कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम। एषां स्वभावं सूताद्य कथयस्व समासतः।।

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti caturyugam| eṣāṃ svabhāvaṃ sūtādya kathayasva samāsataḥ||

गते नारायणे कृष्णे स्वमेव परमं पदम। पार्थः परमधर्मात्मा पाण्डवः शत्रुतापनः।।

gate nārāyaṇe kṛṣṇe svameva paramaṃ padam| pārthaḥ paramadharmātmā pāṇḍavaḥ śatrutāpanaḥ||

एवं गृहाश्रमे स्थित्वा द्वितीयं भागमायुषः। वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत सदारः साग्निरेव च।।

evaṃ gṛhāśrame sthitvā dvitīyaṃ bhāgamāyuṣaḥ| vānaprasthāśramaṃ gacchet sadāraḥ sāgnireva ca||

शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्ने प्रशस्ते चोत्तरायणे। गत्वारण्यं नियमवांस्तपः कुर्यात समाहितः।।

śuklapakṣasya pūrvāhne praśaste cottarāyaṇe| gatvāraṇyaṃ niyamavāṃstapaḥ kuryāt samāhitaḥ||

कृत्वा चेवोत्तरविधिं शोकेन महतावृतः। अपश्यत पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम।।

kṛtvā cevottaravidhiṃ śokena mahatāvṛtaḥ| apaśyat pathi gacchantaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ munim||

फलमूलानि पूतानि नित्यमाहारमाहरेत। यताहारो भवेत तेन पूजयेत पितृदेवताः।।

phalamūlāni pūtāni nityamāhāramāharet| yatāhāro bhavet tena pūjayet pitṛdevatāḥ||

शिष्यैः प्रशिष्यैरभितः संवृतं ब्रह्मवादिनम। पपात दण्डवद भूमौ त्यक्त्वा शोकं तदारऽजुनः।।

śiṣyaiḥ praśiṣyairabhitaḥ saṃvṛtaṃ brahmavādinam| papāta daṇḍavad bhūmau tyaktvā śokaṃ tadār'junaḥ||

उवाच परमप्रीतः कस्माद देशान्महामुने। इदानीं गच्छसि क्षिप्रं कं वा देशं प्रति प्रभो।।

uvāca paramaprītaḥ kasmād deśānmahāmune| idānīṃ gacchasi kṣipraṃ kaṃ vā deśaṃ prati prabho||

पूजयित्वातिथिं नित्यं स्नात्वा चाभ्यर्चयेत सुरान। गृहादाहृत्य चाश्नीयादष्टौ ग्रासान समाहितः।।

pūjayitvātithiṃ nityaṃ snātvā cābhyarcayet surān| gṛhādāhṛtya cāśnīyādaṣṭau grāsān samāhitaḥ||

जटाश्च बिभृयान्नित्यं नखरोमाणि नोत्सृजेत। स्वाध्यायं सर्वदा कुर्यान्नियच्छेद वाचमन्यतः।।

jaṭāśca bibhṛyānnityaṃ nakharomāṇi notsṛjet| svādhyāyaṃ sarvadā kuryānniyacched vācamanyataḥ||

संदर्शनाद वै भवतः शोको मे विपुलो गतः। इदानीं मम यत कार्यं ब्रूहि पद्मदलेक्षण।।

saṃdarśanād vai bhavataḥ śoko me vipulo gataḥ| idānīṃ mama yat kāryaṃ brūhi padmadalekṣaṇa||

अग्निहोत्रं च जुहुयात पञ्चयज्ञान समाचरेत। मुन्यन्नैंर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा।।

agnihotraṃ ca juhuyāt pañcayajñān samācaret| munyannaiṃrvividhairmedhyaiḥ śākamūlaphalena vā||

तमुवाच महायोगी कृष्णद्वैपायनः स्वयम। उपविश्य नदीतिरे शिष्यैः परिवृतो मुनिः।।

tamuvāca mahāyogī kṛṣṇadvaipāyanaḥ svayam| upaviśya nadītire śiṣyaiḥ parivṛto muniḥ||

चीरवासा भवेन्नित्यं स्नायात त्रिषवणं शुचिः। सर्वभूतानुकम्पी स्यात प्रतिग्रहविवर्जितः।।

cīravāsā bhavennityaṃ snāyāt triṣavaṇaṃ śuciḥ| sarvabhūtānukampī syāt pratigrahavivarjitaḥ||

इदं कलियुगं घोरं संप्राप्तं पाण्डुनन्दन। ततो गच्छामि देवस्य वाराणसीं महापुरीम।।

idaṃ kaliyugaṃ ghoraṃ saṃprāptaṃ pāṇḍunandana| tato gacchāmi devasya vārāṇasīṃ mahāpurīm||

अस्मिन कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः। भविष्यन्ति महापापा वर्णाश्रमविवर्जिताः।।

asmin kaliyuge ghore lokāḥ pāpānuvartinaḥ| bhaviṣyanti mahāpāpā varṇāśramavivarjitāḥ||

दर्शेन पौर्णमासेन यजेत नियतं द्विजः। ऋक्षेष्वाग्रयणे चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत। उत्तरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च।।

darśena paurṇamāsena yajet niyataṃ dvijaḥ| ṛkṣeṣvāgrayaṇe caiva cāturmāsyāni cāharet| uttarāyaṇaṃ ca kramaśo dakṣasyāyanameva ca||

नान्यत पश्यामि जन्तूनांमुक्त्वा वाराणसीं पुरीम। सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे।।

nānyat paśyāmi jantūnāṃmuktvā vārāṇasīṃ purīm| sarvapāpapraśamanaṃ prāyaścittaṃ kalau yuge||

वासन्तैः शारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः। पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निर्वपेत पृथक।।

vāsantaiḥ śāradairmedhyairmunyannaiḥ svayamāhṛtaiḥ| puroḍāśāṃścarūṃścaiva vidhivannirvapet pṛthak||

कृतं त्रेता द्वापरं च सर्वेष्वेतेषु वै नराः। भविष्यन्ति महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः।।

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca sarveṣveteṣu vai narāḥ| bhaviṣyanti mahātmāno dhārmikāḥ satyavādinaḥ||

देवताभ्यश्च तद हुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः। शेषं समुपभुञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम।।

devatābhyaśca tad hutvā vanyaṃ medhyataraṃ haviḥ| śeṣaṃ samupabhuñjīta lavaṇaṃ ca svayaṃ kṛtam||

वर्जयेन्मधुमांसानि भौमानि कवकानि च। भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेष्मातकफलानि च।।

varjayenmadhumāṃsāni bhaumāni kavakāni ca| bhūstṛṇaṃ śigrukaṃ caiva śleṣmātakaphalāni ca||

त्वं हि लोकेषु विख्यातो धृतिमाञ जनवत्सलः। पालयाद्य परं धर्मं स्वकीयं मुच्यसे भयात।।

tvaṃ hi lokeṣu vikhyāto dhṛtimāñ janavatsalaḥ| pālayādya paraṃ dharmaṃ svakīyaṃ mucyase bhayāt||

एवमुक्तो भगवता पार्थः परपुरञ्जयः। पृष्टवान प्रणिपत्यासौ युगधर्मान द्विजोत्तमाः।।

evamukto bhagavatā pārthaḥ parapurañjayaḥ| pṛṣṭavān praṇipatyāsau yugadharmān dvijottamāḥ||

न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित। न ग्रामजातान्यार्तो ऽपि पुष्पाणि च फलानि च।।

na phālakṛṣṭamaśnīyādutsṛṣṭamapi kenacit| na grāmajātānyārto 'pi puṣpāṇi ca phalāni ca||

श्रावणेनैव विधिना वह्निं परिचरेत सदा। न द्रुह्येत सर्वभूतानि निर्द्वन्द्वो निर्भयो भवेत।।

śrāvaṇenaiva vidhinā vahniṃ paricaret sadā| na druhyet sarvabhūtāni nirdvandvo nirbhayo bhavet||

तस्मै प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवतीसुतः। प्रणम्य देवमीशानं युगधर्मान सनातनान।।

tasmai provāca sakalaṃ muniḥ satyavatīsutaḥ| praṇamya devamīśānaṃ yugadharmān sanātanān||

वक्ष्यामि ते समासेन युगधर्मान नरेश्वर। न शक्यते मया पार्थ विस्तरेणाभिभाषितुम।।

vakṣyāmi te samāsena yugadharmān nareśvara| na śakyate mayā pārtha vistareṇābhibhāṣitum||

न नक्तं किञ्चिदश्नीयाद रात्रौ ध्यानपरो भवेत। जितेन्द्रियो जितक्रोधस्तत्त्वज्ञानविचिन्तकः। ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं न पत्नीमपि संश्रयेत।।

na naktaṃ kiñcidaśnīyād rātrau dhyānaparo bhavet| jitendriyo jitakrodhastattvajñānavicintakaḥ| brahmacārī bhavennityaṃ na patnīmapi saṃśrayet||

यस्तु पत्न्या वनं गत्वा मैथुनं कामतश्चरेत। तद व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्तीयते द्विजः।।

yastu patnyā vanaṃ gatvā maithunaṃ kāmataścaret| tad vrataṃ tasya lupyeta prāyaścittīyate dvijaḥ||

आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं ततस्त्रेतायुगं बुधैः। तृतीयं द्वापरं पार्थ चतुर्थं कलिरुच्यते।।

ādyaṃ kṛtayugaṃ proktaṃ tatastretāyugaṃ budhaiḥ| tṛtīyaṃ dvāparaṃ pārtha caturthaṃ kalirucyate||

ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते। द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे।।

dhyānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānamucyate| dvāpare yajñamevāhurdānameva kalau yuge||

तत्र यो जायते गर्भो न संस्पृश्यो द्विजातिभिः। न हि वेदे ऽधिकारो ऽस्य तद्वंशेप्येवमेव हि।।

tatra yo jāyate garbho na saṃspṛśyo dvijātibhiḥ| na hi vede 'dhikāro 'sya tadvaṃśepyevameva hi||

अधः शयीत सततं सावित्रीजाप्यतत्परः। शरण्यः सर्वभूतानां संविभागपरः सदा।।

adhaḥ śayīta satataṃ sāvitrījāpyatatparaḥ| śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ saṃvibhāgaparaḥ sadā||

ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान रविः। द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ रुद्रो महेश्वरः।।

brahmā kṛtayuge devastretāyāṃ bhagavān raviḥ| dvāpare daivataṃ viṣṇuḥ kalau rudro maheśvaraḥ||

ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्यः सर्व एव कलिष्वपि। पूज्यते भगवान रुद्रश्चतुर्ष्वपि पिनाकधृक।।

brahmā viṣṇustathā sūryaḥ sarva eva kaliṣvapi| pūjyate bhagavān rudraścaturṣvapi pinākadhṛk||

परिवादं मृषावादं निद्रालस्यं विवर्जयेत। एकाग्निरनिकेतः स्यात प्रोक्षितां भूमिमाश्रयेत।।

parivādaṃ mṛṣāvādaṃ nidrālasyaṃ vivarjayet| ekāgniraniketaḥ syāt prokṣitāṃ bhūmimāśrayet||

मृगैः सह चरेद वासं तैः सहैव च संवसेत। शिलायां शर्करायां वा शयीत सुसमाहितः।।

mṛgaiḥ saha cared vāsaṃ taiḥ sahaiva ca saṃvaset| śilāyāṃ śarkarāyāṃ vā śayīta susamāhitaḥ||

आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः। त्रेतायुगे त्रिपादः स्याद द्विपादो द्वापरे स्थितः। त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति।।

ādye kṛtayuge dharmaścatuṣpādaḥ sanātanaḥ| tretāyuge tripādaḥ syād dvipādo dvāpare sthitaḥ| tripādahīnastiṣye tu sattāmātreṇa tiṣṭhati||

कृते तु मिथुनोत्पत्तिर्वृत्तिः साक्षाद रसोल्लसा। प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सदानन्दाश्च भोगिनः।।

kṛte tu mithunotpattirvṛttiḥ sākṣād rasollasā| prajāstṛptāḥ sadā sarvāḥ sadānandāśca bhoginaḥ||

सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिको ऽपि वा। षण्मासनिचयो वा स्यात समानिचय एव वा।।

sadyaḥ prakṣālako vā syānmāsasaṃcayiko 'pi vā| ṣaṇmāsanicayo vā syāt samānicaya eva vā||

अधमोत्तमत्वं नास्त्यासां निर्विशेषाः पुरञ्जय। तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन कृते युगे।।

adhamottamatvaṃ nāstyāsāṃ nirviśeṣāḥ purañjaya| tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāṃ tasmin kṛte yuge||

त्यजेदाश्वयुजे मासि संपन्नं पूर्वसंचितम। जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च।।

tyajedāśvayuje māsi saṃpannaṃ pūrvasaṃcitam| jīrṇāni caiva vāsāṃsi śākamūlaphalāni ca||

दन्तोलूखलिको वास्यात कापोतीं वृत्तिमाश्रयेत। अश्मकुट्टो भवेद वापि कालपक्वभुगेव वा।।

dantolūkhaliko vāsyāt kāpotīṃ vṛttimāśrayet| aśmakuṭṭo bhaved vāpi kālapakvabhugeva vā||

विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास्तथा। ध्याननिष्ठास्तपोनिष्ठा महादेवपरायणाः।।

viśokāḥ sattvabahulā ekāntabahulāstathā| dhyānaniṣṭhāstaponiṣṭhā mahādevaparāyaṇāḥ||

नक्तं चान्न समश्नीयाद दिवा चाहृत्य शक्तितः। चतुर्थकालिको वा स्यात स्याद्वाप्यष्टमकालिकः।।

naktaṃ cānna samaśnīyād divā cāhṛtya śaktitaḥ| caturthakāliko vā syāt syādvāpyaṣṭamakālikaḥ||

ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः। पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेतः परन्तप।।

tā vai niṣkāmacāriṇyo nityaṃ muditamānasāḥ| parvatodadhivāsinyo hyaniketaḥ parantapa||

रसोल्लासा कालयोगात त्रेताख्ये नश्यते ततः। तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्तत।।

rasollāsā kālayogāt tretākhye naśyate tataḥ| tasyāṃ siddhau praṇaṣṭāyāmanyā siddhiravartata||

चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्ले कृष्णे च वर्तयेत। पक्षे पक्षे समश्नीयाद यवागूं क्वथितां सकृत।।

cāndrāyaṇavidhānairvā śukle kṛṣṇe ca vartayet| pakṣe pakṣe samaśnīyād yavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt||

पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत सदा। स्वाभाविकैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसमते स्थितः।।

puṣpamūlaphalairvāpi kevalairvartayet sadā| svābhāvikaiḥ svayaṃ śīrṇairvaikhānasamate sthitaḥ||

अपां सौक्ष्म्ये प्रतिहते तदा मेघात्मना तु वै। मेघेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम।।

apāṃ saukṣmye pratihate tadā meghātmanā tu vai| meghebhyaḥ stanayitnubhyaḥ pravṛttaṃ vṛṣṭisarjanam||

सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले। प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसंज्ञिताः।।

sakṛdeva tayā vṛṣṭyā saṃyukte pṛthivītale| prādurāsaṃstadā tāsāṃ vṛkṣā vai gṛhasaṃjñitāḥ||

भूमौ वा परिवर्तेत तिष्ठेद वा प्रपदैर्दिनम। स्थानासनाभ्यां विहरेन्न क्वचिद धैर्यमुत्सृजेत।।

bhūmau vā parivarteta tiṣṭhed vā prapadairdinam| sthānāsanābhyāṃ viharenna kvacid dhairyamutsṛjet||

ग्रीष्मे पञ्चतपाश्च स्याद वर्षास्वभ्रावकाशकः। आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः।।

grīṣme pañcatapāśca syād varṣāsvabhrāvakāśakaḥ| ārdravāsāstu hemante kramaśo vardhayaṃstapaḥ||

सर्वप्रत्युपयोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते। वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः।।

sarvapratyupayogastu tāsāṃ tebhyaḥ prajāyate| vartayanti sma tebhyastāstretāyugamukhe prajāḥ||

ततः कालेन महता तासामेव विपर्यतात। रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत।।

tataḥ kālena mahatā tāsāmeva viparyatāt| rāgalobhātmako bhāvastadā hyākasmiko 'bhavat||

उपस्पृश्य त्रिषवणं पितृदेवांश्च तर्पयेत। एकपादेन तिष्ठेत मरीचीन वा पिबेत तदा।।

upaspṛśya triṣavaṇaṃ pitṛdevāṃśca tarpayet| ekapādena tiṣṭheta marīcīn vā pibet tadā||

पञ्चाग्निर्धूमपो वा स्यादुष्मपः सोमपो ऽपि वा। पयः पिबेच्छुक्लपक्षे कृष्णापक्षे तु गोमयम। शीर्णपर्णाशनो वा स्यात कृच्छ्रैर वा वर्तयेत सदा।।

pañcāgnirdhūmapo vā syāduṣmapaḥ somapo 'pi vā| payaḥ pibecchuklapakṣe kṛṣṇāpakṣe tu gomayam| śīrṇaparṇāśano vā syāt kṛcchrair vā vartayet sadā||

विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना। प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः।।

viparyayeṇa tāsāṃ tu tena tatkālabhāvinā| praṇaśyanti tataḥ sarve vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ||

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः। अभिध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा।।

tatasteṣu pranaṣṭeṣu vibhrāntā maithunodbhavāḥ| abhidhyāyanti tāṃ siddhiṃ satyābhidhyāyinastadā||

योगाभ्यासरतश्च स्याद रुद्राध्यायी भवेत सदा। अथर्वशिरसो ऽध्येता वेदान्ताभ्यासतत्परः।।

yogābhyāsarataśca syād rudrādhyāyī bhavet sadā| atharvaśiraso 'dhyetā vedāntābhyāsatatparaḥ||

यमान सेवेत सततं नियमांश्चाप्यतन्द्रितः। कृष्णाजिनी सोत्तरीयः शुक्लयज्ञोपवीतवान।।

yamān seveta satataṃ niyamāṃścāpyatandritaḥ| kṛṣṇājinī sottarīyaḥ śuklayajñopavītavān||

प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः। वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च।।

prādurbabhūvustāsāṃ tu vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ| vastrāṇi te prasūyante phalānyābharaṇāni ca||

तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम। अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु।।

teṣveva jāyate tāsāṃ gandhavarṇarasānvitam| amākṣikaṃ mahāvīryaṃ puṭake puṭake madhu||

अथ चाग्नीन समारोप्य स्वात्मनि ध्यानतत्परः। अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मोक्षपरो भवेत।।

atha cāgnīn samāropya svātmani dhyānatatparaḥ| anagniraniketaḥ syānmunirmokṣaparo bhavet||

तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत। गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु।।

tāpaseṣveva vipreṣu yātrikaṃ bhaikṣamāharet| gṛhamedhiṣu cānyeṣu dvijeṣu vanavāsiṣu||

तेन ता वर्तयन्ति स्म त्रेतायुगमुखे प्रिजाः। हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या सर्वा वै विगतज्वराः।।

tena tā vartayanti sma tretāyugamukhe prijāḥ| hṛṣṭapuṣṭāstayā siddhyā sarvā vai vigatajvarāḥ||

ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान वने वसन। प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा।।

grāmādāhṛtya vāśnīyādaṣṭau grāsān vane vasan| pratigṛhya puṭenaiva pāṇinā śakalena vā||

ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तदा। वृक्षांस्तान पर्यगृह्णन्त मधु चामाक्षिकं बलात।।

tataḥ kālāntareṇaiva punarlobhāvṛtāstadā| vṛkṣāṃstān paryagṛhṇanta madhu cāmākṣikaṃ balāt||

तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै। प्रणष्टामधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित क्वचित।।

tāsāṃ tenāpacāreṇa punarlobhakṛtena vai| praṇaṣṭāmadhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣāḥ kvacit kvacit||

विविधाश्चोपनिषद आत्मसंसिद्धये जपेत। विद्याविशेषान सावित्रीं रुद्राध्यायं तथैव च।।

vividhāścopaniṣada ātmasaṃsiddhaye japet| vidyāviśeṣān sāvitrīṃ rudrādhyāyaṃ tathaiva ca||

महाप्रास्थानिकं चासौ कुर्यादनशनं तु वा। अग्निप्रवेशमन्यद वा ब्रर्ह्मार्पणविधौ स्थितः।।

mahāprāsthānikaṃ cāsau kuryādanaśanaṃ tu vā| agnipraveśamanyad vā brarhmārpaṇavidhau sthitaḥ||

शीतवर्षातपैस्तीव्रै स्ततस्ता दुः खिता भृशम। द्वन्द्वैः संपीड्यमानास्तु चक्रुरावरणानि च।।

śītavarṣātapaistīvrai statastā duḥ khitā bhṛśam| dvandvaiḥ saṃpīḍyamānāstu cakrurāvaraṇāni ca||

कृत्वा द्वन्द्वप्रतीघातान वार्तोपायमचिन्तयन। नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा।।

kṛtvā dvandvapratīghātān vārtopāyamacintayan| naṣṭeṣu madhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣeṣu vai tadā||

संश्रयेदशिवपुञ्जनाशनम। याति यत्र जगतो ऽस्य संस्थितिः।।

saṃśrayedaśivapuñjanāśanam| yāti yatra jagato 'sya saṃsthitiḥ||

ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः। वार्तायाः साधिका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः।।

tataḥ prādurbabhau tāsāṃ siddhistretāyuge punaḥ| vārtāyāḥ sādhikā hyanyā vṛṣṭistāsāṃ nikāmataḥ||

तासां वृष्ट्यूदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु। अवहन वृष्टिसंतत्या स्त्रोतः स्थानानि निम्नगाः।।

tāsāṃ vṛṣṭyūdakānīha yāni nimnairgatāni tu| avahan vṛṣṭisaṃtatyā strotaḥ sthānāni nimnagāḥ||

ये पुनस्तदपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले। अपां भूणेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन।।

ye punastadapāṃ stokā āpannāḥ pṛthivītale| apāṃ bhūṇeśca saṃyogādoṣadhyastāstadābhavan||

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश। ऋतुपुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे।।

aphālakṛṣṭāścānuptā grāmyāraṇyāścaturdaśa| ṛtupuṣpaphalaiścaiva vṛkṣagulmāśca jajñire||

ततः प्रादुरभूत तासां रागो लोभश्च सर्वशः। अवश्यं भाविनारऽथे न त्रेतायुगवशेन वै।।

tataḥ prādurabhūt tāsāṃ rāgo lobhaśca sarvaśaḥ| avaśyaṃ bhāvinār'the na tretāyugavaśena vai||

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान। वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम।।

tatastāḥ paryagṛhṇanta nadīkṣetrāṇi parvatān| vṛkṣagulmauṣadhīścaiva prasahya tu yathābalam||

विपर्ययेण तासां ता ओषध्यो विविशुर्महीम। पितामहनियोगेन दुदोह पृथिवीं पृथुः।।

viparyayeṇa tāsāṃ tā oṣadhyo viviśurmahīm| pitāmahaniyogena dudoha pṛthivīṃ pṛthuḥ||

ततस्ता जगृहुः सर्वा अन्योन्यं क्रोधमूर्छिताः। वसुदारधनाद्यांस्तु बलात कालबलेन तु।।

tatastā jagṛhuḥ sarvā anyonyaṃ krodhamūrchitāḥ| vasudāradhanādyāṃstu balāt kālabalena tu||

मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वैतद भगवानजः। ससर्ज क्षत्रियान ब्रह्मा ब्राह्मणानां हिताय च।।

maryādāyāḥ pratiṣṭhārthaṃ jñātvaitad bhagavānajaḥ| sasarja kṣatriyān brahmā brāhmaṇānāṃ hitāya ca||

वर्णाश्रमव्यवस्थां च त्रेतायां कृतवान प्रभुः। यज्ञप्रवर्तनं चैव पशुहिंसाविवर्जितम।।

varṇāśramavyavasthāṃ ca tretāyāṃ kṛtavān prabhuḥ| yajñapravartanaṃ caiva paśuhiṃsāvivarjitam||

द्वापरेष्वथ विद्यन्ते मतिभेदाः सदा नृणाम। रागो लोभस्तथा युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः।।

dvāpareṣvatha vidyante matibhedāḥ sadā nṛṇām| rāgo lobhastathā yuddhaṃ tattvānāmaviniścayaḥ||

एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते। वेदव्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु।।

eko vedaścatuṣpādastretāsviha vidhīyate| vedavyāsaiścaturdhā tu vyasyate dvāparādiṣu||

ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदाद भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः। मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः।।

ṛṣiputraiḥ punarbhedād bhidyante dṛṣṭivibhramaiḥ| mantrabrāhmaṇavinyāsaiḥ svaravarṇaviparyayaiḥ||

संहिता ऋग्यजुः साम्नां संहन्यन्ते श्रुतर्षिभिः। सामान्याद वैकृताच्चैवदृष्टिभेदैः क्वचित क्वचित।।

saṃhitā ṛgyajuḥ sāmnāṃ saṃhanyante śrutarṣibhiḥ| sāmānyād vaikṛtāccaivadṛṣṭibhedaiḥ kvacit kvacit||

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च। इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत।।

brāhmaṇaṃ kalpasūtrāṇi mantrapravacanāni ca| itihāsapurāṇāni dharmaśāstrāṇi suvrata||

अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव वायाध्युपद्रवाः। वाङ्मनः कायजैर्दुः सैर्निर्वेदो जायते नृणाम।।

avṛṣṭirmaraṇaṃ caiva tathaiva vāyādhyupadravāḥ| vāṅmanaḥ kāyajairduḥ sairnirvedo jāyate nṛṇām||

निर्वेदाज्जायते तेषां दुः खमोक्षविचारणा। विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद दोषदर्शनम।।

nirvedājjāyate teṣāṃ duḥ khamokṣavicāraṇā| vicāraṇācca vairāgyaṃ vairāgyād doṣadarśanam||

दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः। एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर्वै द्वापरे स्मृता।।

doṣāṇāṃ darśanāccaiva dvāpare jñānasaṃbhavaḥ| eṣā rajastamoyuktā vṛttirvai dvāpare smṛtā||

आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते। द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे।।

ādye kṛte tu dharmo 'sti sa tretāyāṃ pravartate| dvāpare vyākulībhūtvā praṇaśyati kalau yuge||