सामान्याभिनयो नाम ज्ञेयो वागङ्गसत्त्वजः । तत्र कार्यः प्रयत्नस्तु नाट्यं सत्त्वे प्रतिष्ठितम्

sAmAnyAbhinayo nAma j~neyo vAga~NgasattvajaH | tatra kAryaH prayatnastu nATyaM sattve pratiShThitam

सत्त्वातिरिक्तोऽभिनयो ज्येष्ठ इत्यभिधीयते । समसत्त्वो भवेन्मध्यः सत्वहीनोऽधमः स्मृतः

sattvAtirikto.abhinayo jyeShTha ityabhidhIyate | samasattvo bhavenmadhyaH satvahIno.adhamaH smR^itaH

अव्यक्तरूपं सत्त्वं हि विज्ञेयं भावसंश्रयम् । यथास्थानरसोपेतं रोमाञ्चास्रादिभिर्गुणैः

avyaktarUpaM sattvaM hi vij~neyaM bhAvasaMshrayam | yathAsthAnarasopetaM romA~nchAsrAdibhirguNaiH

अलङ्कारास्तु नाट्यज्ञैर्ज्ञेया भावरसाश्रयाः । यौवनेऽभ्यधिकाः स्त्रीणा विकारा वक्त्रगात्रजाः

ala~NkArAstu nATyaj~nairj~neyA bhAvarasAshrayAH | yauvane.abhyadhikAH strINA vikArA vaktragAtrajAH

आदौ त्रयोऽङ्गजस्तेषां दश स्वाभाविकाः परे । अयत्नजाः पुनः सप्त रसभावोपबृंहिताः

Adau trayo.a~NgajasteShAM dasha svAbhAvikAH pare | ayatnajAH punaH sapta rasabhAvopabR^iMhitAH

देहात्मकं भवेत्सत्त्वं सत्त्वाद्भावः समुत्थितः । भावात्समुत्थितो हावो हावाद्धेला समुत्थिता

dehAtmakaM bhavetsattvaM sattvAdbhAvaH samutthitaH | bhAvAtsamutthito hAvo hAvAddhelA samutthitA

हेला हावश्च भावश्च परस्परसमुत्थिताः । सत्त्वभेदे भवन्त्येते शरीरे प्रकृतिस्थिताः

helA hAvashcha bhAvashcha parasparasamutthitAH | sattvabhede bhavantyete sharIre prakR^itisthitAH

वागङ्गमुखरागैश्च सत्त्वेनाभिनयेन च । कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्भाव उच्यते

vAga~NgamukharAgaishcha sattvenAbhinayena cha | kaverantargataM bhAvaM bhAvayanbhAva uchyate

[भावस्यातिकृतं सत्त्वं व्यतिरिक्तं स्वयोनिषु । नैकावस्थान्तरकृतं भावं तमिह निर्दिशेत्]

naikAvasthAntarakR^itaM bhAvaM tamiha nirdishet.h##]##

तत्राक्षिभ्रूविकाराढ्यः श‍ृङ्गाराकारसूचकः । सग्रीवारेचको ज्ञेयो हावः स्थितसमुत्थितः

tatrAkShibhrUvikArADhyaH shR^i~NgArAkArasUchakaH | sagrIvArechako j~neyo hAvaH sthitasamutthitaH

यो वै हावः स एवैषा श‍ृङ्गाररससंभवा । समाख्याता बुधैर्हेला ललिताभिनयात्मिका

yo vai hAvaH sa evaiShA shR^i~NgArarasasaMbhavA | samAkhyAtA budhairhelA lalitAbhinayAtmikA

लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमः किलिकिञ्चितम् । मोट्टायितं कुट्टिमितं बिब्बोको ललितं तथा

lIlA vilAso vichChittirvibhramaH kiliki~nchitam | moTTAyitaM kuTTimitaM bibboko lalitaM tathA

विहृतं चेति विज्ञेया दश स्त्रीणां स्वभावजाः । पुनरेषां स्वरूपाणि प्रवक्ष्यामि पृथक्पृथक्

vihR^itaM cheti vij~neyA dasha strINAM svabhAvajAH | punareShAM svarUpANi pravakShyAmi pR^ithakpR^ithak

वागङ्गालङ्कारैः शिष्टैः प्रीतिप्रयोजितैर्मधुरैः । इष्टजनस्यानुकृतिर्लीला ज्ञेया प्रयोगज्ञैः

vAga~NgAla~NkAraiH shiShTaiH prItiprayojitairmadhuraiH | iShTajanasyAnukR^itirlIlA j~neyA prayogaj~naiH

स्थानासनगमनानां हस्तभ्रूनेत्रकर्मणां चैव । उत्पद्यते विशेषो यः श्लिष्टः स तु विलासः स्यात्

sthAnAsanagamanAnAM hastabhrUnetrakarmaNAM chaiva | utpadyate visheSho yaH shliShTaH sa tu vilAsaH syAt

माल्याच्छादनभूषण विलेपनानामनादरन्यासः । स्वल्पोऽपि परां शोभां जनयति यस्मात्तु विच्छितिः

mAlyAchChAdanabhUShaNa vilepanAnAmanAdaranyAsaH | svalpo.api parAM shobhAM janayati yasmAttu vichChitiH

विविधानामर्थानां वागङ्गाहार्यसत्त्वानाम् । मदरागहर्षजनितो व्यत्यासो विभ्रमो ज्ञेयः

vividhAnAmarthAnAM vAga~NgAhAryasattvAnAm | madarAgaharShajanito vyatyAso vibhramo j~neyaH

स्मितरुदितहसितभयहर्षगर्वदुःखश्रमाभिलाषाणाम्। सङ्करकरणं हर्षादसकृत् किलिकिञ्चितं ज्ञेयम्

smitaruditahasitabhayaharShagarvaduHkhashramAbhilAShANAm. sa~NkarakaraNaM harShAdasakR^it kiliki~nchitaM j~neyam

इष्टजनस्य कथायां लीलाहेलादिदर्शने वापि । तद्भावभावनाकृतमुक्तं मोट्टायितं नाम

iShTajanasya kathAyAM lIlAhelAdidarshane vApi | tadbhAvabhAvanAkR^itamuktaM moTTAyitaM nAma

केशस्तनधरादिग्रहणादतिहर्षसंभ्रमोत्पन्नम् । कुट्टमितं विज्ञेअयं सुखमपि दुःखोपचारेण

keshastanadharAdigrahaNAdatiharShasaMbhramotpannam | kuTTamitaM vij~neayaM sukhamapi duHkhopachAreNa

। इष्टानां भावानां प्राप्तावभिमानगर्वसंभूतः । स्त्रीणामनादरकृतो बिब्बोको नाम विज्ञेयः

. iShTAnAM bhAvAnAM prAptAvabhimAnagarvasaMbhUtaH | strINAmanAdarakR^ito bibboko nAma vij~neyaH

हस्तपादाङ्गविन्यासो भ्रूनेत्रोष्ठप्रयोजितः । सौकुमार्याद्भवेद्यस्तु ललितं तत्प्रकीर्तितम्

hastapAdA~NgavinyAso bhrUnetroShThaprayojitaH | saukumAryAdbhavedyastu lalitaM tatprakIrtitam

[करचरणाङ्गन्यासः सभ्रूनेत्रोष्ठसम्प्रयुक्तस्तु । सुकुमारविधानेन स्त्रीभिउरितीदं स्मृतं ललितम्]

sukumAravidhAnena strIbhiuritIdaM smR^itaM lalitam.h##]##

वाक्यानां प्रीतियुक्तानां प्राप्तानां यदभाषणम् । व्याजात्स्वभावतो वापि विहृतं नाम तद्भवेत्

vAkyAnAM prItiyuktAnAM prAptAnAM yadabhAShaNam | vyAjAtsvabhAvato vApi vihR^itaM nAma tadbhavet

[प्राप्तानामपि वचसां क्रियते यदभाषणं ह्रिया स्त्रीभिः । व्याजात्स्वभावतो वाप्येतत्समुदाहृतं विहृतम्]

vyAjAtsvabhAvato vApyetatsamudAhR^itaM vihR^itam.h##]##

शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च तथा माधुर्यमेव च । धैर्यं प्रागल्भ्यमौदार्यमित्येते स्युरयत्नजाः

shobhA kAntishcha dIptishcha tathA mAdhuryameva cha | dhairyaM prAgalbhyamaudAryamityete syurayatnajAH

रूपयौवनलावण्यैरुपभोगोपबृंहितैः । अलङ्करणमङ्गानां शोभेति परिकीर्तिता

rUpayauvanalAvaNyairupabhogopabR^iMhitaiH | ala~NkaraNama~NgAnAM shobheti parikIrtitA

विज्ञेया च तथा कान्तिः शोभैवापूर्णमन्मथा । कान्तिरेवातिविस्तीर्णा दीप्तिरित्यभिधीयते

vij~neyA cha tathA kAntiH shobhaivApUrNamanmathA | kAntirevAtivistIrNA dIptirityabhidhIyate

सर्वावस्थाविशेषेषु दीप्तेषु ललितेषु च । अनुल्बणत्वं चेष्टाया माधुर्यमिति संज्ञितम्

sarvAvasthAvisheSheShu dIpteShu laliteShu cha | anulbaNatvaM cheShTAyA mAdhuryamiti sa.nj~nitam

चापलेनानुपहता सर्वार्थेष्वविकत्थना । स्वाभाविकी चित्तवृत्तिर्धैर्यमित्यभिधीयते

chApalenAnupahatA sarvArtheShvavikatthanA | svAbhAvikI chittavR^ittirdhairyamityabhidhIyate

प्रयोगनिस्साध्वसता प्रागल्भ्यं समुदाहृतम् । औदार्यं प्रश्रयः प्रोक्तः सर्वावस्थानुगो बुधैः

prayoganissAdhvasatA prAgalbhyaM samudAhR^itam | audAryaM prashrayaH proktaH sarvAvasthAnugo budhaiH

सुकुमारे भवन्त्येते प्रयोगे ललितात्मिके । विलासललिते हित्वा दीप्तेऽप्येते भवन्ति हि

sukumAre bhavantyete prayoge lalitAtmike | vilAsalalite hitvA dIpte.apyete bhavanti hi

शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च । ललितौदार्यतेजांसि सत्त्वभेदास्तु पौरुषाः

shobhA vilAso mAdhuryaM sthairyaM gAmbhIryameva cha | lalitaudAryatejAMsi sattvabhedAstu pauruShAH

दाक्ष्यं शौर्यमथोत्साहो नीचार्थेषु जुगुप्सनम् । उत्तमैश्च गुणैः स्पर्धा यतः शोभेति सा स्मृता

dAkShyaM shauryamathotsAho nIchArtheShu jugupsanam | uttamaishcha guNaiH spardhA yataH shobheti sA smR^itA

धीरसंचारिणी दृष्टिर्गतिर्गोवृषभाञ्चिता । स्मितपूर्वमथालापो विलास इति कीर्तितः

dhIrasa.nchAriNI dR^iShTirgatirgovR^iShabhA~nchitA | smitapUrvamathAlApo vilAsa iti kIrtitaH

अभ्यासत्करणानां तु श्लिष्टत्वं यत्र जायते । महत्स्वपि विकारेषु तन्माधुर्यमिति स्मृतम्

abhyAsatkaraNAnAM tu shliShTatvaM yatra jAyate | mahatsvapi vikAreShu tanmAdhuryamiti smR^itam

धर्र्मार्थकामसंयुक्ताच्छुभाशुभसमुत्थितात् । व्यवसायादचलनं स्थैर्यमित्यभिसंज्ञितम्

dharrmArthakAmasaMyuktAchChubhAshubhasamutthitAt | vyavasAyAdachalanaM sthairyamityabhisa.nj~nitam

यस्य प्रभावादाकारा हर्षक्रोधभयादिषु । भावेषु नोपलक्ष्यन्ते तद्गाम्भीर्यमिति स्मृतम्

yasya prabhAvAdAkArA harShakrodhabhayAdiShu | bhAveShu nopalakShyante tadgAmbhIryamiti smR^itam

अबुद्धिपूर्वकं यत्तु निर्विकारस्वभाजम् । श‍ृङ्गाराकारचेष्टत्वं ललितं तदुदाहृतम्

abuddhipUrvakaM yattu nirvikArasvabhAjam | shR^i~NgArAkAracheShTatvaM lalitaM tadudAhR^itam

दानमभ्युपपत्तिश्च तथा च प्रियभाषणम् । स्वजने च परे वापि तदौदार्यं प्रकीर्तितम्

dAnamabhyupapattishcha tathA cha priyabhAShaNam | svajane cha pare vApi tadaudAryaM prakIrtitam

अधिक्षेपावमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत् । प्राणत्ययेऽप्यसहनं तत्तेजः समुदाहृतम्

adhikShepAvamAnAdeH prayuktasya pareNa yat | prANatyaye.apyasahanaM tattejaH samudAhR^itam

सत्त्वजोऽभिनयोः पूर्वं मया प्रोक्तओ द्विजोत्तमाः । शारीरं चाप्याभिनयं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः

sattvajo.abhinayoH pUrvaM mayA proktao dvijottamAH | shArIraM chApyAbhinayaM vyAkhyAsyAmyanupUrvashaH

षडात्मकस्तु शारीरो वाक्यं सूचाङ्कुरस्तथा । शाखा नाट्यायितं चैव निवृत्त्यङ्कुर एव च

ShaDAtmakastu shArIro vAkyaM sUchA~NkurastathA | shAkhA nATyAyitaM chaiva nivR^ittya~Nkura eva cha

नानारसार्थयुक्तैर्वृत्तनिबन्धैः कृतः सचूर्णपदैः । प्राकृतसंस्कृतपाठो वाक्याभिनयो बुधैर्ज्ञेयः

nAnArasArthayuktairvR^ittanibandhaiH kR^itaH sachUrNapadaiH | prAkR^itasaMskR^itapATho vAkyAbhinayo budhairj~neyaH

वाक्यर्थो वाक्यं वा सत्त्वाङ्गैः सूच्यते यदा पूर्वम् । पश्चाद्वाक्याभिनयः सूचेत्यभिसंज्ञिता सा तु

vAkyartho vAkyaM vA sattvA~NgaiH sUchyate yadA pUrvam | pashchAdvAkyAbhinayaH sUchetyabhisa.nj~nitA sA tu

हृदयस्थो निर्वचनैरङ्गाभिनयः कृतो निपुणसाध्यः । सूचैवोत्पत्तिकृतो विज्ञेयस्त्वङ्कुराभिनयः

hR^idayastho nirvachanaira~NgAbhinayaH kR^ito nipuNasAdhyaH | sUchaivotpattikR^ito vij~neyastva~NkurAbhinayaH

यत्तु शिरोमुखजङ्घोरुपाणिपादैर्यथाक्रमं क्रियते । शाखादर्शनमार्गः शाखाभिनयः स विज्ञेयः

yattu shiromukhaja~NghorupANipAdairyathAkramaM kriyate | shAkhAdarshanamArgaH shAkhAbhinayaH sa vij~neyaH

नाट्यायितमुपचारैर्यः क्रियतेऽभिनयसूचया नाट्ये । कालप्रकर्षहेतोः प्रवेशकैः संगमो यावत्

nATyAyitamupachArairyaH kriyate.abhinayasUchayA nATye | kAlaprakarShahetoH praveshakaiH sa.ngamo yAvat

स्थाने ध्रुवास्वभिनयो यः क्रियते हर्षशोकरोषाद्यैः । भावरससम्प्रयुक्तैर्ज्ञेयं नाट्यायितं तदपि

sthAne dhruvAsvabhinayo yaH kriyate harShashokaroShAdyaiH | bhAvarasasamprayuktairj~neyaM nATyAyitaM tadapi

यत्रान्योक्तं वाक्यं सूचाभिनयेन योजयेदन्यः । तत्संबन्धार्थकथं भवेन्निवृत्त्यङ्कुरः सोऽथ

yatrAnyoktaM vAkyaM sUchAbhinayena yojayedanyaH | tatsaMbandhArthakathaM bhavennivR^ittya~NkuraH so.atha

एतेषां तु भवेन्मार्गो यथाभावरसान्वितः । काव्यवस्तुषु निर्दिष्टो द्वादशाभिनयात्मकः

eteShAM tu bhavenmArgo yathAbhAvarasAnvitaH | kAvyavastuShu nirdiShTo dvAdashAbhinayAtmakaH

आलापश्च प्रलापश्च विलापः स्यात्तथैव च । अनुलापोऽथ संलापस्त्वपलापस्तथैव च

AlApashcha pralApashcha vilApaH syAttathaiva cha | anulApo.atha saMlApastvapalApastathaiva cha

सन्देशाश्चातिदेशश्च निर्देशः स्यात्तथापरः । उपदेशोऽपदेशश्च व्यपदेशश्च कीर्तितः

sandeshAshchAtideshashcha nirdeshaH syAttathAparaH | upadesho.apadeshashcha vyapadeshashcha kIrtitaH

आभाषणं तु यद्वाक्यमालापो नाम स स्मृतः । अनर्थकं वचो यत्तु प्रलापः स तु कीर्तितः

AbhAShaNaM tu yadvAkyamAlApo nAma sa smR^itaH | anarthakaM vacho yattu pralApaH sa tu kIrtitaH

करुणप्रभवो यस्तु विलापः स तु कीर्तितः । बहुशोऽभिहितं वाक्यमनुलाप इति स्मृतः

karuNaprabhavo yastu vilApaH sa tu kIrtitaH | bahusho.abhihitaM vAkyamanulApa iti smR^itaH

उक्तिप्रत्युक्तिसंयुक्तः संलाप इति कीर्तितः । पूर्वोक्तस्यान्यथावादो ह्यपलाप इति स्मृतः

uktipratyuktisaMyuktaH saMlApa iti kIrtitaH | pUrvoktasyAnyathAvAdo hyapalApa iti smR^itaH

तदिदं वचनं ब्रूहीत्येष सन्देश उच्यते । यत्त्वयोक्तं मयोक्तं तत्सोऽतिदेश इति स्मृतः

tadidaM vachanaM brUhItyeSha sandesha uchyate | yattvayoktaM mayoktaM tatso.atidesha iti smR^itaH

स एषोऽहं ब्रवीमीति निर्देश इति कीर्तितः । व्याजान्तरेण कथनं व्यपदेश इहोच्यते

sa eSho.ahaM bravImIti nirdesha iti kIrtitaH | vyAjAntareNa kathanaM vyapadesha ihochyate

इदं कुरु गृहाणेति ह्युपदेशः प्रकीर्तितः । अन्यार्थकथनं यत् स्यात् सोऽपदेशः प्रकीर्तितः

idaM kuru gR^ihANeti hyupadeshaH prakIrtitaH | anyArthakathanaM yat syAt so.apadeshaH prakIrtitaH

एते मार्गास्तु विज्ञेयाः सर्वाभिनययोजकाः । सप्तप्रकारमेतेषां पुनर्वक्ष्यामि लक्षणम्

ete mArgAstu vij~neyAH sarvAbhinayayojakAH | saptaprakArameteShAM punarvakShyAmi lakShaNam

प्रत्यक्षश्च परोक्षश्च तथा कालकृतास्त्रयः । आत्मस्थश्च परस्थश्च प्रकाराः सप्त एव तु

pratyakShashcha parokShashcha tathA kAlakR^itAstrayaH | Atmasthashcha parasthashcha prakArAH sapta eva tu

एषा ब्रवीमि नाहं भो वदामीति च यद्वचः । प्रत्यक्षश्च परोक्षश्च वर्तमानश्च तद्भवेत्

eShA bravImi nAhaM bho vadAmIti cha yadvachaH | pratyakShashcha parokShashcha vartamAnashcha tadbhavet

अहं करोमि गच्छामि वदामि वचनं तव । आत्मस्थो वर्तमानश्च प्रत्यक्षश्चैव स स्मृतः

ahaM karomi gachChAmi vadAmi vachanaM tava | Atmastho vartamAnashcha pratyakShashchaiva sa smR^itaH

करिष्यामि गमिष्यामि वदिष्यामीति यद्वचः । आत्मस्थश्च परोक्षश्च भविष्यत्काल एव च

kariShyAmi gamiShyAmi vadiShyAmIti yadvachaH | Atmasthashcha parokShashcha bhaviShyatkAla eva cha

हता जिता च भग्नाश्च मया सर्वे द्विषद्गणाः । आत्मस्थश्च परोक्षश्च वृत्तकालश्च स स्मृतः

hatA jitA cha bhagnAshcha mayA sarve dviShadgaNAH | Atmasthashcha parokShashcha vR^ittakAlashcha sa smR^itaH

[त्वया हत जिताश्चेति यो वदेन्नाट्यकर्मणि । परोक्षश्च परस्थश्च वृत्तकालस्तथैव च

parokShashcha parasthashcha vR^ittakAlastathaiva cha

एष ब्रवीमि कुरुते गच्छतीत्यादि यद्वचः । परस्थो वर्तमानश्च (प्रत्यक्षश्च) भवेत्तथा

eSha bravImi kurute gachChatItyAdi yadvachaH | parastho vartamAnashcha ##(##pratyakShashcha##)## bhavettathA

स गच्छति करोतीति वचनं यदुताहृतम् । परस्थं वर्तमानं च परोक्षं चैव तद्भवेत्

sa gachChati karotIti vachanaM yadutAhR^itam | parasthaM vartamAnaM cha parokShaM chaiva tadbhavet

करिष्यन्ति गमिष्यन्ति वदिष्यन्तीति यद्वचः । परस्थमेष्यत्कालं च परोक्षं चैव तद्भवेत्]

kariShyanti gamiShyanti vadiShyantIti yadvachaH | parasthameShyatkAlaM cha parokShaM chaiva tadbhavet.h##]##

हस्तमन्तरतः कृत्वा यद्वदेन्नाट्यकर्मणि । आत्मस्थं हृदयस्थं च परोक्षं चैव तन्मतम्

hastamantarataH kR^itvA yadvadennATyakarmaNi | AtmasthaM hR^idayasthaM cha parokShaM chaiva tanmatam

परेषामात्मनश्चैव कालस्य च विशेषणात् । सप्तप्रकारस्यास्यैव भेदा ज्ञेया अनेकधा

pareShAmAtmanashchaiva kAlasya cha visheShaNAt | saptaprakArasyAsyaiva bhedA j~neyA anekadhA

एते प्रयोगा विज्ञेया मार्गाभिनययोजिताः । एतेष्विह विनिष्पन्नो विविधोऽभिनयो भवेत्

ete prayogA vij~neyA mArgAbhinayayojitAH | eteShviha viniShpanno vividho.abhinayo bhavet

शिरो हस्तकटीवक्षोजङ्घोरुकरणेषु तु । समः कर्मविभागो यः सामान्याभिनयस्तु सः

shiro hastakaTIvakShoja~NghorukaraNeShu tu | samaH karmavibhAgo yaH sAmAnyAbhinayastu saH

ललितैर्हस्तसंचारस्तथा मृद्वङ्गचेष्टितैः । अभिनेयस्तु नाट्यज्ञै रसभावसमन्वितैः

lalitairhastasa.nchArastathA mR^idva~NgacheShTitaiH | abhineyastu nATyaj~nai rasabhAvasamanvitaiH

अनुद्धतमसंभ्रान्तमनाविद्धाङ्गचेष्टितम् । लयतालकलापातप्रमाणनियतात्मकम्

anuddhatamasaMbhrAntamanAviddhA~NgacheShTitam | layatAlakalApAtapramANaniyatAtmakam

सुविभक्तपदालापमनिष्ठुरमकाहलम् । यदीदृशं भवेन्नाट्यं ज्ञेयमाभ्यन्तरं तु तत्

suvibhaktapadAlApamaniShThuramakAhalam | yadIdR^ishaM bhavennATyaM j~neyamAbhyantaraM tu tat

एतदेव विपर्यस्तं स्वच्छन्दगतिचेष्टितम् । अनिबद्धगीतवाद्यं नाट्यं बाह्यमिति स्मृतम्

etadeva viparyastaM svachChandagaticheShTitam | anibaddhagItavAdyaM nATyaM bAhyamiti smR^itam

लक्षणाभ्यन्तरत्वाद्धि तदाभ्यन्तरमिष्यते । शास्त्रबाह्यं भवेद्यत्तु तद्बाह्यमिति भण्यते

lakShaNAbhyantaratvAddhi tadAbhyantaramiShyate | shAstrabAhyaM bhavedyattu tadbAhyamiti bhaNyate

अनेन लक्ष्यते यस्मात् प्रयोगः कर्म चैव हि । तस्माल्लक्षणमेतद्धि नाट्येऽस्मिन् सम्प्रयोजितम्

anena lakShyate yasmAt prayogaH karma chaiva hi | tasmAllakShaNametaddhi nATye.asmin samprayojitam

अनाचार्योषिता ये च ये च शास्त्रबहिष्कृताः । बाह्यं प्रयुञ्जते ते तु अज्ञात्वाचार्यकीं क्रियाम्

anAchAryoShitA ye cha ye cha shAstrabahiShkR^itAH | bAhyaM prayu~njate te tu aj~nAtvAchAryakIM kriyAm

शब्दं स्पर्शं च रूपं च रसं गन्धं तथैव च । इन्द्रियानीइन्द्रियार्थांश्च भावैरभिनयेद्बुधः

shabdaM sparshaM cha rUpaM cha rasaM gandhaM tathaiva cha | indriyAnIindriyArthAMshcha bhAvairabhinayedbudhaH

कृत्वा साचीकृतां दृष्टिं शिरः पार्श्वनतं तथा । तर्जनी कर्णदेशे च बुधः शब्दं विनिर्दिशेत्

kR^itvA sAcIkR^itAM dR^iShTiM shiraH pArshvanataM tathA | tarjanI karNadeshe cha budhaH shabdaM vinirdishet

किञ्चिदाकुञ्चिते नेत्रे कृत्वा भ्रूक्षेपमेव च । तथांऽसगण्डयोः स्पर्शात् स्पर्शमेवं विनिर्दिशेत्

ki~nchidAku~nchite netre kR^itvA bhrUkShepameva cha | tathA.n.asagaNDayoH sparshAt sparshamevaM vinirdishet

कृत्वा पताकौ मूर्धस्थौ किंचित्प्रचलिताननः । निर्वर्णयन्त्या दृष्ट्या च रूपं त्वभिनयेद् बुधः

kR^itvA patAkau mUrdhasthau ki.nchitprachalitAnanaH | nirvarNayantyA dR^iShTyA cha rUpaM tvabhinayed budhaH

किञ्चिदाकुञ्चिते नेत्रे कृत्वोत्फुल्लां च नासिकाम् । एकोच्छ्वासेन चेष्टौ तु रसगन्धौ विनिर्दिशेत्

ki~nchidAku~nchite netre kR^itvotphullAM cha nAsikAm | ekochChvAsena cheShTau tu rasagandhau vinirdishet

पञ्चानामिन्द्रियार्थानां भावा ह्येतेऽनुभाविनः । श्रोत्रत्वङ्नेत्रजिह्वानां घ्राणस्य च तथैव हि

pa~nchAnAmindriyArthAnAM bhAvA hyete.anubhAvinaH | shrotratva~NnetrajihvAnAM ghrANasya cha tathaiva hi

इन्द्रियार्थाः समनसो भवन्ति ह्यनुभाविनः । न वेत्ति ह्यमनाः किंचिद्विषयं पञ्चधागतम्

indriyArthAH samanaso bhavanti hyanubhAvinaH | na vetti hyamanAH ki.nchidviShayaM pa~nchadhAgatam

मनसस्त्रिविधो भावो विज्ञेयोऽभिनये बुधैः । इष्टस्तथा ह्यनिष्टश्च मध्यस्थश्च तथैव हि

manasastrividho bhAvo vij~neyo.abhinaye budhaiH | iShTastathA hyaniShTashcha madhyasthashcha tathaiva hi

प्रह्लादनेन गात्रस्य तथा पुलकितेन च । वदनस्य विकासेन कुर्यादिष्टनिदर्शनम्

prahlAdanena gAtrasya tathA pulakitena cha | vadanasya vikAsena kuryAdiShTanidarshanam

इष्टे शब्दे तथा रूपे स्पर्शे गन्धे तथा रसे । इन्द्रियैर्मनसा प्राप्तैः सौमुख्यं सम्प्रदर्शयेत्

iShTe shabde tathA rUpe sparshe gandhe tathA rase | indriyairmanasA prAptaiH saumukhyaM sampradarshayet

परावृत्तेन शिरसा नेत्रनासाविकर्षणैः । चक्षुषश्चाप्रदानेन ह्यनिष्टमभिनिर्दिशेत्

parAvR^ittena shirasA netranAsAvikarShaNaiH | chakShuShashchApradAnena hyaniShTamabhinirdishet

नातिहृष्टेन मनसा न चात्यर्थजुगुप्सया । मध्यस्थनैव भावेन मध्यस्थमभिनिर्दिशेत्

nAtihR^iShTena manasA na chAtyarthajugupsayA | madhyasthanaiva bhAvena madhyasthamabhinirdishet

तेनेदं तस्य वापीदं स एवं प्रकरोति वा । परोक्षाभिनयो यस्तु मध्यस्थ इति स स्मृतः

tenedaM tasya vApIdaM sa evaM prakaroti vA | parokShAbhinayo yastu madhyastha iti sa smR^itaH

आत्मानुभावी योऽर्थः स्यादात्मस्थ इति स स्मृतः । परार्थवर्णना यत्र परस्थः स तु संज्ञितः

AtmAnubhAvI yo.arthaH syAdAtmastha iti sa smR^itaH | parArthavarNanA yatra parasthaH sa tu sa.nj~nitaH

प्रायेण सर्वभावानां कामान्निष्पत्तिरिष्यते । स चेच्छागुणसम्पन्नो बहुधा परिकल्पितः

prAyeNa sarvabhAvAnAM kAmAnniShpattiriShyate | sa chechChAguNasampanno bahudhA parikalpitaH

धर्मकामोऽर्थकामश्च मोक्षकामस्तथैव च । स्त्रीपुंसयोस्तु योगो यः स तु काम इति स्मृतः

dharmakAmo.arthakAmashcha mokShakAmastathaiva cha | strIpuMsayostu yogo yaH sa tu kAma iti smR^itaH

सर्वस्यैव हि लोकस्य सुखदुःखनिबर्हणः । भूयिष्ठं दृष्यते कामः स सुखं व्यसनेष्वपि

sarvasyaiva hi lokasya sukhaduHkhanibarhaNaH | bhUyiShThaM dR^iShyate kAmaH sa sukhaM vyasaneShvapi

यः स्त्रीपुरुषसंयोगो रतिसंभोगकारकः । स श‍ृङ्गार इति ज्ञेय उपचारकृतः शुभः

yaH strIpuruShasaMyogo ratisaMbhogakArakaH | sa shR^i~NgAra iti j~neya upachArakR^itaH shubhaH

भूयिष्ठमेव लोकोऽयं सुखमिच्छति सर्वदा । सुखस्य हि स्त्रियो मूलं नाना शीलाश्चा ताः पुनः

bhUyiShThameva loko.ayaM sukhamichChati sarvadA | sukhasya hi striyo mUlaM nAnA shIlAshchA tAH punaH

देवदानवगन्धर्वरक्षोनागपतत्रिणाम् । पिशाचयक्षव्यालानां नरवानरहस्तिनाम्

devadAnavagandharvarakShonAgapatatriNAm | pishAchayakShavyAlAnAM naravAnarahastinAm

मृगमीनोष्ट्रमकरखरसूकरवाजिनाम् । महीषाजगवादीनां तुल्यशीलाः स्त्रियः स्मृताः

mR^igamInoShTramakarakharasUkaravAjinAm | mahIShAjagavAdInAM tulyashIlAH striyaH smR^itAH

स्निग्धैरङ्गैरुपाङ्गैश्च स्थिरा मन्दनिमेषिणि । अरोगा दीप्त्युपेता च दानसत्त्वार्जवान्विता

snigdhaira~NgairupA~Ngaishcha sthirA mandanimeShiNi | arogA dIptyupetA cha dAnasattvArjavAnvitA

अल्पस्वेदा समरता स्वल्पभुक् सुरतप्रिया । गन्धपुष्परता हृद्या देवशीलाङ्गना स्मृता

alpasvedA samaratA svalpabhuk suratapriyA | gandhapuShparatA hR^idyA devashIlA~NganA smR^itA

अधर्मशाठ्याभिरता स्थिरक्रोधातिनिष्ठुरा । मद्यमांसप्रिअया नित्यं कोपना चातिमानिनी

adharmashAThyAbhiratA sthirakrodhAtiniShThurA | madyamAMsapriayA nityaM kopanA chAtimAninI

चपला चातिलुब्धा च परुषा कलहप्रिया । ईर्ष्याशीला चलस्नेहा चासुरं शीलमाश्रिता

chapalA chAtilubdhA cha paruShA kalahapriyA | IrShyAshIlA chalasnehA chAsuraM shIlamAshritA

क्रीडापरा चारुनेत्रा नखदन्तैः सुपुष्पितैः । स्वऽङ्गी च स्थिरभाषी च मन्दापत्या रतिप्रिया

krIDAparA chArunetrA nakhadantaiH supuShpitaiH | sva~~NgI cha sthirabhAShI cha mandApatyA ratipriyA

गीते वाद्ये च नृत्ते च रता हृष्टा मृजावती । गन्धर्वसत्त्वा विज्ञेया स्निग्धत्वक्केशलोचना

gIte vAdye cha nR^itte cha ratA hR^iShTA mR^ijAvatI | gandharvasattvA vij~neyA snigdhatvakkeshalochanA

बृहद्व्यायतसर्वाङ्गी रक्तविस्तीर्णलोचना । खररोमा दिवास्वप्ननिरतात्युच्चभाषिणी

bR^ihadvyAyatasarvA~NgI raktavistIrNalochanA | khararomA divAsvapnaniratAtyuchchabhAShiNI

नखदन्तक्षतकरी क्रोधेर्ष्याकलहप्रिया । निशाविहारशीला च राक्षसं शीलमाश्रिता

nakhadantakShatakarI krodherShyAkalahapriyA | nishAvihArashIlA cha rAkShasaM shIlamAshritA

तीक्ष्णनासाग्रदशना सुतनुस्ताम्रलोचना । नीलोत्पलसवर्णा च स्वप्नशीलाऽतिकोपना

tIkShNanAsAgradashanA sutanustAmralochanA | nIlotpalasavarNA cha svapnashIlA.atikopanA

तिर्यग्गतिश्चलारम्भा बहुश्वासातिमानिनी । गन्धमाल्यासवरतानागसत्त्वाऽङ्गना स्मृता

tiryaggatishchalArambhA bahushvAsAtimAninI | gandhamAlyAsavaratAnAgasattvA.a~NganA smR^itA

अत्यन्तव्यावृतास्या च तीक्ष्णशीला सरित्प्रिया । सुरासवक्षीररता बह्वपत्या फलप्रिया

atyantavyAvR^itAsyA cha tIkShNashIlA saritpriyA | surAsavakShIraratA bahvapatyA phalapriyA

नित्यं श्वसनशीलाच तथोद्यानवनप्रिया । चपला बहुवाक्छीघ्रा शाकुनं सत्त्वमाश्रिता

nityaM shvasanashIlAcha tathodyAnavanapriyA | chapalA bahuvAkChIghrA shAkunaM sattvamAshritA

ऊनाधिकाङ्गुलिकरा रात्रौ निष्कुटचारिणि । बालोद्वेजनशीला च पिशुना क्लिष्टभाषिणि

UnAdhikA~NgulikarA rAtrau niShkuTachAriNi | bAlodvejanashIlA cha pishunA kliShTabhAShiNi

सुरते कुत्सिताचारा रोमशाङ्गी महास्वना । पिशाचसत्त्वा विज्ञेया मद्यमांसबलिप्रिया

surate kutsitAchArA romashA~NgI mahAsvanA | pishAchasattvA vij~neyA madyamAMsabalipriyA

स्वप्नप्रस्वेदनाङ्गी च स्थिरशय्यासनप्रिया । मेधाविनी बुद्धिमती मद्यगन्धामिषप्रिया

svapnaprasvedanA~NgI cha sthirashayyAsanapriyA | medhAvinI buddhimatI madyagandhAmiShapriyA

चिरदृष्टेषु हर्षं च कृतज्ञत्वादुपैति सा । अदीर्घशायिनी चैव यक्षशीलाऽङ्गना स्मृता

chiradR^iShTeShu harShaM cha kR^itaj~natvAdupaiti sA | adIrghashAyinI chaiva yakShashIlA.a~NganA smR^itA

तुल्यमानावमाना या परुषत्वक् खरस्वरा । शठानृतोद्धतकथा व्यालसत्त्वा च पिङ्गदृक्

tulyamAnAvamAnA yA paruShatvak kharasvarA | shaThAnR^itoddhatakathA vyAlasattvA cha pi~NgadR^ik

विभक्ताङ्गी कृतज्ञा च गुरुदेवद्विजप्रिया । धर्मकामार्थनिरता ह्यहङ्कारविवर्जिता । सुहृत्प्रिया सुशीला च मानुषं सत्त्वमाश्रिता

vibhaktA~NgI kR^itaj~nA cha gurudevadvijapriyA | dharmakAmArthaniratA hyaha~NkAravivarjitA | suhR^itpriyA sushIlA cha mAnuShaM sattvamAshritA

संहताल्पतनुर्हृष्टा पिङ्गरोमा छलप्रिया । प्रगल्भा चपला तीक्ष्णा वृक्षारामवनप्रिया

saMhatAlpatanurhR^iShTA pi~NgaromA ChalapriyA | pragalbhA chapalA tIkShNA vR^ikShArAmavanapriyA

स्वल्पमप्युपकारं तु नित्यं या बहुमन्यते । प्रसह्यरतिशीला च वानरं सत्त्वमाश्रिता

svalpamapyupakAraM tu nityaM yA bahumanyate | prasahyaratishIlA cha vAnaraM sattvamAshritA

महाहनुललाटा च शरीरोपचयान्विता । पिङ्गाक्षी रोमशाङ्गी च गन्धमाल्यासवप्रिया

mahAhanulalATA cha sharIropachayAnvitA | pi~NgAkShI romashA~NgI cha gandhamAlyAsavapriyA

कोपना स्थिरचित्ता च जलोद्यानवनप्रिया । मधुराभिरता चैव हस्तिसत्त्वा प्रकीर्तिता

kopanA sthirachittA cha jalodyAnavanapriyA | madhurAbhiratA chaiva hastisattvA prakIrtitA

स्वल्पोदरी भग्ननासा तनुजङ्घा वनप्रिया । चलवीस्तीर्णनयना चपला शीघ्रगामिनी

svalpodarI bhagnanAsA tanuja~NghA vanapriyA | chalavIstIrNanayanA chapalA shIghragAminI

दिवात्रासपरा नित्यं गीतवाद्यरतिप्रिया । निवासस्थिरचित्ता च मृगसत्त्वा प्रकीर्तिता

divAtrAsaparA nityaM gItavAdyaratipriyA | nivAsasthirachittA cha mR^igasattvA prakIrtitA

दीर्घपीनोन्नतोरस्का चला नातिनिमेषिणी । बहुभृत्या बहुसुता मत्स्यसत्त्वा जलप्रिया

dIrghapInonnatoraskA chalA nAtinimeShiNI | bahubhR^ityA bahusutA matsyasattvA jalapriyA

लम्बोष्ठी स्वेदबहुला किञ्चिद्विकटगामिनी । कृशोदरी पुष्पफललवणाम्लकटुप्रिया

lamboShThI svedabahulA ki~nchidvikaTagAminI | kR^ishodarI puShpaphalalavaNAmlakaTupriyA

उद्बन्धकटिपार्श्वा च खरनिष्ठुरभाषिणी । अत्युन्नतकटीग्रीवा उष्ट्रसत्त्वाऽटवीप्रिया

udbandhakaTipArshvA cha kharaniShThurabhAShiNI | atyunnatakaTIgrIvA uShTrasattvA.aTavIpriyA

स्थूलशीर्षाञ्चितग्रीवा दारितास्या महस्वना । ज्ञेया मकरसत्त्वा च क्रूरा मत्स्यगुणैर्युता

sthUlashIrShA~nchitagrIvA dAritAsyA mahasvanA | j~neyA makarasattvA cha krUrA matsyaguNairyutA

स्थूलजिह्वोष्ठदशना रूक्षत्वक्कटुभाषिणी । रतियुद्धकरी धृष्टा नखदन्तक्षतप्रिया

sthUlajihvoShThadashanA rUkShatvakkaTubhAShiNI | ratiyuddhakarI dhR^iShTA nakhadantakShatapriyA

सपत्नीद्वेषिणी दक्षा चपला शीघ्रगामिनी । सरोगा बह्वपत्या च खरसत्त्वा प्रकीर्तिता

sapatnIdveShiNI dakShA chapalA shIghragAminI | sarogA bahvapatyA cha kharasattvA prakIrtitA

दीर्घपृष्ठोदरमुखी रोमशाली बलान्विता । सुसंक्षिप्तललाटा च कन्दमूलफलप्रिया

dIrghapR^iShThodaramukhI romashAlI balAnvitA | susa.nkShiptalalATA cha kandamUlaphalapriyA

कृष्णा दंष्टोत्कटमुखी ह्रस्वोदरशिरोरुहा । हीनाचारा बह्वपत्या सौकरं सत्त्वमाश्रिता

kR^iShNA da.nShTotkaTamukhI hrasvodarashiroruhA | hInAchArA bahvapatyA saukaraM sattvamAshritA

स्थिरा विभक्तपार्श्वोरुकटीपृष्ठशिरोधरा । सुभगा दानशीला च ऋजुस्थूलशिरोरुहा

sthirA vibhaktapArshvorukaTIpR^iShThashirodharA | subhagA dAnashIlA cha R^ijusthUlashiroruhA

कृशा चञ्चलचित्ता च स्निग्धवाक्छीघ्रगामिनी । कामक्रोधपरा चैव हयसत्त्वाङ्गना स्मृता ॥ १३६। स्थूलपृष्ठाक्षिदशना तनुपार्श्वोदरा स्थिरा । हरिरोमाञ्चिता रौद्री लोकद्विष्टा रतिप्रिया

kR^ishA cha~nchalachittA cha snigdhavAk.hChIghragAminI | kAmakrodhaparA chaiva hayasattvA~NganA smR^itA || 136. sthUlapR^iShThAkShidashanA tanupArshvodarA sthirA | hariromA~nchitA raudrI lokadviShTA ratipriyA

। किञ्चिदुन्नतवक्त्रा च जलक्रीडावनप्रिया । बृहल्ललाटा सुश्रोणी माहिषं सत्त्वमाश्रिता

. ki~nchidunnatavaktrA cha jalakrIDAvanapriyA | bR^ihallalATA sushroNI mAhiShaM sattvamAshritA

कृशा तनुभुजोरस्का निष्टब्धस्थिरलोचना । संक्षिप्तपाणिपादा च सूक्ष्मरोमसमाचिता

kR^ishA tanubhujoraskA niShTabdhasthiralochanA | sa.nkShiptapANipAdA cha sUkShmaromasamAchitA

नाम्बरग्रहणं रङ्गे न स्नानं न विलेपनम् । नाञ्जनं नाङ्गरागश्च केशसंयमनं तथा

nAmbaragrahaNaM ra~Nge na snAnaM na vilepanam | nA~njanaM nA~NgarAgashcha keshasaMyamanaM tathA

उद्बन्धगात्रनयना विजृम्भणपरायणा । दीर्घाल्पवदना स्वल्पपाणिपादविभूषिता

udbandhagAtranayanA vijR^imbhaNaparAyaNA | dIrghAlpavadanA svalpapANipAdavibhUShitA

उच्चःस्वना स्वल्पनिद्रा क्रोधना सुकृतप्रिया । हीनाचारा कृतज्ञा च श्वशीला परिकीर्तिता

uchchaHsvanA svalpanidrA krodhanA sukR^itapriyA | hInAchArA kR^itaj~nA cha shvashIlA parikIrtitA

पृथुपीनून्नतश्रोणी तनुजङ्घा सुहृत्प्रिया । संक्षिप्तपाणिपादा च दृढारम्भा प्रजाहिता

pR^ithupInoonnatashroNI tanuja~NghA suhR^itpriyA | sa.nkShiptapANipAdA cha dR^iDhArambhA prajAhitA

पितृदेवार्चनरता सत्यशौचगुरुप्रिया । स्थिरा परिक्लेशसहा गवां सत्त्वं समाश्रिता

pitR^idevArchanaratA satyashauchagurupriyA | sthirA parikleshasahA gavAM sattvaM samAshritA

नानाशीलाः स्त्रियो ज्ञेयाः स्वं स्वं सत्त्वं समाश्रिताः । विज्ञाय च यथासत्त्वमुपसेवेत ताः पुनः

nAnAshIlAH striyo j~neyAH svaM svaM sattvaM samAshritAH | vij~nAya cha yathAsattvamupaseveta tAH punaH

उपचारो यथासत्त्वं स्त्रीणामल्पोऽपि हर्षदः । महानप्यन्यथायुक्तो नैव तुष्टिकरो भवेत्

upachAro yathAsattvaM strINAmalpo.api harShadaH | mahAnapyanyathAyukto naiva tuShTikaro bhavet

यथा सम्प्रर्थितावाप्त्या रतिः समुपजायते । स्त्रीपुंसयोश्च रत्यर्थमुपचारो विधीयते

yathA samprarthitAvAptyA ratiH samupajAyate | strIpuMsayoshcha ratyarthamupachAro vidhIyate

धर्मार्थं हि तपश्चर्या सुखार्थं धर्म इष्यते । सुखस्य मूलं प्रमदास्तासु सम्भोग इष्यते

dharmArthaM hi tapashcharyA sukhArthaM dharma iShyate | sukhasya mUlaM pramadAstAsu sambhoga iShyate

कामोपभागो द्विविधो नाट्यधर्मेऽभिधीयते । बाह्याभ्यन्तरतश्चैव नारीपुरुषसंश्रयः

kAmopabhAgo dvividho nATyadharme.abhidhIyate | bAhyAbhyantaratashchaiva nArIpuruShasaMshrayaH

आभ्यन्तरः पार्थिवानां स च कार्यस्तु नाटके । बाह्यो वेश्यागतश्चैव स च प्रकरणे भवेत्

AbhyantaraH pArthivAnAM sa cha kAryastu nATake | bAhyo veshyAgatashchaiva sa cha prakaraNe bhavet

तत्र राजोपभोगं तु व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः । उपचारविधिं सम्यक् कामतन्त्रसमुत्थितम्

tatra rAjopabhogaM tu vyAkhyAsyAmyanupUrvashaH | upachAravidhiM samyak kAmatantrasamutthitam

त्रिविधा प्रकृतिः स्त्रीणां नानासत्त्वसमुद्भवा । बाह्या चाभ्यन्तरा चैव स्याद्बाह्याभ्यन्तरापरा

trividhA prakR^itiH strINAM nAnAsattvasamudbhavA | bAhyA chAbhyantarA chaiva syAdbAhyAbhyantarAparA

कुलीनाभ्यन्तरा ज्ञेया बाह्या वेश्याङ्गना स्मृता । कृतशौचा तु या नारी सा बाह्याभ्यन्तरा स्मृता

kulInAbhyantarA j~neyA bAhyA veshyA~NganA smR^itA | kR^itashauchA tu yA nArI sA bAhyAbhyantarA smR^itA

अन्तःपुरोपचारे तु कुलजा कन्यकापि वा । न हि राजोपचारे तु बाह्यस्त्रीभोग इष्यते

antaHpuropachAre tu kulajA kanyakApi vA | na hi rAjopachAre tu bAhyastrIbhoga iShyate

आभ्यन्तरो भवेद्राज्ञो बाह्यो बाह्यजनस्य च । दिव्यवेशाङ्गनानां हि राज्ञां भवति सङ्गमः

Abhyantaro bhavedrAj~no bAhyo bAhyajanasya cha | divyaveshA~NganAnAM hi rAj~nAM bhavati sa~NgamaH

कुलजाकामितं यच्च तज्ज्ञेयं कन्यकास्वपि । या चापि वेश्या साप्यत्र यथैव कुलजा तथा

kulajAkAmitaM yachcha tajj~neyaM kanyakAsvapi | yA chApi veshyA sApyatra yathaiva kulajA tathA

इह कामसमुत्पतीर्नानाभावसमुद्भवा । स्त्रीणां वा पुरुषाणां वा उत्तमाधममध्यमा

iha kAmasamutpatIrnAnAbhAvasamudbhavA | strINAM vA puruShANAM vA uttamAdhamamadhyamA

श्रवणाद्दर्शनाद्रूपादङ्गलीलाविचेष्टितैः । मधुरैश्च समालापैः कामः समुपजायते

shravaNAddarshanAdrUpAda~NgalIlAvicheShTitaiH | madhuraishcha samAlApaiH kAmaH samupajAyate

सखीस्कन्धार्पितकरा कृत्वा स्थानकमायतम् । दर्शयेत ततः कान्तं सचिह्नं सरसव्रणम्

sakhIskandhArpitakarA kR^itvA sthAnakamAyatam | darshayeta tataH kAntaM sachihnaM sarasavraNam

ततः कामयमानानां नृणां स्त्रीणामथापि च । कामाभावेङ्गितानीह तज्ज्ञः समुपलक्षयेत्

tataH kAmayamAnAnAM nR^iNAM strINAmathApi cha | kAmAbhAve~NgitAnIha tajj~naH samupalakShayet

ललिता चलपक्ष्मा च तथा च मुकुलेक्षणा । स्रस्तोत्तरपुटा चैव काम्या दृष्टिर्भवेदिह

lalitA chalapakShmA cha tathA cha mukulekShaNA | srastottarapuTA chaiva kAmyA dR^iShTirbhavediha

[वलितान्ता सलालित्यसंमितैर्व्यञ्जितैरस्तथा । दृष्टिः सा ललिता नाम स्त्रीणामर्धावलोकने ॥] १६१॥ ईष्त्संरक्तगण्डस्तु सस्वेदलवचित्रितः । प्रस्पन्दमानरोमाञ्चो मुखरागो भवेदिह

dR^iShTiH sA lalitA nAma strINAmardhAvalokane ||##]## 161|| IShtsaMraktagaNDastu sasvedalavachitritaH | praspandamAnaromA~ncho mukharAgo bhavediha

काम्येनाङ्गविकारेण सकटाक्षनिरीक्षितैः । तथाभरणसंस्पर्शैः कर्णकण्डुयनैरपि

kAmyenA~NgavikAreNa sakaTAkShanirIkShitaiH | tathAbharaNasaMsparshaiH karNakaNDuyanairapi

अङ्गुष्ठाग्रविलिखनैः स्तननाभिप्रदर्शनैः । नखनिस्तोदनाच्चैव केशसंयमनादपि

a~NguShThAgravilikhanaiH stananAbhipradarshanaiH | nakhanistodanAchchaiva keshasaMyamanAdapi

वेश्यामेवंविधैर्भावैर्लक्षयेन्मदनातुराम् । कुलजायास्तथा चैव प्रवक्ष्यामीङ्गितानि तु

veshyAmevaMvidhairbhAvairlakShayenmadanAturAm | kulajAyAstathA chaiva pravakShyAmI~NgitAni tu

प्रहसन्तीव नेत्राभ्यां प्रततं च निरीक्षते । स्मयते सा निगूढं च वाचं चाधोमुखी वदेत्

prahasantIva netrAbhyAM pratataM cha nirIkShate | smayate sA nigUDhaM cha vAchaM chAdhomukhI vadet

स्मितोत्तरा मन्दवाक्या स्वेदाकारनिगूहनी । प्रस्पन्दिताधरा चैव चकिता च कुलाङ्गना

smitottarA mandavAkyA svedAkAranigUhanI | praspanditAdharA chaiva chakitA cha kulA~NganA

एवंविधैः कामलिङ्गैरप्राप्तसुरतोत्सवा । दशस्थानगतं कामं नानाभावैः प्रदर्शयेत्

evaMvidhaiH kAmali~NgairaprAptasuratotsavA | dashasthAnagataM kAmaM nAnAbhAvaiH pradarshayet

प्रथमे त्वभिलाषः स्याद् द्वितीये चिन्तनं भवेत् । अनुस्मृतिस्तृतीये तु चतुर्थे गुणकीर्तनम्

prathame tvabhilAShaH syAd dvitIye chintanaM bhavet | anusmR^itistR^itIye tu chaturthe guNakIrtanam

उद्वेगः पञ्चमे प्रोक्तो विलापः षष्ठ उच्यते । उन्मादः सप्तमे ज्ञेयो भवेद्व्याधिस्तथाष्टमे

udvegaH pa~nchame prokto vilApaH ShaShTha uchyate | unmAdaH saptame j~neyo bhavedvyAdhistathAShTame

नवमे जडता चैव दशमे मरणं भवेत् । स्त्रीपुंसयोरेष विधिर्लक्षणं च निबोधत

navame jaDatA chaiva dashame maraNaM bhavet | strIpuMsayoreSha vidhirlakShaNaM cha nibodhata

व्यवसायात्समारब्धः संकल्पेच्छासमुद्भवः । समागमोपायकृतः सोऽभिलाषः प्रकीर्तितः

vyavasAyAtsamArabdhaH sa.nkalpechChAsamudbhavaH | samAgamopAyakR^itaH so.abhilAShaH prakIrtitaH

निर्याति विशति च मुहुः करोति चाकारमेव मदनस्य । तिष्ठति च दर्शनपथे प्रथमस्थाने स्थिता कामे

niryAti vishati cha muhuH karoti chAkArameva madanasya | tiShThati cha darshanapathe prathamasthAne sthitA kAme

केनोपायेन सम्प्राप्तिः कथं वासौ भवेन्मम । दूतीनिवेदितैर्भावैरिति चिन्तां निदर्शयेत्

kenopAyena samprAptiH kathaM vAsau bhavenmama | dUtIniveditairbhAvairiti chintAM nidarshayet

आकेकरार्धविप्रेक्षितानि वलयरशनापरामर्शः । नीवीनाभ्याः संस्पर्शनं च कार्यं द्वितीये तु

AkekarArdhaviprekShitAni valayarashanAparAmarshaH | nIvInAbhyAH saMsparshanaM cha kAryaM dvitIye tu

सुमुहुर्मुहुर्निःश्वसितैर्मनोरथविचिन्तनैः । प्रद्वेषाच्चान्यकार्याणामनुस्मृतिरुदाहृता

sumuhurmuhurniHshvasitairmanorathavichintanaiH | pradveShAchchAnyakAryANAmanusmR^itirudAhR^itA

नैवासने न शयने धृतिमुपलभते स्वकर्मणि विहस्ता । तच्चिन्तोपगतत्वात् तृतीयमेव प्रयुञ्जीत

naivAsane na shayane dhR^itimupalabhate svakarmaNi vihastA | tachchintopagatatvAt tR^itIyameva prayu~njIta

अङ्गप्रत्यङ्गलीलाभिर्वाक्चेष्टाहसितेक्षितैः । नास्त्यन्यः सदृशस्तेनेत्येतत् स्याद् गुणकीर्तनम्

a~Ngapratya~NgalIlAbhirvAk.hcheShTAhasitekShitaiH | nAstyanyaH sadR^ishastenetyetat syAd guNakIrtanam

गुणकीर्तनोल्लुकसनैरश्रुस्वेदापमार्जनैश्चापि । दूत्यविरहविस्रम्भैरभिनययोगश्चतुर्थे तु

guNakIrtanollukasanairashrusvedApamArjanaishchApi | dUtyavirahavisrambhairabhinayayogashchaturthe tu

आसने शयने चापि न तुष्यति न तिष्ठति । नित्यमेवोत्सुका च स्यादुद्वेगस्थानमाश्रिता

Asane shayane chApi na tuShyati na tiShThati | nityamevotsukA cha syAdudvegasthAnamAshritA

चिन्तानिःश्वासखेदेन हृद्दाहाभिनयेन च । कुर्यात्तदेवमत्यन्तमुद्वेगाभिनयेन च

chintAniHshvAsakhedena hR^iddAhAbhinayena cha | kuryAttadevamatyantamudvegAbhinayena cha

इह स्थित इहासीन इह चोपगतो मया । इति तैस्तैर्विलपितैर्विलापं सम्प्रयोजयेत्

iha sthita ihAsIna iha chopagato mayA | iti taistairvilapitairvilApaM samprayojayet

उद्विग्नात्यर्थमौत्सुक्यादधृत्या च विलापिनी । ततस्ततश्च भ्रमति विलापस्थानमाश्रिता

udvignAtyarthamautsukyAdadhR^ityA cha vilApinI | tatastatashcha bhramati vilApasthAnamAshritA

तत्संश्रितां कथां युङ्क्ते सर्वावस्थागतापि हि । पुंसः प्रद्वेष्टि चाप्यन्यानुन्मादः सम्प्रकीर्तितः

tatsaMshritAM kathAM yu~Nkte sarvAvasthAgatApi hi | puMsaH pradveShTi chApyanyAnunmAdaH samprakIrtitaH

तिष्ठत्यनिमिषदृष्टिर्दीर्घं निःश्वसिति गच्छति ध्यानम् । रोदिति विहारकाले नाट्यमिदं स्यात्तथोन्मादे

tiShThatyanimiShadR^iShTirdIrghaM niHshvasiti gachChati dhyAnam | roditi vihArakAle nATyamidaM syAttathonmAde

सामदानार्थसंभोगैः काम्यैः सम्प्रेषणैरपि । सर्वैर्निराकृतैः पश्चाद् व्याधिः समुपजायते

sAmadAnArthasaMbhogaiH kAmyaiH sampreShaNairapi | sarvairnirAkR^itaiH pashchAd vyAdhiH samupajAyate

मुह्यति हृदयं क्वापि प्रयाति शिरसश्च वेदना तीव्रा । न धृतिं चाप्युपलभते ह्यष्टममेवं प्रयुञ्जीत

muhyati hR^idayaM kvApi prayAti shirasashcha vedanA tIvrA | na dhR^itiM chApyupalabhate hyaShTamamevaM prayu~njIta

पृष्टा न किञ्चित् प्रब्रते न श‍ृणोति न पश्यति । हाकष्टवाक्या तूष्णीका जडतायां गतस्मृतिः

pR^iShTA na ki~nchit prabrate na shR^iNoti na pashyati | hAkaShTavAkyA tUShNIkA jaDatAyAM gatasmR^itiH

अकाण्डे दत्तहुंकारा तथा प्रशिथिलाङ्गिका । श्वासग्रस्तानना चैव जडताभिनये भवेत्

akANDe dattahu.nkArA tathA prashithilA~NgikA | shvAsagrastAnanA chaiva jaDatAbhinaye bhavet

सर्वैः कृतैः प्रतीकारैर्यदी नास्ति समागमः । कामाग्निना प्रदीप्ताया जायते मरणं ततः

sarvaiH kR^itaiH pratIkArairyadI nAsti samAgamaH | kAmAgninA pradIptAyA jAyate maraNaM tataH

एवं स्थानानि कार्याणि कामतन्त्रं समीक्ष्य तु । अप्राप्तौ यानि कामस्य वर्जयित्वा तु नैधनम्

evaM sthAnAni kAryANi kAmatantraM samIkShya tu | aprAptau yAni kAmasya varjayitvA tu naidhanam

विविधैः पुरुषोऽप्येवं विप्रलम्भसमुद्भवैः । भावैरेतानि कामस्य नानारूपाणि योजयेत्।

vividhaiH puruSho.apyevaM vipralambhasamudbhavaiH | bhAvairetAni kAmasya nAnArUpANi yojayet.h.

एवं कामयमानानां स्त्रीणा नृणामथापि वा । सामान्यगुणयोगेन युञ्जीताभिनयं बुधः

evaM kAmayamAnAnAM strINA nR^iNAmathApi vA | sAmAnyaguNayogena yu~njItAbhinayaM budhaH

चिन्तानिःश्वासखेदेन हृद्दाहाभिनयेन च । तथानुगमन्नाच्चापि तथैवाध्वनिरीक्षणात्

chintAniHshvAsakhedena hR^iddAhAbhinayena cha | tathAnugamannAchchApi tathaivAdhvanirIkShaNAt

आकाशवीक्षणाच्चापि तथा दीनप्रभाषणात् । स्पर्शनान्मोटनाच्चापि तथा सापाश्रयाश्रयात्

AkAshavIkShaNAchchApi tathA dInaprabhAShaNAt | sparshanAnmoTanAchchApi tathA sApAshrayAshrayAt

एभिर्नानाश्रयोत्पन्नैर्विप्रलम्भसमुद्भवैः । कामस्थानानि सर्वाणि भूयिष्ठं सम्प्रयोजयेत्

ebhirnAnAshrayotpannairvipralambhasamudbhavaiH | kAmasthAnAni sarvANi bhUyiShThaM samprayojayet

स्रजो भूषणगन्धांश्च गृहाण्युपवनानि च । कामाग्निना दह्यमानः शीतलानि निषेवते

srajo bhUShaNagandhAMshcha gR^ihANyupavanAni cha | kAmAgninA dahyamAnaH shItalAni niShevate

प्रदह्यमानः कामार्तो बहुस्थानसमर्दितः । प्रेषयेत्कामतो दूतीमात्मावस्थाप्रदर्शिनीम्

pradahyamAnaH kAmArto bahusthAnasamarditaH | preShayetkAmato dUtImAtmAvasthApradarshinIm

सन्देशं चैव दूत्यास्तु प्रदद्यान्मदनाश्रयम् । तस्येयं समवस्थेति कथयेद्विनयेन सा

sandeshaM chaiva dUtyAstu pradadyAnmadanAshrayam | tasyeyaM samavastheti kathayedvinayena sA

अथावेदितभावार्थो रत्युपायं विचिन्तयेत् । अयं विधिर्विधानज्ञैः कार्यः प्रच्छन्नकामिते

athAveditabhAvArtho ratyupAyaM vichintayet | ayaM vidhirvidhAnaj~naiH kAryaH prachChannakAmite

विधिं राजोपचारस्य पुनर्वक्ष्यामि तत्त्वतः । अभ्यन्तरगतं सम्यक् कामतन्त्रसमुत्थितम्

vidhiM rAjopachArasya punarvakShyAmi tattvataH | abhyantaragataM samyak kAmatantrasamutthitam

सुखदुःखकृतान् भावान् नानाशीलसमुत्थितान् । यान्यान् प्रकुरुते राजा तान्स्तान् लोकानुवर्तते

sukhaduHkhakR^itAn bhAvAn nAnAshIlasamutthitAn | yAnyAn prakurute rAjA tAnstAn lokAnuvartate

न दुर्लभाः पार्थिवानां स्त्र्यर्थमाज्ञाकृताः गुणाः । दाक्षिण्यात्तु समुद्भूतः कामो रतिकरो भवेत्

na durlabhAH pArthivAnAM stryarthamAj~nAkR^itAH guNAH | dAkShiNyAttu samudbhUtaH kAmo ratikaro bhavet

बहुमानेन देवीनां वल्लभानां भयेन च । प्रच्छन्नकामितं राज्ञा कार्यं परिजनं प्रति

bahumAnena devInAM vallabhAnAM bhayena cha | prachChannakAmitaM rAj~nA kAryaM parijanaM prati

यद्यप्यस्ति नरेन्द्राणां कामतन्त्रमनेकधा । प्रच्छन्नाकामितं यत्तु तद्वै रतिकरं भवेत्

yadyapyasti narendrANAM kAmatantramanekadhA | prachChannAkAmitaM yattu tadvai ratikaraM bhavet

यद्वामाभिनिवेशित्वं यतश्च विनिवार्यते । दुर्लभत्वं च यन्नार्याः सा कामस्य परा रतिः

yadvAmAbhiniveshitvaM yatashcha vinivAryate | durlabhatvaM cha yannAryAH sA kAmasya parA ratiH

राज्ञामन्तःपुरजने दिवासम्भोग इष्यते । वासोअपचारो यश्चैअषां स रात्रौ परिकीर्तितः

rAj~nAmantaHpurajane divAsambhoga iShyate | vAsoapachAro yashcaiaShAM sa rAtrau parikIrtitaH

परिपाट्यां फलार्थे वा नवे प्रसव एव वा । दुःखे चैव प्रमोदे च षडेते वासकाः स्मृताः

paripATyAM phalArthe vA nave prasava eva vA | duHkhe chaiva pramode cha ShaDete vAsakAH smR^itAH

उचिते वासके स्त्रीनामृतुकालेऽपि वा नृपैः । प्रेष्याणामथवेष्टानां कार्यं चैवोपसर्पणम्

uchite vAsake strInAmR^itukAle.api vA nR^ipaiH | preShyANAmathaveShTAnAM kAryaM chaivopasarpaNam

तत्र वासकसज्जा च विरहोत्कण्ठितापि वा । स्वाधीनभर्तृका चापि कलहान्तरितापि वा

tatra vAsakasajjA cha virahotkaNThitApi vA | svAdhInabhartR^ikA chApi kalahAntaritApi vA

खण्डिता विप्रलब्धा वा तथा प्रोषितभर्तृका । तथाभिसारिका चैव ज्ञेयास्त्वष्टौ तु नयिकाः

khaNDitA vipralabdhA vA tathA proShitabhartR^ikA | tathAbhisArikA chaiva j~neyAstvaShTau tu nayikAH

उचिते वासकए या तु रतिसंभोगलालसा । मण्डनं कुरुते हृष्टा सा वै वासकसज्जिका

uchite vAsakae yA tu ratisaMbhogalAlasA | maNDanaM kurute hR^iShTA sA vai vAsakasajjikA

अनेककार्यव्यासङ्गाद्यस्या नागच्छति प्रियः । तदनागतदुःखार्ता विरहोत्कण्ठिता तु सा

anekakAryavyAsa~NgAdyasyA nAgachChati priyaH | tadanAgataduHkhArtA virahotkaNThitA tu sA

सुरतातिरसैर्बद्धो यस्याः पार्श्वे तु नायकः । सान्द्रामोदगुणप्राप्ता भवेत् स्वाधीनभर्तृका

suratAtirasairbaddho yasyAH pArshve tu nAyakaH | sAndrAmodaguNaprAptA bhavet svAdhInabhartR^ikA

ईर्ष्याकलहनिष्क्रान्तो यस्या नागच्छति प्रियः । सामर्षवशसम्प्राप्ता कलहान्तरिता भवेत्

IrShyAkalahaniShkrAnto yasyA nAgachChati priyaH | sAmarShavashasamprAptA kalahAntaritA bhavet

व्यासङ्गादुचिते यस्या वासके नागतः प्रियः । तदनागमदुःखार्ता खण्डिता सा प्रकीर्तिता

vyAsa~NgAduchite yasyA vAsake nAgataH priyaH | tadanAgamaduHkhArtA khaNDitA sA prakIrtitA

यस्या दूतीं प्रियः प्रेष्य दत्त्वा संकेतमेव वा । नागतः कारणेनेह विप्रलब्धा तु सा भवेत्

yasyA dUtIM priyaH preShya dattvA sa.nketameva vA | nAgataH kAraNeneha vipralabdhA tu sA bhavet

नानाकार्याणि सन्धाय यस्या वै प्रोषितः प्रियः । सारूढालककेशान्ता भवेत् प्रोषितभर्तृका

nAnAkAryANi sandhAya yasyA vai proShitaH priyaH | sArUDhAlakakeshAntA bhavet proShitabhartR^ikA

हित्वा लज्जां तु या श्लिष्टा मदेन मदनेन च । अभिसारयते कान्तं सा भवेदभिसारिका

hitvA lajjAM tu yA shliShTA madena madanena cha | abhisArayate kAntaM sA bhavedabhisArikA

आस्ववस्थासु विज्ञेया नायिका नाटकाश्रया । एतासां चैव वक्ष्यामि कामतन्त्रमनेकधा

AsvavasthAsu vij~neyA nAyikA nATakAshrayA | etAsAM chaiva vakShyAmi kAmatantramanekadhA

चिन्तानिःश्वासखेदेन हृद्दाहाभिनयेन च । सखीभिः सह संलापैरात्मावस्थावलोकनैः

chintAniHshvAsakhedena hR^iddAhAbhinayena cha | sakhIbhiH saha saMlApairAtmAvasthAvalokanaiH

ग्लानिदैन्याश्रुपातैश्च रोषस्यागमनेन च । निर्भूषणमृजात्वेन दुःखेन रुदितेन च

glAnidainyAshrupAtaishcha roShasyAgamanena cha | nirbhUShaNamR^ijAtvena duHkhena ruditena cha

खण्डिता विप्रलब्धा वा कलहान्तरितापि वा । तथा प्रोषितकान्ता च भावानेतान् प्रयोजयेत्

khaNDitA vipralabdhA vA kalahAntaritApi vA | tathA proShitakAntA cha bhAvAnetAn prayojayet

विचित्रोज्ज्वलवेषा तु प्रमोदोद्योतितानना । उदीर्णशोभा च तथा कार्या स्वाधीनभर्तृका

vichitrojjvalaveShA tu pramododyotitAnanA | udIrNashobhA cha tathA kAryA svAdhInabhartR^ikA

वेश्यायाः कुलजायायाश्च प्रेष्यायाश्च प्रयोक्तृभिः । एभिर्भावविशेषैस्तु कर्तव्यमभिसारणम्

veshyAyAH kulajAyAyAshcha preShyAyAshcha prayoktR^ibhiH | ebhirbhAvavisheShaistu kartavyamabhisAraNam

समदा मृदुचेष्टा च तथा परिजनावृता । नानाभरणचित्राङ्गी गच्छेद्वेश्याङ्गना शनैः

samadA mR^iducheShTA cha tathA parijanAvR^itA | nAnAbharaNachitrA~NgI gachChedveshyA~NganA shanaiH

संलीना स्वेषु गात्रेषु त्रस्ता विनमितानना । अवकुण्ठनसंविता हच्छेत्तु कुलजाङ्गना

saMlInA sveShu gAtreShu trastA vinamitAnanA | avakuNThanasaMvitA hachChettu kulajA~NganA

मदस्खलितसंलापा विभ्रमोत्फुल्ललोचना । आविद्धगतिसंचारा गच्छेत्प्रेष्या समुद्धतम्

madaskhalitasaMlApA vibhramotphullalochanA | Aviddhagatisa.nchArA gachChetpreShyA samuddhatam

गत्वा सा चेद्यदा तत्र पश्येत्सुप्तं प्रियं तदा । अनेन तूपचारेण तस्य कुर्यात्प्रबोधनम्

gatvA sA chedyadA tatra pashyetsuptaM priyaM tadA | anena tUpachAreNa tasya kuryAtprabodhanam

अलङ्कारेण कुलजा वेश्या गन्धैस्तु शीतलैः । प्रेष्या तु वस्त्रव्यजनैः कुर्वीत प्रतिबोधनम्

ala~NkAreNa kulajA veshyA gandhaistu shItalaiH | preShyA tu vastravyajanaiH kurvIta pratibodhanam

कुलाङ्गनानामेवायं नोक्तः कामाश्रयो विधिः । सर्वावस्थानुभाव्यं हि यस्माद्भवति नाटकम्

kulA~NganAnAmevAyaM noktaH kAmAshrayo vidhiH | sarvAvasthAnubhAvyaM hi yasmAdbhavati nATakam

नवकामप्रवृत्ताया क्रुद्धाया वा समागमे । सापदेशैरुपायैस्तु वासकं सम्प्रयोजयेत्

navakAmapravR^ittAyA kruddhAyA vA samAgame | sApadeshairupAyaistu vAsakaM samprayojayet

नानालङ्करवस्त्राणि गन्धमाल्यानि चैव हि । प्रिययोजितभुक्तानि निषेवेत मुदान्वितः

nAnAla~NkaravastrANi gandhamAlyAni chaiva hi | priyayojitabhuktAni niSheveta mudAnvitaH

न तथा भवति मनुष्यो मदनवशः कामिनीमलभमानः । द्विगुणोपजातहर्षो भवति यथ सङ्गतः प्रियया

na tathA bhavati manuShyo madanavashaH kAminImalabhamAnaH | dviguNopajAtaharSho bhavati yatha sa~NgataH priyayA

विलासभावेङ्गितवाक्यलीलामाधुर्यविस्तारगुणोपपन्नः । परस्परप्रेमनिरीक्षितेन समागमः कामकृतस्तु कार्यः

vilAsabhAve~NgitavAkyalIlAmAdhuryavistAraguNopapannaH | parasparapremanirIkShitena samAgamaH kAmakR^itastu kAryaH

ततः प्रवृत्ते मदने उपचारसमुद्भवे । वासोपचारः कर्तव्यो नायकागमनं प्रति

tataH pravR^itte madane upachArasamudbhave | vAsopachAraH kartavyo nAyakAgamanaM prati

गन्धमाल्ये गृहीत्वा तु चूर्णवासस्तथैव च । आदर्शो लीलया गृह्यश्छन्दतो वा पुनः पुनः

gandhamAlye gR^ihItvA tu chUrNavAsastathaiva cha | Adarsho lIlayA gR^ihyashChandato vA punaH punaH

वासोपचारे नात्यर्थं भूषणग्रहणं भवेत् । रशनानूपुरप्रायं स्वनवच्च प्रशस्यते

vAsopachAre nAtyarthaM bhUShaNagrahaNaM bhavet | rashanAnUpuraprAyaM svanavachcha prashasyate

नाप्रावृत्ता नैकवस्त्रा न रागमधरस्य तु । उत्तमा मध्यमा वापि कुर्वीत प्रमदा क्वचित्

nAprAvR^ittA naikavastrA na rAgamadharasya tu | uttamA madhyamA vApi kurvIta pramadA kvachit

अधमानां भवेदेष सर्व एव विधिः सदा । कारणान्तरमासाद्य तस्मादपि न कारयेत्

adhamAnAM bhavedeSha sarva eva vidhiH sadA | kAraNAntaramAsAdya tasmAdapi na kArayet

प्रेष्यादीनां च नारीणां नराणां वापि नाटके । भूषणग्रहणं कार्यं पुष्पग्रहणमेव च

preShyAdInAM cha nArINAM narANAM vApi nATake | bhUShaNagrahaNaM kAryaM puShpagrahaNameva cha

गृहीतमण्डना चापि प्रतीक्षेत प्रियागमम् । लीलया मण्डितं वेषं कुर्याद्यन्न विरुध्यते

gR^ihItamaNDanA chApi pratIkSheta priyAgamam | lIlayA maNDitaM veShaM kuryAdyanna virudhyate

विधिवद्वासकं कुर्यान्नायिका नायकागमे । प्रतीक्षमाणा च ततो नालिकाशब्दमादिशेत्

vidhivadvAsakaM kuryAnnAyikA nAyakAgame | pratIkShamANA cha tato nAlikAshabdamAdishet

श्रुत्वा तु नालिकाशब्दं नायकागमविक्लवा । विषण्णा वेपमाना च गच्छेत्तोरणमेव च

shrutvA tu nAlikAshabdaM nAyakAgamaviklavA | viShaNNA vepamAnA cha gachChettoraNameva cha

तोरणं वामहस्तेन कवाटं दक्षिणेन च । गृहीत्वा तोरणाश्लिष्टा सम्प्रतीक्षेत नायकम्

toraNaM vAmahastena kavATaM dakShiNena cha | gR^ihItvA toraNAshliShTA sampratIkSheta nAyakam

शङ्कां चिन्तां भयं चैव प्रकुर्यात्तोरणाश्रिता । अदृष्ट्वा रमणं नारी विषण्णा च क्षणं भवेत्

sha~NkAM chintAM bhayaM chaiva prakuryAttoraNAshritA | adR^iShTvA ramaNaM nArI viShaNNA cha kShaNaM bhavet

दीर्घं चैव विनिःश्वस्य नयनाम्बु निपातयेत् । सन्नं च हृदयं कृत्वा विसृजेतदङ्गमासने

dIrghaM chaiva viniHshvasya nayanAmbu nipAtayet | sannaM cha hR^idayaM kR^itvA visR^ijetada~NgamAsane

व्याक्षेपाद्विमृशेच्चापि नायकागमनं प्रति । तैस्तैर्विचारणोपायैः शुभाशुभसमुत्थितैः

vyAkShepAdvimR^ishechchApi nAyakAgamanaM prati | taistairvichAraNopAyaiH shubhAshubhasamutthitaiH

गुरुकार्येण मित्रैर्वा मन्त्रिणा राज्यचिन्तया । अनुबद्धः प्रियं किं नु वृतो वल्लभयापि वा

gurukAryeNa mitrairvA mantriNA rAjyachintayA | anubaddhaH priyaM kiM nu vR^ito vallabhayApi vA

उत्पातान्निर्दिशेच्चापि शुभाशुभसमुत्थितान् । निमितैरात्मसंस्थैस्तु स्फुरितैः स्पन्दिअतैस्तथा

utpAtAnnirdishechchApi shubhAshubhasamutthitAn | nimitairAtmasaMsthaistu sphuritaiH spandiataistathA

शोभनेषु तु कार्येषु निमित्तं वामतः स्त्रियाः । अनिष्टेष्वथ सर्वेषु निमित्तं दक्षिणं भवेत्

shobhaneShu tu kAryeShu nimittaM vAmataH striyAH | aniShTeShvatha sarveShu nimittaM dakShiNaM bhavet

सव्यं नेत्रं ललाटं च भ्रूनासोष्ठं तथैव च । उरुबाहुस्तनं चैव स्फुरेद्यदि समागमः

savyaM netraM lalATaM cha bhrUnAsoShThaM tathaiva cha | urubAhustanaM chaiva sphuredyadi samAgamaH

एतेषमन्यथाभावे दुर्निमित्तं विनिर्दिशेत् । दर्शने दुर्निमित्तस्य मोहं गच्छेत्क्षणं ततः

eteShamanyathAbhAve durnimittaM vinirdishet | darshane durnimittasya mohaM gachChetkShaNaM tataH

अनागमे नायकस्य कार्यो गण्डाश्रयः करः । भूषणे चाप्यवज्ञानं रोदनं च समाचरेत्

anAgame nAyakasya kAryo gaNDAshrayaH karaH | bhUShaNe chApyavaj~nAnaM rodanaM cha samAcharet

अथ चेच्छोभनं तत्स्यान्निमित्तं नायकागमे । सूच्यो नायिकयासन्नो गन्धाघ्राणेन नायकः

atha chechChobhanaM tatsyAnnimittaM nAyakAgame | sUchyo nAyikayAsanno gandhAghrANena nAyakaH

दृष्ट्वा चोत्थाय संहृष्टा प्रत्युद्गच्छेद्यथाविधि । ततः कान्तं निरीक्षेत प्रहर्षोत्फुल्ललोचना

dR^iShTvA chotthAya saMhR^iShTA pratyudgachChedyathAvidhi | tataH kAntaM nirIkSheta praharShotphullalochanA

यदि स्यादपराद्धस्तु कृतैस्तैस्तैरुपक्रमैः । उपालम्भकृतैर्वाक्यैरुपालभ्यस्तु नायकः

yadi syAdaparAddhastu kR^itaistaistairupakramaiH | upAlambhakR^itairvAkyairupAlabhyastu nAyakaH

मानापमानसंमोहैरवहित्थभयक्रमैः । वचनस्य समुत्पत्तिः स्त्रीणामीर्ष्याकृता भवेत्

mAnApamAnasaMmohairavahitthabhayakramaiH | vachanasya samutpattiH strINAmIrShyAkR^itA bhavet

विस्रंभस्नेहरागेषु सन्देहे प्रणये तथा । परितोषे च घर्षे च दाक्षिण्याक्षेपविभ्रमे

visraMbhasneharAgeShu sandehe praNaye tathA | paritoShe cha gharShe cha dAkShiNyAkShepavibhrame

धर्मार्थकामयोगेषु प्रच्छन्नवचनेषु च । हास्ये कुतूहले चैव संभ्रमे व्यसने तथा

dharmArthakAmayogeShu prachChannavachaneShu cha | hAsye kutUhale chaiva saMbhrame vyasane tathA

स्त्रीपुंसयोः क्रोधकृते पृथङ्मिश्रे तथापि वा । अनाभाष्योऽपि संभाष्यः प्रिय एभिस्तु कारणैः

strIpuMsayoH krodhakR^ite pR^itha~Nmishre tathApi vA | anAbhAShyo.api saMbhAShyaH priya ebhistu kAraNaiH

यत्र स्नेहो भवेत्तत्र हीर्ष्या मदनसंभवा । चतस्रो योनयस्तस्याः कीर्त्यमाना निबोधत

yatra sneho bhavettatra hIrShyA madanasaMbhavA | chatasro yonayastasyAH kIrtyamAnA nibodhata

वैमनस्यं व्यलीकं च विप्रियं मन्युरेव च । एतेषां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणानि यथाक्रमम्

vaimanasyaM vyalIkaM cha vipriyaM manyureva cha | eteShAM sampravakShyAmi lakShaNAni yathAkramam

निद्राखेदालसगतिं सचिह्नं सरसव्रणम् । एवविधं प्रियं दृष्ट्वा वैमनस्यं भवेत् स्त्रियाः

nidrAkhedAlasagatiM sachihnaM sarasavraNam | evavidhaM priyaM dR^iShTvA vaimanasyaM bhavet striyAH

निद्राभ्यसूयितावेक्षणेन रोषप्रकम्पमानाङ्ग्या । साध्विति सुष्ठ्विति वचनैः शोभत इत्येवमभिनेयम्

nidrAbhyasUyitAvekShaNena roShaprakampamAnA~NgyA | sAdhviti suShThviti vacanaiH shobhata ityevamabhineyam

बहुधा वार्यमाणोऽपि यस्तस्मिन्नेव दृश्यते । संघर्षमत्सरात्तत्र व्यलीकं जायते स्त्रियाः

bahudhA vAryamANo.api yastasminneva dR^ishyate | sa.ngharShamatsarAttatra vyalIkaM jAyate striyAH

कृत्वोरसि वामकरं दक्षिणहस्तं तथा विधुन्वन्त्या । चरणविनिष्ठम्भेन च कार्योऽभिनयो व्यलीके तु

kR^itvorasi vAmakaraM dakShiNahastaM tathA vidhunvantyA | caraNaviniShThambhena cha kAryo.abhinayo vyalIke tu

जीवन्त्या त्वयि जीवामि दासोऽहं त्वं च मे प्रिया । उक्त्वैवं योऽन्यथा कुर्याद्विप्रियं तत्र जायते

jIvantyA tvayi jIvAmi dAso.ahaM tvaM cha me priyA | uktvaivaM yo.anyathA kuryAdvipriyaM tatra jAyate

दूतीलेखप्रतिवचनभेदनैः क्रोधहसितरुदितैश्च । विप्रियकरणेऽभिनयः सशिरःकम्पैश्च कर्तव्यः

dUtIlekhaprativachanabhedanaiH krodhahasitaruditaishcha | vipriyakaraNe.abhinayaH sashiraHkampaishcha kartavyaH

प्रतिपक्षसकाशात्तु यः सौभाग्यविकत्थनः । उपसर्पेत् सचिन्ह्नस्तु मन्युस्तत्रोपजायते

pratipakShasakAshAttu yaH saubhAgyavikatthanaH | upasarpet sachinhnastu manyustatropajAyate

वलयपरिवर्तनैरथ सुशिथलमुत्क्षेपेणेन रशनायाः । मन्युस्त्वभिनेतव्यः सशङ्कितं बाष्पपूर्णाक्ष्या

valayaparivartanairatha sushithalamutkShepeNena rashanAyAH | manyustvabhinetavyaH sasha~NkitaM bAShpapUrNAkShyA

दृष्ट्वा स्थितं प्रियतमं सशङ्कितं सापराधमतिलज्जम् । ईर्ष्यावचनसमुत्थैः खेदयितव्यो ह्युपालम्भैः

dR^iShTvA sthitaM priyatamaM sasha~NkitaM sAparAdhamatilajjam | IrShyAvachanasamutthaiH khedayitavyo hyupAlambhaiH

न च निष्ठुरमभिभाष्यो न चाप्यतिक्रोधनस्तु परिहासः । बाष्पोन्मिश्रैर्वचनैरात्मोपन्याससंयुक्तैः

na cha niShThuramabhibhAShyo na chApyatikrodhanastu parihAsaH | bAShponmishrairvachanairAtmopanyAsasaMyuktaiH

मध्याङ्गुल्यङ्गुष्ठाग्रविच्यवात्पाणिनोरसि कृतेन । उद्वर्तितनेत्रतया प्रततैरभिवीक्षणैश्चापि

madhyA~Ngulya~NguShThAgravichyavAtpANinorasi kR^itena | udvartitanetratayA pratatairabhivIkShaNaishchApi

कटिहस्तविवर्तनया विच्छिन्नतया तथाञ्जलेः करणात् । मूर्धभ्रमणनिहञ्चितनिपातसंश्लेअष्णाच्चापि

kaTihastavivartanayA vichChinnatayA tathA~njaleH karaNAt | mUrdhabhramaNaniha~nchitanipAtasaMshleaShNAchchApi

अवहित्थवीक्षणाद्वा अङ्गुलिभङ्गेन तर्जनैललितैः । एभिर्भावविशेषैरनुनयनेष्वभिनयः कार्यः

avahitthavIkShaNAdvA a~Ngulibha~Ngena tarjanailalitaiH | ebhirbhAvavisheShairanunayaneShvabhinayaH kAryaH

शोभसे साधु दृष्टोऽसि गच्छ त्वं किंं विलम्बसे । मा मां स्प्राक्षीः प्रिया यत्र तत्र या ते हृदि स्थिता

shobhase sAdhu dR^iShTo.asi gachCha tvaM kiMM vilambase | mA mAM sprAkShIH priyA yatra tatra yA te hR^idi sthitA

गच्छेत्युक्त्वा परावृत्य विनिवृत्तान्तरेण तु । केनचिद्वचनार्थेन प्रहर्षं योजयेत्पुनः

gachChetyuktvA parAvR^itya vinivR^ittAntareNa tu | kenachidvachanArthena praharShaM yojayetpunaH

रभसग्रहणाच्चापि हस्ते वस्त्रे च मूर्धनि । कार्यं प्रसादनं नार्या ह्यपराधं समीक्ष्य तु

rabhasagrahaNAchchApi haste vastre cha mUrdhani | kAryaM prasAdanaM nAryA hyaparAdhaM samIkShya tu

हस्ते वस्त्रेऽथ केशान्ते नार्याप्यथ गृहीतया । कान्तमेवोपसर्पन्त्या कर्तव्यं मोक्षणं शनैः

haste vastre.atha keshAnte nAryApyatha gR^ihItayA | kAntamevopasarpantyA kartavyaM mokShaNaM shanaiH

गृहीतायाथ केशान्ते हस्ते वस्त्रेऽथवा पुनः । हुं मुञ्चेत्युपसर्पन्त्या वाच्यः स्पर्शालसं प्रियः

gR^ihItAyAtha keshAnte haste vastre.athavA punaH | huM mu~nchetyupasarpantyA vAchyaH sparshAlasaM priyaH

पादाग्रस्थितया नार्या किंचित्कुट्टमितोत्कटम् । अश्वक्रान्तेन कर्तव्यं केशानां मोक्षणं शनैः

pAdAgrasthitayA nAryA ki.nchitkuTTamitotkaTam | ashvakrAntena kartavyaM keshAnAM mokShaNaM shanaiH

अमुच्यमाने केशान्ते संजातस्वेदलेशया । हं हु मुञ्चापसर्पेति वाच्यः स्पर्शालसाङ्गया

amuchyamAne keshAnte sa.njAtasvedaleshayA | haM hu mu~nchApasarpeti vAchyaH sparshAlasA~NgayA

गच्छेति रोषवाक्येन गत्वा प्रतिनिवृत्य च । केनचिद्वचनार्थेन वाच्यं यास्यसि नेति च

gachCheti roShavAkyena gatvA pratinivR^itya cha | kenachidvachanArthena vAchyaM yAsyasi neti cha

विधूननेन हस्तेन हुंकारं सम्प्रयोजयेत् । स चावधूनने कार्यः शपथैर्व्याज एव च

vidhUnanena hastena hu.nkAraM samprayojayet | sa chAvadhUnane kAryaH shapathairvyAja eva cha

अक्ष्णोः संवरणे कार्यं पृष्ठतश्चोपगूहनम् । नार्यास्त्वपहृते वस्त्रे दीपच्छादनमेव च

akShNoH saMvaraNe kAryaM pR^iShThatashchopagUhanam | nAryAstvapahR^ite vastre dIpachChAdanameva cha

तावत् खेदयितव्यस्तु यावत्पादगतो भवेत् । ततश्चरणयोर्याते कुर्याद्दूतीनिरीक्षणम्

tAvat khedayitavyastu yAvatpAdagato bhavet | tatashcharaNayoryAte kuryAddUtInirIkShaNam

उत्थाप्यालिङ्गयेच्चैव नायिका नायकं ततः । रतिभोगगता हृष्टा शयनाभिमुखी व्रजेत्

utthApyAli~Ngayechchaiva nAyikA nAyakaM tataH | ratibhogagatA hR^iShTA shayanAbhimukhI vrajet

एतद्गीतविधानेन सुकुमारेण योजयेत् । यदा श‍ृङ्गारसंयुक्तं रतिसम्भोगकारणम्

etadgItavidhAnena sukumAreNa yojayet | yadA shR^i~NgArasaMyuktaM ratisambhogakAraNam

यदा चाकाशपुरुषपरस्थवचनाश्रयम् । भवेत्काव्यं तदा ह्येष कर्तव्योऽभिनयः स्त्रिया

yadA chAkAshapuruShaparasthavachanAshrayam | bhavetkAvyaM tadA hyeSha kartavyo.abhinayaH striyA

यदन्तपुरसम्बन्धं कार्यं भवति नाटके । श‍ृङ्गाररससंयुक्तं तत्राप्येष विधिर्भवेत्

yadantapurasambandhaM kAryaM bhavati nATake | shR^i~NgArarasasaMyuktaM tatrApyeSha vidhirbhavet

न कार्यं शयनं रङ्गे नाट्यधर्मं विजानता । केनचिद्वचनार्थेन अङ्कच्छेदो विधीयते

na kAryaM shayanaM ra~Nge nATyadharmaM vijAnatA | kenachidvachanArthena a~NkachChedo vidhIyate

यद्वा शयीतार्थवशादेकाकी सहितोऽपि वा । चुम्बनालिङ्गनं चैव तथ गुह्यं च यद्भवेत्

yadvA shayItArthavashAdekAkI sahito.api vA | chumbanAli~NganaM chaiva tatha guhyaM cha yadbhavet

दन्तच्छेद्यं नखच्छेद्यं नीवीस्रंसनमेव च । स्तनान्तरविमर्दं च रङ्गमध्ये न कारयेत्

dantachChedyaM nakhachChedyaM nIvIsraMsanameva cha | stanAntaravimardaM cha ra~Ngamadhye na kArayet

भोजनं सलिलक्रीडा तथा लज्जाकरं च यत् । एवंविधं भवेद्यद्यत्तत्तद्रङ्गे न कारयेत्

bhojanaM salilakrIDA tathA lajjAkaraM cha yat | evaMvidhaM bhavedyadyattattadra~Nge na kArayet

पितापुत्रस्नुषाश्वश्रूदृश्यं यस्मात्तु नाटकम् । तस्मादेतानि सर्वाणि वर्जनीयानि यत्नतः

pitAputrasnuShAshvashrUdR^ishyaM yasmAttu nATakam | tasmAdetAni sarvANi varjanIyAni yatnataH

वाक्यैः सातिशयैः श्रव्यैर्मधुरैर्नातिनिष्ठुरैः । हितोपदेशसंयुक्तैस्तज्ज्ञः कुर्यात्तु नाटकम्

vAkyaiH sAtishayaiH shravyairmadhurairnAtiniShThuraiH | hitopadeshasaMyuktaistajj~naH kuryAttu nATakam

एवमन्तःपुरकृतः कार्यस्त्वभिनयो बुधः । समागमेऽथ नारीणां वाच्यानि मदनाश्रये

evamantaHpurakR^itaH kAryastvabhinayo budhaH | samAgame.atha nArINAM vAchyAni madanAshraye

प्रियेषु वचनानीह यानि तानि निबोधत । प्रिअयः कान्तो विनीतश्च नाथः स्वाम्यथ जीवितम्

priyeShu vachanAnIha yAni tAni nibodhata | priayaH kAnto vinItashcha nAthaH svAmyatha jIvitam

नन्दनश्चेत्यभिप्रीते वचनानि भवन्ति हि । दुःशीलोऽथ दुराचारः शठो वामो विकत्थनः

nandanashchetyabhiprIte vachanAni bhavanti hi | duHshIlo.atha durAchAraH shaTho vAmo vikatthanaH

निर्लज्जो निष्ठुरश्चैअव प्रियः क्रोधेऽभिधीयते । यो विप्रियं न कुरुते न चायुक्तं प्रभाषते

nirlajjo niShThurashchaiava priyaH krodhe.abhidhIyate | yo vipriyaM na kurute na chAyuktaM prabhAShate

तथार्जवसमाचारः स प्रियस्त्वभिधीयते । अन्यनारीसमुद्भूतं चिह्नं यस्य न दृष्यते

tathArjavasamAchAraH sa priyastvabhidhIyate | anyanArIsamudbhUtaM chihnaM yasya na dR^iShyate

अधरे वा शरीरे वा स कान्त इति भाष्यते । संक्रुद्धेऽपि हि यो नार्या नोत्तरं प्रतिपद्यते

adhare vA sharIre vA sa kAnta iti bhAShyate | sa.nkruddhe.api hi yo nAryA nottaraM pratipadyate

परुषं वा न वदति विनीतः साऽभिधीयते । हितैषी रक्षणे शक्तो न मानी न च मत्सरी

paruShaM vA na vadati vinItaH sA.abhidhIyate | hitaiShI rakShaNe shakto na mAnI na cha matsarI

सर्वकार्येष्वसंमूढः स नाथ इति संज्ञितः । सामदानार्थसंभोगैस्तथा लालनपालनैः

sarvakAryeShvasaMmUDhaH sa nAtha iti sa.nj~nitaH | sAmadAnArthasaMbhogaistathA lAlanapAlanaiH

नारीं निषेवते यस्तु स स्वामीत्यभिधीयते । नारीप्सितैरभिप्रायैर्निपुणं शयनक्रियाम्

nArIM niShevate yastu sa svAmItyabhidhIyate | nArIpsitairabhiprAyairnipuNaM shayanakriyAm

करोति यस्तु संभोगे स जीवितमिति स्मृतः । कुलीनो धृतिमान्दक्षो दक्षिणो वाग्विशारदः

karoti yastu saMbhoge sa jIvitamiti smR^itaH | kulIno dhR^itimAndakSho dakShiNo vAgvishAradaH

श्लाघनीयः सखीमध्ये नन्दनः सोऽभिधीयते । एते वचनविन्यासा रतिप्रीतिकराः स्मृताः

shlAghanIyaH sakhImadhye nandanaH so.abhidhIyate | ete vachanavinyAsA ratiprItikarAH smR^itAH

तथा चाप्रीतिवाक्यानि गदतो मे निबोधत । निष्ठुरश्चाहिष्णुश्च मानि धृष्टो विकत्थनः

tathA chAprItivAkyAni gadato me nibodhata | niShThurashchAhiShNushcha mAni dhR^iShTo vikatthanaH

अनवस्थितचित्तश्च दुःशील इति स स्मृतः । ताडनं बन्धनं चापि यो विमृश्य समाचरेत्

anavasthitachittashcha duHshIla iti sa smR^itaH | tADanaM bandhanaM chApi yo vimR^ishya samAcharet

तथा परुषवाक्यश्च दुराचारः स तन्यते । वाचैअव मधुरो यस्तु कर्मण नोपपादकः

tathA paruShavAkyashcha durAchAraH sa tanyate | vAchaiava madhuro yastu karmaNa nopapAdakaH

योषितः किञ्चिदप्यर्थं स शठः परिभाष्यते । वार्यते यत्र यत्रार्थे तत्तदेव करोति यः

yoShitaH ki~nchidapyarthaM sa shaThaH paribhAShyate | vAryate yatra yatrArthe tattadeva karoti yaH

विपरीतनिवेशी च स वाम इति संज्ञितः । सरसव्रणचिह्नो यः स्त्रीसौभाग्यविकत्थनः

viparItaniveshI cha sa vAma iti sa.nj~nitaH | sarasavraNachihno yaH strIsaubhAgyavikatthanaH

अतिमानी तथा स्तब्धो विकत्थन इति स्मृतः । वार्यमाणो दृढतरं यो नारीमुपसर्पति

atimAnI tathA stabdho vikatthana iti smR^itaH | vAryamANo dR^iDhataraM yo nArImupasarpati

सचिह्नाः सापराधश्च स निर्लज्ज इति स्मृतः । योऽपराद्धस्तु सहसा नारीं सेवितुमिच्छति

sachihnAH sAparAdhashcha sa nirlajja iti smR^itaH | yo.aparAddhastu sahasA nArIM sevitumichChati

अप्रसादनबुद्धिश्च निष्ठुरः सोऽभिधीयते । एते वचनविन्यासाः प्रियाप्रियविभाषिताः

aprasAdanabuddhishcha niShThuraH so.abhidhIyate | ete vacanavinyAsAH priyApriyavibhAShitAH

नर्तकीसंश्रिताः कार्या बहवोऽन्येऽपि नाटके । एष गीतविधाने तु सुकुमारे विधिर्भवेत्

nartakIsaMshritAH kAryA bahavo.anye.api nATake | eSha gItavidhAne tu sukumAre vidhirbhavet

श‍ृङ्गाररससंभूतो रतिसंभोगखेदनः । यच्चैवाकाशपुरुषं परस्थवचनाश्रयम्

shR^i~NgArarasasaMbhUto ratisaMbhogakhedanaH | yachchaivAkAshapuruShaM parasthavachanAshrayam

श‍ृङ्गार एवं वाच्यं स्यात्तत्राप्येष क्रमो भवेत् । यद्वा पुरुसंबन्धं कार्यं भवति नाटके

shR^i~NgAra evaM vAchyaM syAttatrApyeSha kramo bhavet | yadvA purusaMbandhaM kAryaM bhavati nATake

श‍ृङ्गाररससंयुक्तं तत्राप्येष क्रमो भवेत् । एवमन्तःपुरगतः प्रयोज्योऽभिनयो भवेत्

shR^i~NgArarasasaMyuktaM tatrApyeSha kramo bhavet | evamantaHpuragataH prayojyo.abhinayo bhavet

दिव्याङ्गनानां तु विधिं व्याख्यास्यम्यनुपूर्वशः । नित्यमेवोज्वलो वेषो नित्यं प्रमुदितं मनः

divyA~NganAnAM tu vidhiM vyAkhyAsyamyanupUrvashaH | nityamevojvalo veSho nityaM pramuditaM manaH

नित्यमेव सुखः कालो देवानां ललिताश्रयः । न चैर्ष्या नैव च क्रोधो नासूया न प्रसादनम्

nityameva sukhaH kAlo devAnAM lalitAshrayaH | na chairShyA naiva cha krodho nAsUyA na prasAdanam

दिव्यानां दृष्यते पुंसां श‍ृङ्गारे योषितां तथा । ये भावा मानुषाणां स्युर्यदङ्गं यच्च चेष्टितम्

divyAnAM dR^iShyate puMsAM shR^i~NgAre yoShitAM tathA | ye bhAvA mAnuShANAM syuryada~NgaM yachcha cheShTitam

सर्वं तदेव कर्तव्यं दिव्यैर्मानुषसङ्गमे । यदा मानुषसंभोगो दिव्यानां योषितां भवत्

sarvaM tadeva kartavyaM divyairmAnuShasa~Ngame | yadA mAnuShasaMbhogo divyAnAM yoShitAM bhavat

तदा सर्वाः प्रकर्तव्या ये भावा मानुषाश्रयाः । शापभ्रंशात्तु दिव्यानां तथा चापत्यलिप्सया

tadA sarvAH prakartavyA ye bhAvA mAnuShAshrayAH | shApabhraMshAttu divyAnAM tathA chApatyalipsayA

कार्यो मानुषसंयोगः श‍ृङ्गाररससंश्रयः । पुष्पैर्भूषणजैः शब्दैरदृश्यापि प्रलोभयेत्

kAryo mAnuShasaMyogaH shR^i~NgArarasasaMshrayaH | puShpairbhUShaNajaiH shabdairadR^ishyApi pralobhayet

पुनः संदर्शनं दत्त्वा क्षणादन्तरिता भवेत् । वस्त्राभरणमाल्याद्यैर्लेखसम्प्रेषणैरपि

punaH sa.ndarshanaM dattvA kShaNAdantaritA bhavet | vastrAbharaNamAlyAdyairlekhasampreShaNairapi

ईदृशैरुपचारैस्तु समुन्माद्यस्तु नायकः । उन्मादनात्समुद्भूतः कामो रतिकरो भवेत्

IdR^ishairupachAraistu samunmAdyastu nAyakaH | unmAdanAtsamudbhUtaH kAmo ratikaro bhavet

स्वभावोपगतो यस्तु नासावत्यर्थभाविकः । एवं राजोपचारो हि कर्तव्योऽभ्यन्तराश्रयः

svabhAvopagato yastu nAsAvatyarthabhAvikaH | evaM rAjopachAro hi kartavyo.abhyantarAshrayaH