एवं पादस्य जङ्घाया ऊर्वोः कट्यास्तथैव च । समानकरणे चेष्टा सा चारीत्यभिधीयते

evaM pAdasya ja~NghAyA UrvoH kaTyAstathaiva cha | samAnakaraNe cheShTA sA chArItyabhidhIyate

विधानोपगताश्चार्यो व्यायच्छन्ते परस्परम् । यस्मादङ्गसमायुक्तास्तस्माद्व्यायाम उच्यते

vidhAnopagatAshchAryo vyAyachChante parasparam | yasmAda~NgasamAyuktAstasmAdvyAyAma uchyate

एकपादप्रचारो यः सा चारीत्यभिसंज्ञिता । द्विपादक्रमणं यत्तु करणं नाम तद्भवेत्

ekapAdaprachAro yaH sA chArItyabhisaMj~nitA | dvipAdakramaNaM yattu karaNaM nAma tadbhavet

करणानां समायोगः खण्डमित्यभिधीयते । खण्डैस्त्रिभिश्चतुर्भिर्वा संयुक्तं मण्डलं भवेत्

karaNAnAM samAyogaH khaNDamityabhidhIyate | khaNDaistribhishchaturbhirvA saMyuktaM maNDalaM bhavet

चारीभिः प्रसृतं नृत्तं चारीभिश्चेष्टितं तथा । चारीभिः शस्त्रमोक्षश्च चार्यो युद्धे च कीर्तिताः

chArIbhiH prasR^itaM nR^ittaM chArIbhishcheShTitaM tathA | chArIbhiH shastramokShashcha chAryo yuddhe cha kIrtitAH

यदेतत्प्रस्तुतं नाट्यं तच्चारीष्वेव संज्ञितम् । नहि चार्या विना किञ्चिन्नाट्येऽङ्गं सम्प्रवर्तते

yadetatprastutaM nATyaM tachchArIShveva saMj~nitam | nahi chAryA vinA ki~nchinnATye.a~NgaM sampravartate

तस्माच्चारीविधानस्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् । या यस्मिंस्तु यथा योज्या नृत्ते युद्धे गतौ तथा

tasmAchchArIvidhAnasya sampravakShyAmi lakShaNam | yA yasmiMstu yathA yojyA nR^itte yuddhe gatau tathA

समपादा स्थितावर्ता शकटास्या तथैव च । अध्यर्धिका चाषगतिर्विच्यवा च तथापरा

samapAdA sthitAvartA shakaTAsyA tathaiva cha | adhyardhikA chAShagatirvichyavA cha tathAparA

एडकाक्रीडिता बद्धा उरुद्वृत्ता तथाड्डिता । उत्स्पन्दिता च जनिता स्यन्दिता चापस्यन्दिता

eDakAkrIDitA baddhA urudvR^ittA tathADDitA | utspanditA cha janitA syanditA chApasyanditA

समोत्सरितमत्तल्ली मत्तल्ली चेति षोडश । एता भौम्यः स्मृताश्चार्यः श‍ृणुताकाशिकीः पुनः

samotsaritamattallI mattallI cheti ShoDasha | etA bhaumyaH smR^itAshchAryaH shR^iNutAkAshikIH punaH

अतिक्रान्ता ह्यपक्रान्ता पार्श्वक्रान्ता तथैव च । ऊर्ध्वजानुश्च सूची च तथा नूपुरपादिका

atikrAntA hyapakrAntA pArshvakrAntA tathaiva cha | UrdhvajAnushcha sUchI cha tathA nUpurapAdikA

डोलपादा तथाक्षिप्ता आविद्धोद्वृत्तसंज्ञिते । विद्युद्भ्रान्ता ह्यलाता च भुजङ्गत्रासिता तथा

DolapAdA tathAkShiptA AviddhodvR^ittasaMj~nite | vidyudbhrAntA hyalAtA cha bhuja~NgatrAsitA tathA

मृगप्लुता च दण्डा च भ्रमरी चेति षोडश । आकाशिक्यः स्मृता ह्येता लक्षणं च निबोधत

mR^igaplutA cha daNDA cha bhramarI cheti ShoDasha | AkAshikyaH smR^itA hyetA lakShaNaM cha nibodhata

पादैर्निरन्तरकृतैस्तथा समनखैरपि । समपादा स्मृता चारी विज्ञेया स्थानसंश्रया

pAdairnirantarakR^itaistathA samanakhairapi | samapAdA smR^itA chArI vij~neyA sthAnasaMshrayA

भूमिघृष्टेन पादेन कृत्वाभ्यन्तरमण्डलम् । पुनरुत्सादयेदन्यं स्थितावर्त्ता तु सा स्मृता

bhUmighR^iShTena pAdena kR^itvAbhyantaramaNDalam | punarutsAdayedanyaM sthitAvarttA tu sA smR^itA

निषण्णाङ्गस्तु चरणं प्रसार्य तलसञ्चरम् । उद्वाहितमुरः कृत्वा शकटास्यां प्रयोजयेत्

niShaNNA~Ngastu charaNaM prasArya talasa~ncharam | udvAhitamuraH kR^itvA shakaTAsyAM prayojayet

सव्यस्य पृष्ठतो वामश्चरणस्तु यदा भवेत् । तस्यापसर्पणं चैव ज्ञेया साध्यर्धिका बुधैः

savyasya pR^iShThato vAmashcharaNastu yadA bhavet | tasyApasarpaNaM chaiva j~neyA sAdhyardhikA budhaiH

पादः प्रसारितः सव्यः पुनश्चैवोपसर्पितः । वामः सव्यापसर्पी च चाषगत्यां विधीयते

pAdaH prasAritaH savyaH punashchaivopasarpitaH | vAmaH savyApasarpI cha chAShagatyAM vidhIyate

विच्यवात् समपादाया विच्यवां सम्प्रयोजयेत् । निकुट्टयंस्तलाग्रेण पादस्य धरणीतलम्

vichyavAt samapAdAyA vichyavAM samprayojayet | nikuTTayaMstalAgreNa pAdasya dharaNItalam

तलसञ्चरपादाभ्यामुत्प्लुत्य पतनं तु यत् । पर्यायतश्च क्रियते एडकाक्रीडिता तु सा

talasa~ncharapAdAbhyAmutplutya patanaM tu yat | paryAyatashcha kriyate eDakAkrIDitA tu sA

अन्योन्यजङ्घासंवेगात् कृत्वा तु स्वस्तिकं ततः । ऊरुभ्याम् वलनं यस्मात् सा बद्धा चार्युदाहृता

anyonyaja~NghAsaMvegAt kR^itvA tu svastikaM tataH | UrubhyAm valanaM yasmAt sA baddhA chAryudAhR^itA

तलसञ्चरपादस्य पार्ष्णिर्बाह्योन्मुखी यदा । जङ्घाञ्चिता तथोद्वृत्ता ऊरुद्वृत्तेति सा स्मृता

talasa~ncharapAdasya pArShNirbAhyonmukhI yadA | ja~NghA~nchitA tathodvR^ittA UrudvR^itteti sA smR^itA

अग्रतः पृष्ठतो वापि पादस्तु तलसञ्चरः । द्वितीयपादो निर्घृष्टः यस्यां स्यादड्डिता तु सा

agrataH pR^iShThato vApi pAdastu talasa~ncharaH | dvitIyapAdo nirghR^iShTaH yasyAM syAdaDDitA tu sA

शनैः पादो निवर्तेत बाह्येनाभ्यन्तरेण च । यद्रेचकानुसारेण सा चार्युत्स्यन्दिता स्मृता

shanaiH pAdo nivarteta bAhyenAbhyantareNa cha | yadrechakAnusAreNa sA chAryutsyanditA smR^itA

मुष्टिहस्तश्च वक्षःस्थः करोऽन्यश्च प्रवर्तितः । तलसञ्चरपादश्च जनिता चार्युदाहृता

muShTihastashcha vakShaHsthaH karo.anyashcha pravartitaH | talasa~ncharapAdashcha janitA chAryudAhR^itA

पञ्चतालान्तरं पादं प्रसार्य स्यन्दितां न्यसेत् । द्वितीयेन तु पादेन तथापस्यन्दितामपि

pa~nchatAlAntaraM pAdaM prasArya syanditAM nyaset | dvitIyena tu pAdena tathApasyanditAmapi

तलसञ्चरपादाभ्याम् घूर्णमानोपसर्पणैः । समोत्सरितमत्तल्ली व्यायामे समुदाहृता

talasa~ncharapAdAbhyAm ghUrNamAnopasarpaNaiH | samotsaritamattallI vyAyAme samudAhR^itA

उभाभ्यामपि पादाभ्यां घूर्णमानोपसर्पणैः । उद्वेष्टितापविद्धैश्च हस्तैर्मत्तल्ल्युदाहृता

ubhAbhyAmapi pAdAbhyAM ghUrNamAnopasarpaNaiH | udveShTitApaviddhaishcha hastairmattallyudAhR^itA

एता भौम्यः स्मृताश्चार्यो नियुद्धकरणाश्रयाः । आकाशकीनां चारीणां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्

etA bhaumyaH smR^itAshchAryo niyuddhakaraNAshrayAH | AkAshakInAM chArINAM sampravakShyAmi lakShaNam

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पुरतः सम्प्रसारयेत् । उत्क्षिप्य पातयेच्चैनमतिक्रान्ता तु सा स्मृता

ku~nchitaM pAdamutkShipya purataH samprasArayet | utkShipya pAtayechchainamatikrAntA tu sA smR^itA

ऊरुभ्यां वलनं कृत्वा कुञ्चितं पादमुद्धरेत् । पार्श्वे विनिक्षिपेच्चैनमपक्रान्ता तु सा स्मृता

UrubhyAM valanaM kR^itvA ku~nchitaM pAdamuddharet | pArshve vinikShipechchainamapakrAntA tu sA smR^itA

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वेनोत्पतनं न्यसेत् । उद्घट्टितेन पादेन पार्श्वक्रान्ता विधीयते

ku~nchitaM pAdamutkShipya pArshvenotpatanaM nyaset | udghaTTitena pAdena pArshvakrAntA vidhIyate

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जानुस्तनसमं न्यसेत् । द्वितीयं च क्रमात् स्तब्धमूर्ध्वजानुः प्रकीर्तिता

ku~nchitaM pAdamutkShipya jAnustanasamaM nyaset | dvitIyaM cha kramAt stabdhamUrdhvajAnuH prakIrtitA

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जानूर्ध्वं सम्प्रसारयेत् । पातयेच्चाग्रयोगेन सा सूची परिकीर्तिता

ku~nchitaM pAdamutkShipya jAnUrdhvaM samprasArayet | pAtayechchAgrayogena sA sUchI parikIrtitA

पृष्ठतो ह्यञ्चितं कृत्वा पादमग्रतलेन तु । द्रुतं निर्यातयेद्भूमौ चारी नूपुरपादिका

pR^iShThato hya~nchitaM kR^itvA pAdamagratalena tu | drutaM niryAtayedbhUmau chArI nUpurapAdikA

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वात्पार्श्वं तु दोलयेत् । पातयेदञ्चितं चैवं दोलपादा तु सा स्मृता

ku~nchitaM pAdamutkShipya pArshvAtpArshvaM tu dolayet | pAtayeda~nchitaM chaivaM dolapAdA tu sA smR^itA

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य आक्षिप्य त्वञ्चितं न्यसेत् । जङ्घास्वस्तिकसंयुक्ता चाक्षिप्ता नाम सा स्मृता

ku~nchitaM pAdamutkShipya AkShipya tva~nchitaM nyaset | ja~NghAsvastikasaMyuktA chAkShiptA nAma sA smR^itA

स्वस्तिकस्याग्रतः पादः कुञ्चितस्तु प्रसारितः । निपतेदञ्चिताविद्ध आविद्धा नाम सा स्मृता

svastikasyAgrataH pAdaH ku~nchitastu prasAritaH | nipateda~nchitAviddha AviddhA nAma sA smR^itA

पादमाविद्धमावेष्ट्य समुत्क्षिप्य निपातयेत् । परिवृत्त्य द्वितीयं च सोद्वृत्ता चार्युदाहृता

pAdamAviddhamAveShTya samutkShipya nipAtayet | parivR^ittya dvitIyaM cha sodvR^ittA chAryudAhR^itA

पृष्ठतो वलितं पादं शिरोघृष्टं प्रसारयेत् । सर्वतो मण्डलाविद्धं विद्युद्भ्रान्ता तु सा स्मृता

pR^iShThato valitaM pAdaM shiroghR^iShTaM prasArayet | sarvato maNDalAviddhaM vidyudbhrAntA tu sA smR^itA

पृष्ठः प्रसारितः पादो वलितोऽभ्यन्तरीकृतः । पार्ष्णिप्रपतितश्चैव ह्यलाता सम्प्रकीर्तिता

pR^iShThaH prasAritaH pAdo valito.abhyantarIkR^itaH | pArShNiprapatitashchaiva hyalAtA samprakIrtitA

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य त्र्यश्रमूरुं विवर्तयेत् । कटिजानुविवर्ताच्च भुजङ्गत्रासिता भवेत्

ku~nchitaM pAdamutkShipya tryashramUruM vivartayet | kaTijAnuvivartAchcha bhuja~NgatrAsitA bhavet

अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा समुत्प्लुत्य निपातयेत् । जङ्घाञ्चितोपरिक्षिप्ता सा ज्ञेया हरिणप्लुता

atikrAntakramaM kR^itvA samutplutya nipAtayet | ja~NghA~nchitoparikShiptA sA j~neyA hariNaplutA

नूपुरं चरणं कृत्वा पुरतः सम्प्रसारयेत् । क्षिप्रमाविद्धकरणं दण्डपादा तु सा स्मृता

nUpuraM charaNaM kR^itvA purataH samprasArayet | kShipramAviddhakaraNaM daNDapAdA tu sA smR^itA

अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत् । द्वितीयपादभ्रमणात्तलेन भ्रमरी स्मृता

atikrAntakramaM kR^itvA trikaM tu parivartayet | dvitIyapAdabhramaNAttalena bhramarI smR^itA

आकाशिक्यः स्मृता ह्येता ललिताङ्गक्रियात्मकाः । धनुर्वज्रासिशस्त्राणां प्रयोक्तव्या प्रयोक्तृभिः

AkAshikyaH smR^itA hyetA lalitA~NgakriyAtmakAH | dhanurvajrAsishastrANAM prayoktavyA prayoktR^ibhiH

अग्रगौ पृष्ठगौ वापि ह्यनुगौ चापि योगतः । पादयोस्तु द्विजा हस्तौ कर्तव्यौ नाट्ययोक्तृभिः

agragau pR^iShThagau vApi hyanugau chApi yogataH | pAdayostu dvijA hastau kartavyau nATyayoktR^ibhiH

यतः पादस्ततो हस्तो यतो हस्तस्ततस्त्रिकम् । पादस्य निर्गमं ज्ञात्वा तथोपाङ्गानि योजयेत्

yataH pAdastato hasto yato hastastatastrikam | pAdasya nirgamaM j~nAtvA tathopA~NgAni yojayet

पादचार्यां यथा पादो धरणीमेव गच्छति । एवं हस्तश्चरित्वा तु कटिदेशं समाश्रयेत्

pAdachAryAM yathA pAdo dharaNImeva gachChati | evaM hastashcharitvA tu kaTideshaM samAshrayet

एताश्चार्यो मया प्रोक्ता ललिताङ्गक्रियात्मकाः । स्थानान्यासां प्रवक्ष्यामि सर्वशस्त्रविमोक्षणे

etAshchAryo mayA proktA lalitA~NgakriyAtmakAH | sthAnAnyAsAM pravakShyAmi sarvashastravimokShaNe

वैष्णवं समपादं च वैशाखं मण्डलं तथा । प्रत्यालीढं तथालीढं स्थानान्येतानि षण् नृणाम्

vaiShNavaM samapAdaM cha vaishAkhaM maNDalaM tathA | pratyAlIDhaM tathAlIDhaM sthAnAnyetAni ShaN nR^iNAm

द्वौ तालावर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् । तयोः समस्थितस्त्वेकः त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः

dvau tAlAvardhatAlashcha pAdayorantaraM bhavet | tayoH samasthitastvekaH tryashraH pakShasthito.aparaH

किञ्चिदञ्चितजङ्घं च सौष्ठवाङ्गपुरस्कृतम् । वैष्णवं स्थानमेतद्धि विष्णुरत्राधिदैवतम्

ki~nchida~nchitaja~NghaM cha sauShThavA~NgapuraskR^itam | vaiShNavaM sthAnametaddhi viShNuratrAdhidaivatam

स्थानेनानेन कर्तव्यः संल्लापस्तु स्वभावजः । नानाकार्यान्तरापेतैर्नृभिरुत्तममध्यमैः

sthAnenAnena kartavyaH saMllApastu svabhAvajaH | nAnAkAryAntarApetairnR^ibhiruttamamadhyamaiH

चक्रस्य मोक्षणे चैव धारणे धनुषस्तथा । धैर्यदानाङ्गलीलासु तथा क्रोधे प्रयोजयेत्

chakrasya mokShaNe chaiva dhAraNe dhanuShastathA | dhairyadAnA~NgalIlAsu tathA krodhe prayojayet

इदमेव विपर्यस्तं प्रणयक्रोध इष्यते । उपालम्भकृते चैव प्रणयोद्वेगयोस्तथा

idameva viparyastaM praNayakrodha iShyate | upAlambhakR^ite chaiva praNayodvegayostathA

शङ्कासूयोग्रताचिन्तामतिस्मृतिषु चैव हि । दैन्ये चपलतायोगे गर्वाभीष्टेषु शक्तिषु

sha~NkAsUyogratAchintAmatismR^itiShu chaiva hi | dainye chapalatAyoge garvAbhIShTeShu shaktiShu

श‍ृङ्गाराद्भुतबीभत्सवीरप्राधान्ययोजितम् । समपादे समौ पादौ तालमात्रान्तरस्थितौ

shR^i~NgArAdbhutabIbhatsavIraprAdhAnyayojitam | samapAde samau pAdau tAlamAtrAntarasthitau

स्वभावसौष्ठवोपेतौ ब्रह्मा चात्राधिदैवतम् । अनेन कार्यं स्थानेन विप्रमङ्गलधारणम्

svabhAvasauShThavopetau brahmA chAtrAdhidaivatam | anena kAryaM sthAnena viprama~NgaladhAraNam

रूपणे पक्षिणां चैव वरं कौतुकमेव च । स्वस्थानं स्यन्दनस्थानां विमानस्थायिनामपि

rUpaNe pakShiNAM chaiva varaM kautukameva cha | svasthAnaM syandanasthAnAM vimAnasthAyinAmapi

लिङ्गस्थानां व्रतस्थानां स्थानमेतत्तु कारयेत् । तालास्त्रयोऽर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत्

li~NgasthAnAM vratasthAnAM sthAnametattu kArayet | tAlAstrayo.ardhatAlashcha pAdayorantaraM bhavet

तालांस्त्रीनर्धतालांश्च निषण्णोरुं प्रकल्पयेत् । त्र्यश्रौ वक्षःस्थितौ चैव तत्र पादो प्रयोजयेत्

tAlAMstrInardhatAlAMshcha niShaNNoruM prakalpayet | tryashrau vakShaHsthitau chaiva tatra pAdo prayojayet

वैशाखस्थानमेतद्धि स्कन्दश्चात्राधिदैवतम् । स्थानेनानेन कर्तव्यमश्वानां वाहनं बुधैः

vaishAkhasthAnametaddhi skandashchAtrAdhidaivatam | sthAnenAnena kartavyamashvAnAM vAhanaM budhaiH

व्यायामनिर्गमश्चैव स्थूलपक्षिनिरूपणम् । शराणां च समुत्क्षेपो व्यायामकरणे तथा

vyAyAmanirgamashchaiva sthUlapakShinirUpaNam | sharANAM cha samutkShepo vyAyAmakaraNe tathA

रेचकेषु च कर्तव्यमिदमेव प्रयोक्तृभिः । ऐन्द्रे तु मण्डले पादौ चतुस्तालान्तरस्थितौ

rechakeShu cha kartavyamidameva prayoktR^ibhiH | aindre tu maNDale pAdau chatustAlAntarasthitau

त्र्यश्रौ पक्षःस्थितौ चैव कटिजानू समौ तथा । धनुर्वज्रासिशस्त्राणि मण्डलेन प्रयोजयेत्

tryashrau pakShaHsthitau chaiva kaTijAnU samau tathA | dhanurvajrAsishastrANi maNDalena prayojayet

वाहनं कुञ्जराणां तु स्थूलपक्षिनिरूपणम् । अस्यैव दक्षिणं पादं पञ्च तालान् प्रसार्य तु

vAhanaM ku~njarANAM tu sthUlapakShinirUpaNam | asyaiva dakShiNaM pAdaM pa~ncha tAlAn prasArya tu

आलीढं स्थानकं कुर्याद् रुद्रश्चात्राधिदैवतम् । अनेन कार्यं स्थानेन वीररौद्रकृतं तु यत्

AlIDhaM sthAnakaM kuryAd rudrashchAtrAdhidaivatam | anena kAryaM sthAnena vIraraudrakR^itaM tu yat

उत्तरोत्तरसञ्जल्पो रोषामर्षकृतस्तु यः । मल्लानाञ्चैव सम्फेटः शत्रूणां च निरूपणम्

uttarottarasa~njalpo roShAmarShakR^itastu yaH | mallAnA~nchaiva sampheTaH shatrUNAM cha nirUpaNam

तथाभिद्रवणं चैव शस्त्राणां चैव मोक्षणम् । कुञ्चितं दक्षिणं कृत्वा वामं पादं प्रसार्य च

tathAbhidravaNaM chaiva shastrANAM chaiva mokShaNam | ku~nchitaM dakShiNaM kR^itvA vAmaM pAdaM prasArya cha

आलीढपरिवर्तस्तु प्रत्यालीढमिति स्मृतम् । आलीढसंहितं शस्त्रं प्रत्यालीढेन मोक्षयेत्

AlIDhaparivartastu pratyAlIDhamiti smR^itam | AlIDhasaMhitaM shastraM pratyAlIDhena mokShayet

नानाशस्त्रविमोक्षो हि कार्योऽनेन प्रयोक्तृभिः । न्यायाच्चैव हि विज्ञेयाश्चत्वारः शस्त्रमोक्षणे

nAnAshastravimokSho hi kAryo.anena prayoktR^ibhiH | nyAyAchchaiva hi vij~neyAshchatvAraH shastramokShaNe

भारतः सात्वतश्चैव वार्षगण्योऽथ कैशिकः । भारते तु कटीच्छेद्यं पादच्छेद्यं तु सात्वते

bhArataH sAtvatashchaiva vArShagaNyo.atha kaishikaH | bhArate tu kaTIchChedyaM pAdachChedyaM tu sAtvate

वक्षसो वार्षगण्ये तु शिरश्छेद्यन्तु कैशिके । एभिः प्रयोक्तृभिर्न्यायैर्नानाचारीसमुत्थितैः

vakShaso vArShagaNye tu shirashChedyantu kaishike | ebhiH prayoktR^ibhirnyAyairnAnAchArIsamutthitaiH

प्रविचार्य प्रयोक्तव्यं नानाशस्त्रविमोक्षणे । न्यायाश्रितैरङ्गहारैर्न्यायाच्चैव समुत्थितैः

pravichArya prayoktavyaM nAnAshastravimokShaNe | nyAyAshritaira~NgahArairnyAyAchchaiva samutthitaiH

यस्माद् युद्धानि वर्तन्ते तस्मान्न्यायाः प्रकीर्तिताः । वामहस्ते विनिक्षिप्य खेटकं शस्त्रफेटकम्

yasmAd yuddhAni vartante tasmAnnyAyAH prakIrtitAH | vAmahaste vinikShipya kheTakaM shastrapheTakam

शस्त्रमादाय हस्तेन प्रविचारमथाचरेत् । प्रसार्य च करौ सम्यक् पुनराक्षिप्य चैव हि

shastramAdAya hastena pravichAramathAcharet | prasArya cha karau samyak punarAkShipya chaiva hi

खेटकं भ्रामयेत् पश्चात् पार्श्वात् पार्श्वमथापि च । शिरःपरिगमश्चापि कार्यः शस्त्रेण योक्तृभिः

kheTakaM bhrAmayet pashchAt pArshvAt pArshvamathApi cha | shiraHparigamashchApi kAryaH shastreNa yoktR^ibhiH

कपोलस्यान्तरे वापि शस्त्रस्योद्वेष्टनं तथा । पुनश्च खड्गहस्तेन ललितोद्वेष्टितेन च

kapolasyAntare vApi shastrasyodveShTanaM tathA | punashcha khaDgahastena lalitodveShTitena cha

खेटकेन च कर्तव्यः शिरःपरिगमो बुधैः । एवं प्रचारः कर्तव्यो भारते शस्त्रमोक्षणे

kheTakena cha kartavyaH shiraHparigamo budhaiH | evaM prachAraH kartavyo bhArate shastramokShaNe

सात्वते च प्रवक्ष्यामि प्रविचारं यथाविधिः । स एव प्रविचारस्तु खड्गखेटकयोः स्मृतः

sAtvate cha pravakShyAmi pravichAraM yathAvidhiH | sa eva pravichArastu khaDgakheTakayoH smR^itaH

केवलं पृष्ठतः शस्त्रं कर्तव्यं खलु सात्वते । गतिश्च वार्षगण्येऽपि सात्वतेन क्रमेण तु

kevalaM pR^iShThataH shastraM kartavyaM khalu sAtvate | gatishcha vArShagaNye.api sAtvatena krameNa tu

शस्त्रखेटकयोश्चापि भ्रमणं संविधीयते । शिरः परिगमस्तद्वच्छस्त्रस्येह भवेत्तथा

shastrakheTakayoshchApi bhramaNaM saMvidhIyate | shiraH parigamastadvachChastrasyeha bhavettathA

उरस्युद्वेष्टनं कार्यं शस्त्रस्यांशेऽथवा पुनः । भारते प्रविचारोऽयं कर्तव्यः स तु कैशिके

urasyudveShTanaM kAryaM shastrasyAMshe.athavA punaH | bhArate pravichAro.ayaM kartavyaH sa tu kaishike

विभ्रमय्य तथा शस्त्रं केवलं मूर्ध्नि पातयेत् । प्रविचारा प्रयोक्तव्या ह्येवमेतेऽङ्गलीलया

vibhramayya tathA shastraM kevalaM mUrdhni pAtayet | pravichArA prayoktavyA hyevamete.a~NgalIlayA

धनुर्वज्रासिशस्त्राणां प्रयोक्तव्या विमोक्षणे । न भेद्यं नापि तु च्छेद्यं न चापि रुधिरस्रुतिः

dhanurvajrAsishastrANAM prayoktavyA vimokShaNe | na bhedyaM nApi tu chChedyaM na chApi rudhirasrutiH

रङ्गे प्रहरणे कार्यो न चापि व्यक्तघातनम् । संज्ञामात्रेण कर्तव्यं शस्त्राणां मोक्षणं बुधैः

ra~Nge praharaNe kAryo na chApi vyaktaghAtanam | saMj~nAmAtreNa kartavyaM shastrANAM mokShaNaM budhaiH

अथवाभिनयोपेतं कुर्याच्छेद्यं विधानतः । अङ्गसौष्ठवसंयुक्तैरङ्गहारैर्विभूषितम्

athavAbhinayopetaM kuryAchChedyaM vidhAnataH | a~NgasauShThavasaMyuktaira~NgahArairvibhUShitam

व्यायामं कारयेत् सम्यक् लयतालसमन्वितम् । सौष्ठवे हि प्रयत्नस्तु कार्यो व्यायामसेविभिः

vyAyAmaM kArayet samyak layatAlasamanvitam | sauShThave hi prayatnastu kAryo vyAyAmasevibhiH

सौष्ठवे लक्षणं प्रोक्तं वर्तनाक्रमयोजितम् । शोभा सर्वैव नित्यं हि सौष्ठवं समुपाश्रिता

sauShThave lakShaNaM proktaM vartanAkramayojitam | shobhA sarvaiva nityaM hi sauShThavaM samupAshritA

अचञ्चलमकुब्जं चासन्नगात्रमथापि च । नात्युच्चं चलपादञ्च सौष्ठवाङ्गं प्रयोजयेत्

acha~nchalamakubjaM chAsannagAtramathApi cha | nAtyuchchaM chalapAda~ncha sauShThavA~NgaM prayojayet

कटी कर्णसमा यत्र कूर्परांसशिरस्तथा । समुन्नतमुरश्चैव सौष्ठवं नाम तद्भवेत्

kaTI karNasamA yatra kUrparAMsashirastathA | samunnatamurashchaiva sauShThavaM nAma tadbhavet

नहि सौष्ठवहीनाङ्गः शोभते नाट्यनृत्तयोः । अत्र नित्यं प्रयत्नो हि विधेयो मध्यमोत्तमैः

nahi sauShThavahInA~NgaH shobhate nATyanR^ittayoH | atra nityaM prayatno hi vidheyo madhyamottamaiH

नाट्यं नृत्तं च सर्वं हि सौष्ठवे सम्प्रतिष्ठितम् । कटीनामभिचरौ हस्तौ वक्षश्चैव समुन्नतम्

nATyaM nR^ittaM cha sarvaM hi sauShThave sampratiShThitam | kaTInAmabhicharau hastau vakShashchaiva samunnatam

वैष्णवं स्थानमित्यङ्गं चतुरश्रमुदाहृतम् । परिमार्जनमादानं सन्धानं मोक्षणम् तथा

vaiShNavaM sthAnamitya~NgaM chaturashramudAhR^itam | parimArjanamAdAnaM sandhAnaM mokShaNam tathA

धनुषस्तु प्रयोक्तव्यं करणं तु चतुर्विधम् । संमार्जनं परामर्षमादानं ग्रहणं क्रिया

dhanuShastu prayoktavyaM karaNaM tu chaturvidham | saMmArjanaM parAmarShamAdAnaM grahaNaM kriyA

सन्धानं शरविन्यासो विक्षेपो मोक्षणं भवेत् । तैलाभ्यक्तेन गात्रेण यवागूमृदितेन च

sandhAnaM sharavinyAso vikShepo mokShaNaM bhavet | tailAbhyaktena gAtreNa yavAgUmR^iditena cha

व्यायामं कारयेत् श्रीमान् भित्तावाकालिके तथा । योग्यायां मातृका भित्तिस्तस्माद्भित्तिं समाश्रयेत्

vyAyAmaM kArayet shrImAn bhittAvAkAlike tathA | yogyAyAM mAtR^ikA bhittistasmAdbhittiM samAshrayet

भित्तौ प्रसारिताङ्गन्तु व्यायामं कारयेन्नरम् । बलार्थं च निषेवेत नस्यं बस्तिविधिं तथा

bhittau prasAritA~Ngantu vyAyAmaM kArayennaram | balArthaM cha niSheveta nasyaM bastividhiM tathA

स्निग्धान्यन्यानि च तथा रसकं पानकं तथा । आहारेऽधिष्ठिताः प्राणाः प्राणे योग्याः प्रतिष्ठिताः

snigdhAnyanyAni cha tathA rasakaM pAnakaM tathA | AhAre.adhiShThitAH prANAH prANe yogyAH pratiShThitAH

तस्माद्योग्याप्रसिध्यर्थमाहारे यत्नवान् भवेत् । अशुद्धकायं प्रक्लान्तमतीवक्षुत्पिपासितम्

tasmAdyogyAprasidhyarthamAhAre yatnavAn bhavet | ashuddhakAyaM praklAntamatIvakShutpipAsitam

अतिपीतं तथा भुक्तं व्यायामं नैव कारयेत् । अचलैर्मधुरैगात्रैश्चतुरश्रेण वक्षसा

atipItaM tathA bhuktaM vyAyAmaM naiva kArayet | achalairmadhuraigAtraishchaturashreNa vakShasA

व्यायामं कारयेद्धीमान् नरमङ्गक्रियात्मकम् । एवं व्यायामसंयोगे कार्यश्चारीकृतो विधिः

vyAyAmaM kArayeddhImAn narama~NgakriyAtmakam | evaM vyAyAmasaMyoge kAryashchArIkR^ito vidhiH