एवं तु संस्कृतं पाठ्यं मया प्रोक्तं द्विजोत्तमाः । प्राकृतस्यापि पाठ्यस्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्

evaM tu saMskR^itaM pAThyaM mayA proktaM dvijottamAH | prAkR^itasyApi pAThyasya sampravakShyAmi lakShaNam

एतदेव विपर्यस्तं संस्कारगुणवर्जितम् । विज्ञेयं प्राकृतं पाठ्यं नानावस्थान्तरात्मकम्

etadeva viparyastaM saMskAraguNavarjitam | vij~neyaM prAkR^itaM pAThyaM nAnAvasthAntarAtmakam

त्रिविधं तच्च विज्ञेयं नाट्ययोगे समासतः । समानशब्दं विभ्रष्टं देशीगतमथापि च

trividhaM tachcha vij~neyaM nATyayoge samAsataH | samAnashabdaM vibhraShTaM deshIgatamathApi cha

कमलामलरेणुतरङ्गलोलसलिलादिवाक्यसम्पन्नम् । प्राकृतबन्धेष्वेवं संस्कृतमपि योगमुपयाति

kamalAmalareNutara~NgalolasalilAdivAkyasampannam | prAkR^itabandheShvevaM saMskR^itamapi yogamupayAti

ये वर्णाः संयोगात् स्वरवर्णान्यत्वं न्यूनतां चापि । गच्छन्ति पदन्यस्तास्ते विभ्रष्टा इति ज्ञेयाः

ye varNAH saMyogAt svaravarNAnyatvaM nyUnatAM chApi | gachChanti padanyastAste vibhraShTA iti j~neyAH

ये वर्णा वर्णगता व्यञ्जनयुक्ताश्च ये स्वरा नियताः । तानपरस्परवृत्ते प्राकृतयुक्त्या प्रवक्ष्यामि

ye varNA varNagatA vya~njanayuktAshcha ye svarA niyatAH | tAnaparasparavR^itte prAkR^itayuktyA pravakShyAmi

यथा - एओआरपराणिअ अं आरपरं अ पाअए णत्थि । बसआरमज्झिमाइ अ कच वग्गतवाणिहणाइम्

yathA \- e_o_AraparANi_a aM AraparaM a pA_a_e Natthi | basa_AramajjhimA_i a kacha vaggatavANihaNA_im

वच्चन्ति कगतदयवा लोपं अत्थं च से वहंति सरा । खधथधभा उण हत्तं उर्वेति अत्थं अ मुंचंता

vachchanti kagatadayavA lopaM atthaM cha se vahaMti sarA | khadhathadhabhA uNa hattaM urveti atthaM a muMchaMtA

उप्परहुत्तरआरो हेटाहुत्तो अ पाअए णत्थि । मोत्तूण भद्रचोद्रह पद्रह्वदचन्द्रजाई स

upparahuttara_Aro heTAhutto a pA_a_e Natthi | mottUNa bhadrachodraha padrahvadachandrajA_I sa

खधथधभाण हआरो मुहमेहकहावहूपह्वएसु । कगतदयवाण णिच्चं वीयम्मि ठिओ सरो होई

khadhathadhabhANa ha_Aro muhamehakahAvahUpahva_esu | kagatadayavANa NichchaM vIyammi Thi_o saro ho_I

छ इति षकारो नित्यं बोद्धव्यः षटपदादियोगेषु । किल शब्दान्त्यो रेफो भवति तथा खु त्ति खलुशब्दः

Cha iti ShakAro nityaM boddhavyaH ShaTapadAdiyogeShu | kila shabdAntyo repho bhavati tathA khu tti khalushabdaH

ड इति च भवति टकारो भटकटककुटीतटाद्येषु । सत्वं च भवति शषयोः सर्वत्र तथा हि स स आदेशः

Da iti cha bhavati TakAro bhaTakaTakakuTItaTAdyeShu | satvaM cha bhavati shaShayoH sarvatra tathA hi sa sa AdeshaH

अष्टस्पश्च दकारो भवत्यनादौ तकार इतराद्यः । बडवातडागतुल्यो भवति डकारोऽपि च ककारः

aShTaspashcha dakAro bhavatyanAdau takAra itarAdyaH | baDavAtaDAgatulyo bhavati DakAro.api cha kakAraH

वर्धनगते च भावे धकारवर्णोऽपि ढत्वमुपयाति । सर्वत्र च प्रयोगे भवति नकारोऽपि च णकारः

vardhanagate cha bhAve dhakAravarNo.api DhatvamupayAti | sarvatra cha prayoge bhavati nakAro.api cha NakAraH

आपानम् आवानं भवति पकारेन वत्वयुक्तेन । अयथातथादिकेषु तु भकारवर्णो व्रजीत हत्वम्

ApAnam AvAnaM bhavati pakArena vatvayuktena | ayathAtathAdikeShu tu bhakAravarNo vrajIta hatvam

परुषं फरुसं विद्यात्पकारवर्णोऽपि फत्वमुपयाति । यस्तु मृतः सोऽपि मओ यश्च मृगः सोऽपि हि तथैव

paruShaM pharusaM vidyAtpakAravarNo.api phatvamupayAti | yastu mR^itaH so.api ma_o yashcha mR^igaH so.api hi tathaiva

ओकारत्वं गच्छेदौकारश्चौषधादिषु नियुक्तः । प्रचलाचिराचलादिषु भवति चकारोऽपि तु यकारः

okAratvaM gachChedaukArashchauShadhAdiShu niyuktaH | prachalAchirAchalAdiShu bhavati chakAro.api tu yakAraH

अपरस्परनिष्पन्ना ह्येवं प्राकृतसमाश्रया वर्णाः । संयुक्तानां तु पुनर्वक्ष्ये परिवृत्तिसंयोगम्

aparasparaniShpannA hyevaM prAkR^itasamAshrayA varNAH | saMyuktAnAM tu punarvakShye parivR^ittisaMyogam

श्चप्सत्सध्याः छ इति तथाभ्यह्यध्या भवन्ति तु झकाराः । ष्टः ट्ठः स्तः स्थः ष्मौ म्हः क्ष्णो ह्णः ष्णो ण्हः क्षः खकाररूपोऽपि

shchapsatsadhyAH Cha iti tathAbhyahyadhyA bhavanti tu jhakArAH | ShTaH TThaH staH sthaH Shmau mhaH kShNo hNaH ShNo NhaH kShaH khakArarUpo.api

आश्चर्यं अच्छरियं निश्चयमिच्छन्ति णिच्छयं च यथा । वत्सं वच्छं च यथा अप्सरसं तद्वदच्छरअम्

AshcharyaM achChariyaM nishchayamichChanti NichChayaM cha yathA | vatsaM vachChaM cha yathA apsarasaM tadvadachChara_am

उत्साहो उच्छाहो पथ्यं च पच्छं विज्ञेयम् । तुभ्यं तुज्झं मह्यं मज्झं विन्ध्यश्च भवति विंज्झोत्ति

utsAho uchChAho pathyaM cha pachChaM vij~neyam | tubhyaM tujjhaM mahyaM majjhaM vindhyashcha bhavati viMjjhotti

दष्टो वट्ठोत्ति तहा हस्तोऽपि च भवति हत्थोत्ति । ग्रीष्मो गिम्होत्ति तथा श्लक्ष्णं सह्णं सदा तु विज्ञेयम्

daShTo vaTThotti tahA hasto.api cha bhavati hatthotti | grIShmo gimhotti tathA shlakShNaM sahNaM sadA tu vij~neyam

उष्णं उह्णं यक्षो जक्खो पर्यङ्को भवति पल्लंकु । विपरीतं हमयोगे ब्रह्मादौ स्याद् बृहस्पतौ फत्वम्

uShNaM uhNaM yakSho jakkho parya~Nko bhavati pallaMku | viparItaM hamayoge brahmAdau syAd bR^ihaspatau phatvam

यज्ञो भवति न जन्नो भीष्मो भिम्होत्ति विज्ञेयः । उपरिगतोऽधस्ताद्वा भवेत्ककारादिकस्तु यो वर्णः

yaj~no bhavati na janno bhIShmo bhimhotti vij~neyaH | uparigato.adhastAdvA bhavetkakArAdikastu yo varNaH

स हि संयोगविहीनः शुद्धः कार्यः प्रयोगेऽस्मिन् । एवमेतत्तु विज्ञेयं प्राकृतं संस्कृतं तथा

sa hi saMyogavihInaH shuddhaH kAryaH prayoge.asmin | evametattu vij~neyaM prAkR^itaM saMskR^itaM tathA

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि देशभाषाविकल्पनम् । भाषा चतुर्विधा ज्ञेया दशरूपे प्रयोगतः

ata UrdhvaM pravakShyAmi deshabhAShAvikalpanam | bhAShA chaturvidhA j~neyA dasharUpe prayogataH

संस्कृतं प्राकृतं चैव यत्र पाठ्यं प्रयुज्यते । अतिभाषार्यभाषा च जातिभाषा तथैव च

saMskR^itaM prAkR^itaM chaiva yatra pAThyaM prayujyate | atibhAShAryabhAShA cha jAtibhAShA tathaiva cha

तथा योन्यन्तरी चैव भाषा नाट्ये प्रकीर्तिता । अतिभाषा तु देवानामार्यभाषा तु भूभुजाम्

tathA yonyantarI chaiva bhAShA nATye prakIrtitA | atibhAShA tu devAnAmAryabhAShA tu bhUbhujAm

संस्कारपाठ्यसंयुक्ता सम्यङ् न्याय्यप्रतिष्ठिता । विविधा जातिभाषा च प्रयोगे समुदाहृता

saMskArapAThyasaMyuktA samya~N nyAyyapratiShThitA | vividhA jAtibhAShA cha prayoge samudAhR^itA

म्लेच्छशब्दोपचारा च भारतं वर्षमाश्रिता । अथ योन्यन्तरी भाषा ग्राम्यारण्यपशूद्भवा

mlechChashabdopachArA cha bhArataM varShamAshritA | atha yonyantarI bhAShA grAmyAraNyapashUdbhavA

नानाविहङ्गजा चैव नाट्यधर्मी प्रतिष्ठिता

nAnAviha~NgajA chaiva nATyadharmI pratiShThitA

जातिभाषाश्रयं पाठ्यं द्विविधं समुदाहृतम् । प्राकृतं संस्कृतं चैव चातुर्वर्ण्यसमाश्रयम् । धीरोद्धते सललिते धीरोदात्ते तथैव च

jAtibhAShAshrayaM pAThyaM dvividhaM samudAhR^itam | prAkR^itaM saMskR^itaM chaiva chAturvarNyasamAshrayam | dhIroddhate salalite dhIrodAtte tathaiva cha

धीरप्रशान्ते च तथा पाठ्यं योज्यं तु संस्कृतम् । एषामेव तु सर्वेषां नायकानां प्रयोगतः

dhIraprashAnte cha tathA pAThyaM yojyaM tu saMskR^itam | eShAmeva tu sarveShAM nAyakAnAM prayogataH

कारणव्यपदेशेन प्राकृतं सम्प्रयोजयेत् । दारिद्र्याध्ययनाभावयदृच्छादिभिरेव च

kAraNavyapadeshena prAkR^itaM samprayojayet | dAridryAdhyayanAbhAvayadR^ichChAdibhireva cha

ऐश्वर्येण प्रमत्तानां दारिद्र्येण प्लुतात्मनाम् । अनधीतोत्तमानां च संस्कृतं न प्रयोजयेत्

aishvaryeNa pramattAnAM dAridryeNa plutAtmanAm | anadhItottamAnAM cha saMskR^itaM na prayojayet

व्याजलिङ्गप्रविष्टानां श्रमणानां तपस्विनाम् । भिक्षुचक्रचराणां च प्राकृतं सम्प्रयोजयेत्

vyAjali~NgapraviShTAnAM shramaNAnAM tapasvinAm | bhikShuchakracharANAM cha prAkR^itaM samprayojayet

भागवततापसोन्मत्तबालनीचग्रहोपसृष्टेषु । स्त्रीनीचजातिषु तथा नपुंसके प्राकृतं योज्यम्

bhAgavatatApasonmattabAlanIchagrahopasR^iShTeShu | strInIchajAtiShu tathA napuMsake prAkR^itaM yojyam

परिव्राण्मुनिशाक्येषु चोक्षेषु श्रोत्रियेषु च । शिष्टा ये चैव लिङ्गस्थाः संस्कृतं तेषु योजयेत्

parivrANmunishAkyeShu chokSheShu shrotriyeShu cha | shiShTA ye chaiva li~NgasthAH saMskR^itaM teShu yojayet

राज्ञाश्च गणिकायाश्च शिल्पकार्यास्तथैव च । कलावस्थान्तरकृतं योज्यं पाठ्यं तु संस्कृतम्

rAj~nAshcha gaNikAyAshcha shilpakAryAstathaiva cha | kalAvasthAntarakR^itaM yojyaM pAThyaM tu saMskR^itam

सन्धिविग्रहसम्बन्धं तथा च प्राप्तवाग्गतिम् । ग्रहनक्षत्रचरितं खगानां रुतमेव च

sandhivigrahasambandhaM tathA cha prAptavAggatim | grahanakShatracharitaM khagAnAM rutameva cha

सर्वमेतत्तु विज्ञेयं काव्यबन्धे शुभाशुभम्

sarvametattu vij~neyaM kAvyabandhe shubhAshubham

क्रीडार्थं सर्वलोकस्य प्रयोगे च सुखाश्रयम् । कलाभ्यासाश्रयं चैव पाठ्यं वेश्यासु संस्कृतम्

krIDArthaM sarvalokasya prayoge cha sukhAshrayam | kalAbhyAsAshrayaM chaiva pAThyaM veshyAsu saMskR^itam

कलोपचारज्ञानार्थं क्रीडार्थं पार्थिवस्य च । निर्दिष्टं शिल्पकार्यास्तु नाटके संस्कृतं वचः

kalopachAraj~nAnArthaM krIDArthaM pArthivasya cha | nirdiShTaM shilpakAryAstu nATake saMskR^itaM vachaH

आम्नायसिद्धं सर्वासां शुभमप्सरसां वचः । संसर्गाद्देवतानां च तद्धि लोकोऽनुवर्तते

AmnAyasiddhaM sarvAsAM shubhamapsarasAM vachaH | saMsargAddevatAnAM cha taddhi loko.anuvartate

छन्दतः प्राकृतं पाठ्यं स्मृतमप्सरसां भुवि । मानुषाणां च कर्तव्यं कारणार्थव्यपेक्षया

ChandataH prAkR^itaM pAThyaM smR^itamapsarasAM bhuvi | mAnuShANAM cha kartavyaM kAraNArthavyapekShayA

सर्वास्वेह हि शुद्धासु जातिषु द्विजसत्तमाः । शौरसेनीं समाश्रित्य भाषां काव्येषु योजयेत्

sarvAsveha hi shuddhAsu jAtiShu dvijasattamAH | shaurasenIM samAshritya bhAShAM kAvyeShu yojayet

अथवा छन्दतः कार्या देशभाषा प्रयोक्तृभिः । नानादेशसमुत्थं हि काव्यं भवति नाटके

athavA ChandataH kAryA deshabhAShA prayoktR^ibhiH | nAnAdeshasamutthaM hi kAvyaM bhavati nATake

मागध्यवन्तिजा प्राच्या शौरसेन्यर्धमागधी । बाह्लीका दक्षिणात्या च सप्त भाषाः प्रकीर्तिताः

mAgadhyavantijA prAchyA shaurasenyardhamAgadhI | bAhlIkA dakShiNAtyA cha sapta bhAShAH prakIrtitAH

शकाराभीरचण्डालशवरद्रमिलोद्रजाः । हीना वनेचराणां च विभाषा नाटके स्मृता

shakArAbhIrachaNDAlashavaradramilodrajAH | hInA vanecharANAM cha vibhAShA nATake smR^itA

मागधी तु नरेन्द्राणामन्तःपुरसमाश्रया । चेटानां राजपुत्राणां श्रेष्ठिनां चार्धमागधी

mAgadhI tu narendrANAmantaHpurasamAshrayA | cheTAnAM rAjaputrANAM shreShThinAM chArdhamAgadhI

प्राच्या विदूषकादीनां धूर्तानामप्यवन्तिजा । नायिकानां सखीनां च शूरसेन्यविरोधिनी

prAchyA vidUShakAdInAM dhUrtAnAmapyavantijA | nAyikAnAM sakhInAM cha shUrasenyavirodhinI

यौधनागरकादीनां दक्षिणात्याथ दीव्यताम् । बाह्लीकभाषोदीच्यानां खसानां च स्वदेशजा

yaudhanAgarakAdInAM dakShiNAtyAtha dIvyatAm | bAhlIkabhAShodIchyAnAM khasAnAM cha svadeshajA

शकारघोषकादीनां तत्स्वभावश्च यो गणः । शकारभाषा योक्तव्या चाण्डाली पुल्कसादिषु

shakAraghoShakAdInAM tatsvabhAvashcha yo gaNaH | shakArabhAShA yoktavyA chANDAlI pulkasAdiShu

अङ्गारकारकव्याधकाष्ठयन्त्रोपजीविनाम् । योज्या शकारभाषा तु किंचिद्वानौकसी तथा

a~NgArakArakavyAdhakAShThayantropajIvinAm | yojyA shakArabhAShA tu kiMchidvAnaukasI tathA

गजाश्वाजाविकोष्ट्रादिघोषस्थाननिवासिनाम् । आभीरोक्तिः शावरी वा द्रामिडी वनचारिषु

gajAshvAjAvikoShTrAdighoShasthAnanivAsinAm | AbhIroktiH shAvarI vA drAmiDI vanachAriShu

सुरङ्गाखनकादीनां सन्धिकाराश्वरक्षताम् । व्यसने नायकानां चाप्यात्मरक्षासु मागधी

sura~NgAkhanakAdInAM sandhikArAshvarakShatAm | vyasane nAyakAnAM chApyAtmarakShAsu mAgadhI

न बर्बरकिरातान्ध्रद्रमिलाद्यासु जातिषु । नाट्यप्रयोगे कर्तव्यं काव्यं भाषासमाश्रितम्

na barbarakirAtAndhradramilAdyAsu jAtiShu | nATyaprayoge kartavyaM kAvyaM bhAShAsamAshritam

गङ्गासागरमध्ये तु ये देशाः सम्प्रकीर्तिताः । एकारबहुलां तेषु भाषां तज्ज्ञः प्रयोजयेत्

ga~NgAsAgaramadhye tu ye deshAH samprakIrtitAH | ekArabahulAM teShu bhAShAM tajj~naH prayojayet

विन्ध्यसागरमध्ये तु ये देशाः श्रुतिमागताः । नकारबहुलां तेषु भाषां तज्ज्ञः प्रयोजयेत्

vindhyasAgaramadhye tu ye deshAH shrutimAgatAH | nakArabahulAM teShu bhAShAM tajj~naH prayojayet

सुराष्ट्रावन्तिदेषेषु वेत्रवत्युत्तरेषु च । ये देशास्तेषु कुर्वीत चकारप्रायसंश्रयाम्

surAShTrAvantideSheShu vetravatyuttareShu cha | ye deshAsteShu kurvIta chakAraprAyasaMshrayAm

हिमवत्सिन्धुसौवीरान्ये जनाः समुपाश्रिताः । उकारबहुलां तज्ज्ञस्तेषु भाषां प्रयोजयेत्

himavatsindhusauvIrAnye janAH samupAshritAH | ukArabahulAM tajj~nasteShu bhAShAM prayojayet

चर्मण्वतीनदीतीरे ये चार्बुदसमाश्रिताः । तकारबहुलां नित्यं तेषु भाषां प्रयोजयेत्

charmaNvatInadItIre ye chArbudasamAshritAH | takArabahulAM nityaM teShu bhAShAM prayojayet

एवं भाषाविधानं तु कर्तव्यं नाटकाश्रयम् । अत्र नोक्तं मया यत्तु लोकाद् ग्राह्यं बुधैस्तु तत्

evaM bhAShAvidhAnaM tu kartavyaM nATakAshrayam | atra noktaM mayA yattu lokAd grAhyaM budhaistu tat

एवं भाषाविधानं तु मया प्रोक्तं द्विजोत्तमाः । पुनर्वाक्यविधानं तु लौकिकं सन्निबोधत

evaM bhAShAvidhAnaM tu mayA proktaM dvijottamAH | punarvAkyavidhAnaM tu laukikaM sannibodhata

उत्तमैर्मध्यमैर्नीचैर्ये संभाष्या यथा नराः । समानोत्कृष्टहीनाश्च नाटके तान्निबोधत

uttamairmadhyamairnIchairye saMbhAShyA yathA narAH | samAnotkR^iShTahInAshcha nATake tAnnibodhata

देवानामपि ये देवा महात्मानो महर्षयः । भगवन्निति ते वाच्या यास्तेषां योषितस्तथा

devAnAmapi ye devA mahAtmAno maharShayaH | bhagavanniti te vAchyA yAsteShAM yoShitastathA

देवाश्च लिङ्गिनश्चैव नानाश्रुतधराश्च ये । भगवन्निति ये वाच्याः पुरुषैः स्त्रीभिरेव च

devAshcha li~Nginashchaiva nAnAshrutadharAshcha ye | bhagavanniti ye vAchyAH puruShaiH strIbhireva cha

आर्येति ब्राह्मणं ब्रूयान्महाराजेति पार्थिवम् । उपाध्यायेति चाचार्यं वृद्धं तातेति चैव हि

Aryeti brAhmaNaM brUyAnmahArAjeti pArthivam | upAdhyAyeti chAchAryaM vR^iddhaM tAteti chaiva hi

नाम्ना राजेति वा वाच्या ब्राह्मणैस्तु नराधिपाः । तत्क्षाम्यं हि महीपालैर्यस्मात्पूज्या द्विजाः स्मृताः

nAmnA rAjeti vA vAchyA brAhmaNaistu narAdhipAH | tatkShAmyaM hi mahIpAlairyasmAtpUjyA dvijAH smR^itAH

ब्राह्मणैः सचिवो वाच्यो ह्यमात्यः सचिवेति वा । शेषैरन्यैर्जनैर्वाच्यो हीनैरार्येति नित्यशः

brAhmaNaiH sachivo vAchyo hyamAtyaH sachiveti vA | sheShairanyairjanairvAchyo hInairAryeti nityashaH

समैः सम्भाषणं कार्यं येन नाम्ना स संज्ञितः । हीनैः सपरिवारं तु नाम्ना सम्भाष्य उत्तमः

samaiH sambhAShaNaM kAryaM yena nAmnA sa saMj~nitaH | hInaiH saparivAraM tu nAmnA sambhAShya uttamaH

नियोगाधिकृताश्चैव पुरुषा योषितस्तथा । कारुकाः शिल्पिनश्चैव सम्भाष्यास्ते तथैव हि

niyogAdhikR^itAshchaiva puruShA yoShitastathA | kArukAH shilpinashchaiva sambhAShyAste tathaiva hi

मार्षो भावेति वक्तव्यः किञ्चिदूनस्तु मार्षकः । समानोऽथ वयस्येति हं ह्वो हण्डेति वाधमः

mArSho bhAveti vaktavyaH ki~nchidUnastu mArShakaH | samAno.atha vayasyeti haM hvo haNDeti vAdhamaH

आयुष्मन्निति वाच्यस्तु रथी सूतेन सर्वदा । तपस्वीति प्रशान्तस्तु साधो इति च शब्द्यते

AyuShmanniti vAchyastu rathI sUtena sarvadA | tapasvIti prashAntastu sAdho iti cha shabdyate

स्वामीति युवराजस्तु कुमारो भर्तृदारकः । सौम्य भद्रमुखेत्येवं हे पूर्वं चाधमं वदेत्

svAmIti yuvarAjastu kumAro bhartR^idArakaH | saumya bhadramukhetyevaM he pUrvaM chAdhamaM vadet

यद्यस्य कर्म शिल्पं वा विद्या वा जातिरेव वा । स तेन नाम्ना भाष्यो हि नाटकादौ प्रयोक्तृभिः

yadyasya karma shilpaM vA vidyA vA jAtireva vA | sa tena nAmnA bhAShyo hi nATakAdau prayoktR^ibhiH

वत्स पुत्रक तातेति नाम्ना गोत्रेण वा पुनः । वाच्यः शिष्यः सुतो वापि पित्रा वा गुरुणापि वा

vatsa putraka tAteti nAmnA gotreNa vA punaH | vAchyaH shiShyaH suto vApi pitrA vA guruNApi vA

सम्भाष्या शाक्यनिर्ग्रन्था भदन्तेति प्रयोक्तृभिः । आमन्त्रणैस्तु पाषण्डाः शेषाः स्वसमयाश्रितैः

sambhAShyA shAkyanirgranthA bhadanteti prayoktR^ibhiH | AmantraNaistu pAShaNDAH sheShAH svasamayAshritaiH

देवेति नृपतिर्वाच्यो भृत्यैः प्रकृतिभिस्तथा । भट्टेति सार्वभौमस्तु नित्यं परिजनेन हि

deveti nR^ipatirvAchyo bhR^ityaiH prakR^itibhistathA | bhaTTeti sArvabhaumastu nityaM parijanena hi

राजन्नित्यृषिभिर्वाच्यो ह्यपत्यप्रत्ययेन वा । वयस्य राजन्निति वा भवेद्वाच्यो महीपतिः

rAjannityR^iShibhirvAchyo hyapatyapratyayena vA | vayasya rAjanniti vA bhavedvAchyo mahIpatiH

विदूषकेण राज्ञी च चेटी च भवतीत्यपि । नाम्ना वयस्येत्यपि वा राज्ञा वाच्यो विदूषकः

vidUShakeNa rAj~nI cha cheTI cha bhavatItyapi | nAmnA vayasyetyapi vA rAj~nA vAchyo vidUShakaH

सर्वस्त्रीभिः पतिर्वाच्य आर्यपुत्रेति यौवने । अन्यदा पुनरार्येति महाराजेति भूपतिः

sarvastrIbhiH patirvAchya Aryaputreti yauvane | anyadA punarAryeti mahArAjeti bhUpatiH

आर्येति पूर्वजो भ्राता वाच्यः पुत्र इवानुजः । योषिद्भिरथ काम्येति राजपुत्रेति योधनैः

Aryeti pUrvajo bhrAtA vAchyaH putra ivAnujaH | yoShidbhiratha kAmyeti rAjaputreti yodhanaiH

पुरुषाभाषणं ह्येव कार्यं नाट्ये प्रयोक्तृभिः । पुनः स्त्रीणां प्रवक्ष्यामि यथाभाष्यास्तु नाटके

puruShAbhAShaNaM hyeva kAryaM nATye prayoktR^ibhiH | punaH strINAM pravakShyAmi yathAbhAShyAstu nATake

तपस्विन्यो देवताश्च वाच्या भगवतीति च । गुरुभार्या तु वक्तव्या स्थानीया भवतीति च

tapasvinyo devatAshcha vAchyA bhagavatIti cha | gurubhAryA tu vaktavyA sthAnIyA bhavatIti cha

गम्या भद्रेति वाच्या वै वृद्धाम्बेति च नाटके । राजपत्न्यस्तु सम्भाष्याः सर्वाः परिजनेन वै

gamyA bhadreti vAchyA vai vR^iddhAmbeti cha nATake | rAjapatnyastu sambhAShyAH sarvAH parijanena vai

भट्टिनी स्वामिनी देवीत्येवं वै नाटके बुधैः । देवीति महिषी वाच्या राज्ञा परिजनेन वा

bhaTTinI svAminI devItyevaM vai nATake budhaiH | devIti mahiShI vAchyA rAj~nA parijanena vA

भोगिन्यः परिशिष्टास्तु स्वामिन्य इति वा पुनः । कुमार्यश्चैव वक्तव्याः प्रेष्याभिर्भर्तृदारिकाः

bhoginyaH parishiShTAstu svAminya iti vA punaH | kumAryashchaiva vaktavyAH preShyAbhirbhartR^idArikAH

स्वसेति भगिनी वाच्या वत्सेति च यवीयसी । ब्राह्मण्यार्येति वक्तव्या लिङ्गस्था व्रतिनी च या

svaseti bhaginI vAchyA vatseti cha yavIyasI | brAhmaNyAryeti vaktavyA li~NgasthA vratinI cha yA

पत्नी चार्येति सम्भाष्या पितृनाम्ना सुतस्य सा । समानाभिस्तथा सख्यो हलेति स्यात्परस्परम्

patnI chAryeti sambhAShyA pitR^inAmnA sutasya sA | samAnAbhistathA sakhyo haleti syAtparasparam

प्रेष्या हज्जेति वक्तव्या स्त्रियो या तूत्तमा भवेत् । अज्जुकेति च वक्तव्या वेश्या परिजनेन च

preShyA hajjeti vaktavyA striyo yA tUttamA bhavet | ajjuketi cha vaktavyA veshyA parijanena cha

अत्तेति गणिका माता वाच्या परिजनेन हि । प्रियेति भार्या श‍ृङ्गारे वाच्या राज्ञेतरेण वा

atteti gaNikA mAtA vAchyA parijanena hi | priyeti bhAryA shR^i~NgAre vAchyA rAj~netareNa vA

पुरोधः सार्थवाहानां भार्यास्त्वार्येति सर्वदा । तल्लिङ्गार्थानि नामानि कार्याणि कविभिः सदा

purodhaH sArthavAhAnAM bhAryAstvAryeti sarvadA | talli~NgArthAni nAmAni kAryANi kavibhiH sadA

औत्पत्तिकानि यानि स्युर्न प्रख्यातानि नाटके । ब्रह्मक्षत्रस्य नामानि गोत्रकर्मानुरूपतः

autpattikAni yAni syurna prakhyAtAni nATake | brahmakShatrasya nAmAni gotrakarmAnurUpataH

काव्ये कार्याणि कविभिः शर्मवर्मकृतानि हि । दत्तप्रायाणि नामानि वणिजां सम्प्रयोजयेत्

kAvye kAryANi kavibhiH sharmavarmakR^itAni hi | dattaprAyANi nAmAni vaNijAM samprayojayet

कापालिकास्तु घण्टान्तनामानः समुदाहृता । शौर्योदात्तानि नामानि तथा शूरेषु योजयेत्

kApAlikAstu ghaNTAntanAmAnaH samudAhR^itA | shauryodAttAni nAmAni tathA shUreShu yojayet

विजयार्थानि नामानि राजस्त्रीणां तु नित्यशः । दत्ता मित्रा सेनेति वेश्यानामानि योजयेत्

vijayArthAni nAmAni rAjastrINAM tu nityashaH | dattA mitrA seneti veshyAnAmAni yojayet

नानाकुसुमनामानः प्रेष्याः कार्यास्तु नाटके । मङ्गलार्थानि नामानि चेटानामपि योजयेत्

nAnAkusumanAmAnaH preShyAH kAryAstu nATake | ma~NgalArthAni nAmAni cheTAnAmapi yojayet

गम्भीरार्थानि नामानि ह्युत्तमानां प्रयोजयेत् । यस्मान्नामानुसदृशं कर्म तेषां भविष्यति

gambhIrArthAni nAmAni hyuttamAnAM prayojayet | yasmAnnAmAnusadR^ishaM karma teShAM bhaviShyati

जातिचेष्टानुरूपाणि शेषाणामपि कारयेत् । नामानि पुरुषाणां तु स्त्रीणां चोक्तानि तत्त्वतः

jAticheShTAnurUpANi sheShANAmapi kArayet | nAmAni puruShANAM tu strINAM choktAni tattvataH

एवं नामविधानं तु कर्तव्यं कविभिः सदा । एवं भाषाविधानं तु ज्ञात्वा कर्माण्यशेषतः

evaM nAmavidhAnaM tu kartavyaM kavibhiH sadA | evaM bhAShAvidhAnaM tu j~nAtvA karmANyasheShataH

पाठ्यगुणानिदानीं वक्ष्यामः । तद्यथा सप्तस्वराः, त्रीणि स्थानानि, चत्वारो वर्णाः, द्विविधा काकुः, षडलङ्काराः, षडङ्गानीति । एषामिदानीं लक्षणमभिव्याख्यास्यामः । तत्र सप्तस्वरा नाम - षड्जर्षभगान्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिषादाः त एते रसेषूपपाद्याः

pAThyaguNAnidAnIM vakShyAmaH | tadyathA saptasvarAH, trINi sthAnAni, chatvAro varNAH, dvividhA kAkuH, ShaDala~NkArAH, ShaDa~NgAnIti | eShAmidAnIM lakShaNamabhivyAkhyAsyAmaH | tatra saptasvarA nAma \- ShaDjarShabhagAndhAramadhyamapa~nchamadhaivataniShAdAH ta ete raseShUpapAdyAH

यथा - ततः पाठ्यं प्रयुञ्जीत षडलङ्कारसंयुतम् । हास्यश‍ृङ्गारयोः कार्यौ स्वरौ मध्यमपञ्चमौ

yathA \- tataH pAThyaM prayu~njIta ShaDala~NkArasaMyutam | hAsyashR^i~NgArayoH kAryau svarau madhyamapa~nchamau

षड्जर्षभौ तथा चैव वीररौद्राद्भुतेष्वथ । गान्धारश्च निषादश्च कर्तव्यौ करुणे रसे

ShaDjarShabhau tathA chaiva vIraraudrAdbhuteShvatha | gAndhArashcha niShAdashcha kartavyau karuNe rase

धैवतश्चैव कर्तव्यो बीभत्से सभयानके । त्रीणि स्थानानि - उरः कण्ठः शिर इति । भवत्यपि च शारीर्यामथ वीणायां त्रिभ्यः स्थानिभ्य एव तु । उरसः शिरसः कण्ठात्स्वरः काकुः प्रवर्तते

dhaivatashchaiva kartavyo bIbhatse sabhayAnake | trINi sthAnAni \- uraH kaNThaH shira iti | bhavatyapi cha shArIryAmatha vINAyAM tribhyaH sthAnibhya eva tu | urasaH shirasaH kaNThAtsvaraH kAkuH pravartate

आभाषणं च दूरस्थे शिरसा सम्प्रयोजयेत् । नातिदूरे च कण्ठेन ह्युरसा चैव पार्श्वतः

AbhAShaNaM cha dUrasthe shirasA samprayojayet | nAtidUre cha kaNThena hyurasA chaiva pArshvataH

उरसोदाहृतं वाक्यं शिरसा दीपयेद् बुधः । कण्ठेन शमनं कुर्यात्पाठ्ययोगेषु सर्वदा

urasodAhR^itaM vAkyaM shirasA dIpayed budhaH | kaNThena shamanaM kuryAtpAThyayogeShu sarvadA

उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितः कम्पितस्तथा । वर्णाश्चत्वार एव स्युः पाठ्ययोगे तपोधनाः

udAttashchAnudAttashcha svaritaH kampitastathA | varNAshchatvAra eva syuH pAThyayoge tapodhanAH

तत्र हास्यश‍ृङ्गारयोः स्वरितोदात्तैर्वर्णैः पाठ्यमुपपाद्यं, वीररौद्राद्भुतेषूदात्तकम्पितैः करुणबीभत्सभयानकेष्वनुदात्तस्वरितकम्पितैरिति । द्विविधा काकुः साकांक्षा निराकांक्षा चेति वाक्यस्य साकांक्षनिराकांक्षकत्वात्

tatra hAsyashR^i~NgArayoH svaritodAttairvarNaiH pAThyamupapAdyaM, vIraraudrAdbhuteShUdAttakampitaiH karuNabIbhatsabhayAnakeShvanudAttasvaritakampitairiti | dvividhA kAkuH sAkAMkShA nirAkAMkShA cheti vAkyasya sAkAMkShanirAkAMkShakatvAt

अनियुक्तार्थकं वाक्यं साकांक्षमिति संज्ञितम् । नियुक्तार्थं तु यद्वाक्यं निराकांक्षं तदुच्यते

aniyuktArthakaM vAkyaM sAkAMkShamiti saMj~nitam | niyuktArthaM tu yadvAkyaM nirAkAMkShaM taduchyate

तत्र साकांक्षं नाम तारादिमन्द्रान्तमनियुक्तार्थमनिर्यातितवर्णालङ्कारं कण्ठोरःस्थानगतम् । निराकांक्षं नाम नियुक्तार्थं निर्यातितवर्णालङ्कारं शिरःस्थानगतं मान्द्रादितारान्तमिति । अथ षडलङ्कारा नाम - उच्चो दीप्तश्च मन्द्रश्च नीचो द्रुतविलम्बितौ । पाठ्यस्यैते ह्यलङ्कारा लक्षणं च निबोधत

tatra sAkAMkShaM nAma tArAdimandrAntamaniyuktArthamaniryAtitavarNAla~NkAraM kaNThoraHsthAnagatam | nirAkAMkShaM nAma niyuktArthaM niryAtitavarNAla~NkAraM shiraHsthAnagataM mAndrAditArAntamiti | atha ShaDala~NkArA nAma \- uchcho dIptashcha mandrashcha nIcho drutavilambitau | pAThyasyaite hyala~NkArA lakShaNaM cha nibodhata

उच्चो नाम शिरःस्थानगतस्तारस्वरः, स च दूरस्थाभाषणविस्मयोत्तरोत्तरसंजल्पदूराह्वानत्रासनाबाधाद्येषु । दीप्तो नाम शिरःस्थानगतस्तारतरः, स चाक्षेपकलहविवादामर्षक्रुष्टाधर्षणक्रोधशौर्यदर्पती- क्ष्णरूक्षाभिधाननिर्भर्त्सनाक्रन्दितादिषु । मन्द्रो नाम उरःस्थानगतो निर्वेदग्लानिचिन्तौत्सुक्यदैन्यव्याधिक्रीडा- गाढशस्त्रक्षतमूर्छामदगुह्यार्थवचनादिषु । नीचो नाम उरःस्थानगतो मन्द्रतरः, स च स्वभावाभाषणव्याधिशमश्रमार्तत्रस्तपतितमूर्छितादिषु । द्रुतो नाम कण्ठगतः स च त्वरितः, लल्लनमन्मनभयशीतज्वरत्रासात्यस्तात्ययिककार्यावेदनादिषु । विलम्बितो नाम कण्ठस्थानगतस्तनुमन्द्रः, स च श‍ृङ्गारकरुणवितर्कितविचारामर्षासूयिताव्यक्तार्थप्रवादलज्जा- चिन्तातर्जनविस्मयदोषानुकीर्तनदीर्घरोगनिपीडनादिषु अत्रानुवंश्या श्लोका भवन्ति ॥ ११३-११४॥ उत्तरोत्तरसंजल्पपरुषाक्षेपणेषु च । तीक्ष्णरूक्षाभिनयने आवेगे क्रन्दिते तथा

uchcho nAma shiraHsthAnagatastArasvaraH, sa cha dUrasthAbhAShaNavismayottarottarasaMjalpadUrAhvAnatrAsanAbAdhAdyeShu | dIpto nAma shiraHsthAnagatastArataraH, sa chAkShepakalahavivAdAmarShakruShTAdharShaNakrodhashauryadarpatI\- kShNarUkShAbhidhAnanirbhartsanAkranditAdiShu | mandro nAma uraHsthAnagato nirvedaglAnichintautsukyadainyavyAdhikrIDA\- gADhashastrakShatamUrChAmadaguhyArthavachanAdiShu | nIcho nAma uraHsthAnagato mandrataraH, sa cha svabhAvAbhAShaNavyAdhishamashramArtatrastapatitamUrChitAdiShu | druto nAma kaNThagataH sa cha tvaritaH, lallanamanmanabhayashItajvaratrAsAtyastAtyayikakAryAvedanAdiShu | vilambito nAma kaNThasthAnagatastanumandraH, sa cha shR^i~NgArakaruNavitarkitavichArAmarShAsUyitAvyaktArthapravAdalajjA\- chintAtarjanavismayadoShAnukIrtanadIrgharoganipIDanAdiShu atrAnuvaMshyA shlokA bhavanti || 113\-114|| uttarottarasaMjalpaparuShAkShepaNeShu cha | tIkShNarUkShAbhinayane Avege krandite tathA

परोक्षस्य समाह्वाने तर्जने त्रासने तथा । दूरस्थाभाषणे चैव तथा निर्भर्त्सनेषु च

parokShasya samAhvAne tarjane trAsane tathA | dUrasthAbhAShaNe chaiva tathA nirbhartsaneShu cha

भावेष्वेतेषु नित्यं हि नानारससमाश्रया । उच्चा दीप्ता द्रुता चैव काकुः कार्या प्रयोक्तृभिः

bhAveShveteShu nityaM hi nAnArasasamAshrayA | uchchA dIptA drutA chaiva kAkuH kAryA prayoktR^ibhiH

व्याधिते च ज्वरार्ते च भयार्ते शीतविप्लुते । नियमस्थे वितर्के च गाढशस्त्रक्षतेषु च

vyAdhite cha jvarArte cha bhayArte shItaviplute | niyamasthe vitarke cha gADhashastrakShateShu cha

गुह्यार्थवचने चैव चिन्तायां तपसि स्थिते । मन्द्रा नीचा च कर्तव्या काकुर्नाट्यप्रयोक्तृभिः

guhyArthavachane chaiva chintAyAM tapasi sthite | mandrA nIchA cha kartavyA kAkurnATyaprayoktR^ibhiH

लल्ले च मन्मने चैव भयार्ते शीतविप्लुते । मन्द्रा द्रुता च कर्तव्या काकुर्नाट्यप्रयोक्तृभिः

lalle cha manmane chaiva bhayArte shItaviplute | mandrA drutA cha kartavyA kAkurnATyaprayoktR^ibhiH

दृष्टनष्टानुसरणे इष्टानिष्टश्रुते तथा । इष्टार्थख्यापने चैव चिन्ताध्याने तथैव च

dR^iShTanaShTAnusaraNe iShTAniShTashrute tathA | iShTArthakhyApane chaiva chintAdhyAne tathaiva cha

उन्मादेऽसूयिते चैव उपालम्भे तथैव हि । अव्यक्तार्थप्रवादे च कथायोगे तथैव च

unmAde.asUyite chaiva upAlambhe tathaiva hi | avyaktArthapravAde cha kathAyoge tathaiva cha

उत्तरोत्तरसंजल्पे कार्येऽतिशयसंयुते । विकृते व्याधिते क्रोधे दुःखे शोके तथैव च

uttarottarasaMjalpe kArye.atishayasaMyute | vikR^ite vyAdhite krodhe duHkhe shoke tathaiva cha

विस्मयामर्षयोश्चैव प्रहर्षे परिदेविते । विलम्बिता च दीप्ता च काकुर्मन्द्रा च वै भवेत्

vismayAmarShayoshchaiva praharShe paridevite | vilambitA cha dIptA cha kAkurmandrA cha vai bhavet

लघ्वक्षरप्रायकृते गुर्वक्षरकृते तथा । उच्चा दीप्ता च कर्तव्या काकुस्तत्र प्रयोक्तृभिः

laghvakSharaprAyakR^ite gurvakSharakR^ite tathA | uchchA dIptA cha kartavyA kAkustatra prayoktR^ibhiH

यानि सौम्यार्थयुक्तानि सुखभावकृतानि च । मन्द्रा विलम्बिता चैव तत्र काकुर्विधीयते

yAni saumyArthayuktAni sukhabhAvakR^itAni cha | mandrA vilambitA chaiva tatra kAkurvidhIyate

यानि स्युस्तीक्ष्णरूक्षाणि दीप्ता चोच्चा च तेष्वपि । एवं नानाश्रयोपेतं पाठ्यं योज्यं प्रयोक्तृभिः

yAni syustIkShNarUkShANi dIptA chochchA cha teShvapi | evaM nAnAshrayopetaM pAThyaM yojyaM prayoktR^ibhiH

हास्यश‍ृङ्गारकरुणेष्विष्टा काकुर्विलम्बिता । वीररौद्राद्भुतेषूच्चा दीप्ता वापि प्रशस्यते

hAsyashR^i~NgArakaruNeShviShTA kAkurvilambitA | vIraraudrAdbhuteShUchchA dIptA vApi prashasyate

भयानके सबीभत्से द्रुता नीचा च कीर्तिता । एवं भावरसोपेता काकुः कार्या प्रयोक्तृभिः

bhayAnake sabIbhatse drutA nIchA cha kIrtitA | evaM bhAvarasopetA kAkuH kAryA prayoktR^ibhiH

अथाङ्गानि षट् - विच्छेदोऽर्पण विसर्गोऽनुबन्धो दीपनं प्रशमनमिति । तत्र विच्छेदो नाम विरामकृतः । अर्पणं नाम लीलायमानमधुरवल्गुना स्वरेण पूरयतेव रङ्गं यत्पठ्यते तदर्पणम् । विसर्गो नाम वाक्यन्यासः । अनुबन्धो नाम पदान्तरेष्वपि विच्छेदः, अनुच्छ्वसनं वा । दीपनं नाम त्रिस्थानशोभि वर्धमानस्वरं चेति । प्रशमनं नाम तारगतानां स्वराणां प्रशाम्यतामवैस्वर्येणावतारणमिति । एषां च रसगतः प्रयोगः - तत्र हास्यश‍ृङ्गारयोराकांक्षायामर्पणविच्छेददीपनप्रशमनयुक्तं पाठ्यं कार्यम् । दीपनप्रशमनयुक्तं करुणे । विच्छेदप्रशमनदीपनानुबन्धबहुलं वीररौद्राद्भुतेषु विसर्गविच्छेदयुक्तं बीभत्सभयानकयोरिति । सर्वेषामप्येषां मन्द्रमध्यतारकृतः प्रयोगस्त्रिस्थानगतः । तत्र दूरस्थाभाषणे तारं शिरसा, नातिदूरे मध्यं कण्ठेन, पार्श्वतो मन्द्रमुरसा प्रयोजयेत्पाठ्यमिति । मन्द्रात्तारं न गच्छेत्, ताराद्वा मन्द्रमिति

athA~NgAni ShaT \- vichChedo.arpaNa visargo.anubandho dIpanaM prashamanamiti | tatra vichChedo nAma virAmakR^itaH | arpaNaM nAma lIlAyamAnamadhuravalgunA svareNa pUrayateva ra~NgaM yatpaThyate tadarpaNam | visargo nAma vAkyanyAsaH | anubandho nAma padAntareShvapi vichChedaH, anuchChvasanaM vA | dIpanaM nAma tristhAnashobhi vardhamAnasvaraM cheti | prashamanaM nAma tAragatAnAM svarANAM prashAmyatAmavaisvaryeNAvatAraNamiti | eShAM cha rasagataH prayogaH \- tatra hAsyashR^i~NgArayorAkAMkShAyAmarpaNavichChedadIpanaprashamanayuktaM pAThyaM kAryam | dIpanaprashamanayuktaM karuNe | vichChedaprashamanadIpanAnubandhabahulaM vIraraudrAdbhuteShu visargavichChedayuktaM bIbhatsabhayAnakayoriti | sarveShAmapyeShAM mandramadhyatArakR^itaH prayogastristhAnagataH | tatra dUrasthAbhAShaNe tAraM shirasA, nAtidUre madhyaM kaNThena, pArshvato mandramurasA prayojayetpAThyamiti | mandrAttAraM na gachChet, tArAdvA mandramiti

एषां च द्रुतमध्यविलम्बितास्त्रयो लया रसेषूपपाद्याः । तत्र हास्यश‍ृङ्गारयोर्मध्यलयः, करुणे विलम्बितो, वीररौद्राद्भुतबीभत्सभयानकेषु द्रुत इति । अथ विरामः अर्धसमाप्तो कार्यवशान्न छन्दोवशात् । कस्मात्, दृश्यन्ते ह्येकद्वित्रिचतुरक्षरा विरामाः । यथा - किं ! गच्छ, मा विश सुदुर्जन ! वारितोऽऽसि कार्यं त्वया न मम सर्वजनोपयुक्तम् । सूचासु चाङ्कुरगते च तथोपचारे - ष्वल्पाक्षराणि हि पदानि भवन्ति काव्ये

eShAM cha drutamadhyavilambitAstrayo layA raseShUpapAdyAH | tatra hAsyashR^i~NgArayormadhyalayaH, karuNe vilambito, vIraraudrAdbhutabIbhatsabhayAnakeShu druta iti | atha virAmaH ardhasamApto kAryavashAnna ChandovashAt | kasmAt, dR^ishyante hyekadvitrichaturakSharA virAmAH | yathA \- kiM ! gachCha, mA visha sudurjana ! vArito.a.asi kAryaM tvayA na mama sarvajanopayuktam | sUchAsu chA~Nkuragate cha tathopachAre \- ShvalpAkSharANi hi padAni bhavanti kAvye

एवं विरामे प्रयत्नोऽनुष्ठेयः । कस्मात्, विरामो ह्यर्थानुदर्शकः सः । अत्र श्लोकौ - विरामेषु प्रयत्नो हि नित्यं कार्यः प्रयोक्तृभिः । कस्मादभिनयो ह्यस्मिन्नर्थापेक्षी यतः स्मृतः

evaM virAme prayatno.anuShTheyaH | kasmAt, virAmo hyarthAnudarshakaH saH | atra shlokau \- virAmeShu prayatno hi nityaM kAryaH prayoktR^ibhiH | kasmAdabhinayo hyasminnarthApekShI yataH smR^itaH

यत्र व्यग्रावुभौ हस्तौ तत्र दृष्टिसमन्वितः । वाचिकाभिनयः कार्यो विरामैरर्थदर्शकैः

yatra vyagrAvubhau hastau tatra dR^iShTisamanvitaH | vAchikAbhinayaH kAryo virAmairarthadarshakaiH

प्रायो वीरे च रौद्रे च करौ प्रहरणाकुलौ । बीभत्से कुत्सितत्वाच्च भवतः कुञ्चितौ करौ

prAyo vIre cha raudre cha karau praharaNAkulau | bIbhatse kutsitatvAchcha bhavataH ku~nchitau karau

हास्ये चोद्देशमात्रेण करुणे च प्रलम्बितौ । अद्भुते विस्मयात्स्तब्धौ भयाच्चैव भयानके

hAsye choddeshamAtreNa karuNe cha pralambitau | adbhute vismayAtstabdhau bhayAchchaiva bhayAnake

एवमादिषु चान्येषु प्रविचारेऽपि हस्तयोः । अलङ्कारविरामाभ्यां साध्यते ह्यर्थनिश्चयः

evamAdiShu chAnyeShu pravichAre.api hastayoH | ala~NkAravirAmAbhyAM sAdhyate hyarthanishchayaH

ये विरामाः स्मृता वृत्ते तेष्वलङ्कार इष्यते । समाप्तेऽर्थे पदे वापि तथा प्राणवशेन वा

ye virAmAH smR^itA vR^itte teShvala~NkAra iShyate | samApte.arthe pade vApi tathA prANavashena vA

पदवर्णसमासे च द्रुते बह्वर्थसङ्कटे । कार्यो विरामः पादान्ते तथा प्राणवशेन वा

padavarNasamAse cha drute bahvarthasa~NkaTe | kAryo virAmaH pAdAnte tathA prANavashena vA

शेषमर्थवशेनैव विरामं सम्प्रयोजयेत् । अत्र च भावगतानि च कृष्याक्षराणि बोद्धव्यानि, तद्यथा - आकारैकारसंयुक्तमैकारौकारसंयुतम् । व्यञ्जनं यद्भवेद्दीर्घं कृष्यं तत्तु विधीयते

sheShamarthavashenaiva virAmaM samprayojayet | atra cha bhAvagatAni cha kR^iShyAkSharANi boddhavyAni, tadyathA \- AkAraikArasaMyuktamaikAraukArasaMyutam | vya~njanaM yadbhaveddIrghaM kR^iShyaM tattu vidhIyate

विषादे च वितर्के च प्रश्नेऽथामर्ष एव च । कलाकालप्रमाणेन पाठ्यं कार्यं प्रयोक्तृभिः

viShAde cha vitarke cha prashne.athAmarSha eva cha | kalAkAlapramANena pAThyaM kAryaM prayoktR^ibhiH

शेषाणामर्थयोगेन विरामे विरमेदिह । एकद्वित्रिचतुःपञ्चषट्कलं च विलम्बितम्

sheShANAmarthayogena virAme viramediha | ekadvitrichatuHpa~nchaShaTkalaM cha vilambitam

विलम्बिते विरामे हि सदा गुर्वक्षरं भवेत् । षण्णां कलानां परतो विलम्बो च विधीयते

vilambite virAme hi sadA gurvakSharaM bhavet | ShaNNAM kalAnAM parato vilambo cha vidhIyate

अथवा कारणोपेतं प्रयोगं कार्यमेव च । समीक्ष्य वृत्ते कर्तव्यो विरामो रसभावतः

athavA kAraNopetaM prayogaM kAryameva cha | samIkShya vR^itte kartavyo virAmo rasabhAvataH

ये विरामाः स्मृताः पाठ्ये वृत्तपादसमुद्भवाः । उत्क्रम्यापि क्रमं तज्ज्ञैः कार्यास्तेऽर्थवशानुगाः

ye virAmAH smR^itAH pAThye vR^ittapAdasamudbhavAH | utkramyApi kramaM tajj~naiH kAryAste.arthavashAnugAH

नापशब्दं पठेत्तज्ज्ञो भिन्नवृत्तं तथैव हि । विश्रमेन्नाविरामेषु दैन्ये काकुं न दीपयेत्

nApashabdaM paThettajj~no bhinnavR^ittaM tathaiva hi | vishramennAvirAmeShu dainye kAkuM na dIpayet

वर्जितं काव्यदोषैस्तु लक्षणाढ्यं गुणान्वितम् । स्वरालङ्कारसंयुक्तं पठेत्पाठ्यं यथाविधि

varjitaM kAvyadoShaistu lakShaNADhyaM guNAnvitam | svarAla~NkArasaMyuktaM paThetpAThyaM yathAvidhi

अलङ्कारा विरामाश्च ये पाठ्ये संस्कृते स्मृताः । त एव सर्वे कर्तव्या स्त्रीणां पाठ्ये त्वसंस्कृते

ala~NkArA virAmAshcha ye pAThye saMskR^ite smR^itAH | ta eva sarve kartavyA strINAM pAThye tvasaMskR^ite

एवमेतत्स्वरकृतं कलाताललयान्वितम् । दशरूपविधाने तु पाठ्यं योज्यं प्रयोक्तृभिः

evametatsvarakR^itaM kalAtAlalayAnvitam | dasharUpavidhAne tu pAThyaM yojyaM prayoktR^ibhiH

उक्तं काकुविधानं तु यथावदनुपूर्वशः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दशरूपविकल्पनम्

uktaM kAkuvidhAnaM tu yathAvadanupUrvashaH | ata UrdhvaM pravakShyAmi dasharUpavikalpanam