणं प्रोक्तं विनियोगं निबोधत । असूयावेदनावज्ञाभयादिषु विवर्तनम्

ityoShThalakShaNaM proktaM viniyogaM nibodhata | asUyAvedanAvaj~nAbhayAdiShu vivartanam

कम्पनं वेपनं शीतभयरोषजवादिषु । स्त्रीअणां विलासे विव्वोके विसर्गो रञ्जने तथा

kampanaM vepanaM shItabhayaroShajavAdiShu | strIaNAM vilAse vivvoke visargo ra~njane tathA

विनिगूहनमायासे सन्दष्टं क्रोधकर्मसु । समुद्गस्त्वनुकम्पायां चुम्बने चाभिनन्दने

vinigUhanamAyAse sandaShTaM krodhakarmasu | samudgastvanukampAyAM chumbane chAbhinandane

इत्योष्ठकर्माण्युक्तानि चिबुकस्य निबोधत । कुट्टनं खण्डनं छिन्नं चुक्कितं लेहनं समम्

ityoShThakarmANyuktAni chibukasya nibodhata | kuTTanaM khaNDanaM ChinnaM chukkitaM lehanaM samam

दष्टं च दन्तक्रियया चिबुकं त्विह लक्ष्यते । कुट्टनं दन्तसंघर्षः संस्फोटः खण्डनं मुहुः

daShTaM cha dantakriyayA chibukaM tviha lakShyate | kuTTanaM dantasa.ngharShaH saMsphoTaH khaNDanaM muhuH

छिन्नं तु गाढसंश्लेषश्चुक्कितं दूरविच्युतिः । लेहनं जिह्वया लेहः किञ्चित् श्लेषः समं भवेत्

ChinnaM tu gADhasaMshleShashchukkitaM dUravichyutiH | lehanaM jihvayA lehaH ki~nchit shleShaH samaM bhavet

दन्तैर्दष्टेऽधरे दष्टमित्येषां विनियोजनम् । भयशीतज्वरक्रोधग्रस्तानां कुट्टनं भवेत्

dantairdaShTe.adhare daShTamityeShAM viniyojanam | bhayashItajvarakrodhagrastAnAM kuTTanaM bhavet

जपाध्ययनसंलापभक्ष्ययोगे च खण्डनम् । छिन्नं व्याधौ भये शीते व्यायामे रुदिते मृते

japAdhyayanasaMlApabhakShyayoge cha khaNDanam | ChinnaM vyAdhau bhaye shIte vyAyAme rudite mR^ite

जृम्भणे चुक्कितं कार्यं तथा लेह्ये च लेहनम् । समं स्वभावभावेषु सन्दष्टं क्रोधकर्मसु

jR^imbhaNe chukkitaM kAryaM tathA lehye cha lehanam | samaM svabhAvabhAveShu sandaShTaM krodhakarmasu

इति दन्तोष्ठजिह्वानां करणाच्चिबुकक्रिया । विधुतं विनिवृत्तं च निर्भुग्नं भुग्नमेव च

iti dantoShThajihvAnAM karaNAchchibukakriyA | vidhutaM vinivR^ittaM cha nirbhugnaM bhugnameva cha

विवृतं च तथोद्वाहि कर्माण्यत्रास्यजानि तु । व्यावृत्तं विनिवृत्तं स्याद्विधुतं तिर्यगायतम्

vivR^itaM cha tathodvAhi karmANyatrAsyajAni tu | vyAvR^ittaM vinivR^ittaM syAdvidhutaM tiryagAyatam.h

अवाङ्मुखत्वं निर्भुग्नं व्याभुग्नं किञ्चिदायतम् । विश्लिष्टोष्ठं च विवृतमुद्वाह्युत्क्षिप्तमेव च

avA~NmukhatvaM nirbhugnaM vyAbhugnaM ki~nchidAyatam | vishliShToShThaM cha vivR^itamudvAhyutkShiptameva cha

विनिवृत्तमसूयायामीर्ष्याक्रोधकृतेन च । अवज्ञाविवृतादौ च स्त्रीणा कार्या प्रयोक्तृभिः

vinivR^ittamasUyAyAmIrShyAkrodhakR^itena cha | avaj~nAvivR^itAdau cha strINA kAryA prayoktR^ibhiH

विधुतं वारणे चैव नैवमित्येवमादिषु । निर्भुग्नं चापि विज्ञेयं गम्भीरालोकनादिषु

vidhutaM vAraNe chaiva naivamityevamAdiShu | nirbhugnaM chApi vij~neyaM gambhIrAlokanAdiShu

भुग्नं लजान्विते योज्यं यतीनां तु स्वभावजम् । निर्वेदौत्सुक्यचिन्तासु नये च विनिमन्त्रणे

bhugnaM lajAnvite yojyaM yatInAM tu svabhAvajam | nirvedautsukyachintAsu naye cha vinimantraNe

विवृत्तं चापि विज्ञेयं हास्यशोकभयादिषु । स्त्रीणामुद्वाहि लीलायां गर्वे गच्छत्यनादरे

vivR^ittaM chApi vij~neyaM hAsyashokabhayAdiShu | strINAmudvAhi lIlAyAM garve gachChatyanAdare

एव नामेति कार्यं च कोपवाक्ये विचक्षणैः । समं साच्यनुवृत्तादि यच्च दृष्टिविकल्पितम्

eva nAmeti kAryaM cha kopavAkye vichakShaNaiH | samaM sAcyanuvR^ittAdi yachcha dR^iShTivikalpitam

तज्ज्ञैस्तेनानुसारेण कार्यं तदनुगं मुखम् । अथातो मुखरागस्तु चतुर्धा परिकीर्तितः

tajj~naistenAnusAreNa kAryaM tadanugaM mukham | athAto mukharAgastu chaturdhA parikIrtitaH

स्वाभाविकः प्रसन्नश्च रक्तः श्यामोऽर्थसंश्रयः । स्वाभाविकस्तु कर्तव्यः स्वभावाभिनयाश्रयः

svAbhAvikaH prasannashcha raktaH shyAmo.arthasaMshrayaH | svAbhAvikastu kartavyaH svabhAvAbhinayAshrayaH

मध्यस्थादिषु भावेषु मुखरागः प्रयोक्तृभिः । प्रसन्नस्त्वद्भुते कार्यो हास्यश‍ृङ्गारयोस्तथा

madhyasthAdiShu bhAveShu mukharAgaH prayoktR^ibhiH | prasannastvadbhute kAryo hAsyashR^i~NgArayostathA

एवं भावरसार्थेषु मुखरागं प्रयोजयेत् । शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तः कृतोऽप्यभिनयः शुभः

evaM bhAvarasArtheShu mukharAgaM prayojayet | shAkhA~NgopA~NgasaMyuktaH kR^ito.apyabhinayaH shubhaH

मुखरागविहीनस्तु नैव शोभान्वितो भवेत् । शरीराभिनयोऽल्पोऽपि मुखरागसम्न्वितः

mukharAgavihInastu naiva shobhAnvito bhavet | sharIrAbhinayo.alpo.api mukharAgasamnvitaH

द्विगुणां लभते शोभां रात्राविव निशाकरः । नयनाभिनयोऽपि स्यान्नानाभावरसास्फुटः

dviguNAM labhate shobhAM rAtrAviva nishAkaraH | nayanAbhinayo.api syAnnAnAbhAvarasAsphuTaH

मुखरागान्वितो यस्मान्नाट्यमत्र प्रतिष्ठितम् । यथा नेत्रं प्रसर्पेत मुखभूदृष्टिसंयुतम्

mukharAgAnvito yasmAnnATyamatra pratiShThitam | yathA netraM prasarpeta mukhabhUdR^iShTisaMyutam

तथा भावरसोपेतं मुखरागं प्रयोजयेत् । इत्येवं मुखरागस्तु प्रोक्तो भावरसाश्रयः

tathA bhAvarasopetaM mukharAgaM prayojayet | ityevaM mukharAgastu prokto bhAvarasAshrayaH

अतः परं प्रवक्ष्यामि ग्रीवाकर्माणि वै द्विजाः ! । समा नतोन्नता त्र्यस्रा रेचिता कुञ्चिताञ्चिता

ataH paraM pravakShyAmi grIvAkarmANi vai dvijAH ##!## | samA natonnatA tryasrA rechitA ku~nchitA~nchitA

वलिता च निवृत्ता च ग्रीवा नवविधार्थतः । समा स्वाभाविकी ध्यानस्वभाजपकर्मसु

valitA cha nivR^ittA cha grIvA navavidhArthataH | samA svAbhAvikI dhyAnasvabhAjapakarmasu

नता नतास्यालङ्कारबन्धे कण्ठावलम्बने , उन्नताभ्युन्नतमुखी ग्रीवा चोर्ध्वनिवेशने

natA natAsyAla~NkArabandhe kaNThAvalambane , unnatAbhyunnatamukhI grIvA chordhvaniveshane

त्र्यस्रा पार्श्वगता ज्ञेया स्कन्धभारेऽति दुःखिते । रेचिता विधुतभ्रान्ता हावे मथनृत्तयोः

tryasrA pArshvagatA j~neyA skandhabhAre.ati duHkhite | rechitA vidhutabhrAntA hAve mathanR^ittayoH

कुञ्चिताकुञ्चिते मूर्ध्नि धारिते गलरक्षणे । अञ्चितापसृतोद्बन्धकेशकर्षोर्ध्वदर्शने

ku~nchitAku~nchite mUrdhni dhArite galarakShaNe | a~nchitApasR^itodbandhakeshakarShordhvadarshane

पार्श्वोन्मुखी स्याद्वलिता ग्रीवाभेदैश्च वीक्षणे । निवृताभिमुखीभूता स्वस्थानाभिमुखादिषु

pArshvonmukhI syAdvalitA grIvAbhedaishcha vIkShaNe | nivR^itAbhimukhIbhUtA svasthAnAbhimukhAdiShu

इत्यादि लोकभावार्था ग्रीवाभङ्गैरनेकधा । ग्रीवाकर्माणि सर्वाणि शिरः कर्मानुगानि हि

ityAdi lokabhAvArthA grIvAbha~NgairanekadhA | grIvAkarmANi sarvANi shiraH karmAnugAni hi

शिरसः कर्मणः कर्म ग्रीवायाः सम्प्रवर्तते । इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं शीर्षोपाङ्गसमाश्रयम् । अङ्गकर्माणि शेषाणि गदतो मे निबोधत

shirasaH karmaNaH karma grIvAyAH sampravartate | ityetallakShaNaM proktaM shIrShopA~NgasamAshrayam | a~NgakarmANi sheShANi gadato me nibodhata

वीररौद्रमदाद्येषु रक्तः स्यात् करुणे तथा । भयानके सबीभत्से श्यामं सञ्जायते मुखम्

vIraraudramadAdyeShu raktaH syAt karuNe tathA | bhayAnake sabIbhatse shyAmaM sa~njAyate mukham