श्रीगरुडमहापुराणम- 34 श्रीकृष्ण उवाच । शृणु तार्क्ष्य यथान्यायं धर्माधर्म्स्य लक्षणम । सुकृतं दुष्कृतं नॄणामग्रे धावति धावताम

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 34 śrīkṛṣṇa uvāca / śṛṇu tārkṣya yathānyāyaṃ dharmādharmsya lakṣaṇam / sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ nṝṇāmagre dhāvati dhāvatām

कृते तपः प्रशंसन्ति त्रेतायां ज्ञानसाधनम । द्वापरे यज्ञदाने च दानमेकं कलौ युगे

kṛte tapaḥ praśaṃsanti tretāyāṃ jñānasādhanam / dvāpare yajñadāne ca dānamekaṃ kalau yuge

गृहस्थानां स्मृतो धर्म उत्तमानां विचक्षणैः । इष्टापूर्ते स्वशक्त्या हि कुर्वतां नास्ति पातकम

gṛhasthānāṃ smṛto dharma uttamānāṃ vicakṣaṇaiḥ / iṣṭāpūrte svaśaktyā hi kurvatāṃ nāsti pātakam

वृक्षस्तु रोपितो येन खनिकूपजलाशयाः । यममार्गे सुखं तस्य व्रजतो नितरां भवेत

vṛkṣastu ropito yena khanikūpajalāśayāḥ / yamamārge sukhaṃ tasya vrajato nitarāṃ bhavet

अग्नितापप्रदातारे यैः शीतपीडिते द्विजे । तप्यमानाः सुखं यान्ति सर्व कामैः प्रपूरिताः

agnitāpapradātāre yaiḥ śītapīḍite dvije / tapyamānāḥ sukhaṃ yānti sarva kāmaiḥ prapūritāḥ

सुवर्णमणिमुक्तादि वस्त्राण्याभरणानि च । तेन सर्वमिदं दत्तं येन दत्ता वसुन्धरा

suvarṇamaṇimuktādi vastrāṇyābharaṇāni ca / tena sarvamidaṃ dattaṃ yena dattā vasundharā

यानियानि च भूतानि दत्तानि भुवि मानवैः । यमलोकपथे तानि तिष्ठन्त्येषां समीपतः

yāniyāni ca bhūtāni dattāni bhuvi mānavaiḥ / yamalokapathe tāni tiṣṭhantyeṣāṃ samīpataḥ

व्यञ्जनानि विचित्राणि भक्ष्यभोज्यानि यानि च । ददाति विधिना पुत्र प्रेते तदु पतिष्ठति

vyañjanāni vicitrāṇi bhakṣyabhojyāni yāni ca / dadāti vidhinā putra prete tadu patiṣṭhati

आत्मा वै पुत्रनामास्ति पुत्रस्त्राता यमालये । तारयेत पितरं घोरात तेन पुत्त्रः प्रवक्ष्यते

ātmā vai putranāmāsti putrastrātā yamālaye / tārayet pitaraṃ ghorāt tena puttraḥ pravakṣyate

अतो देयञ्च पुत्रेण श्राद्धमाजी वितावधि । अतिवाहस्तदा प्रेतो भोगान वै लभते हि सः

ato deyañca putreṇa śrāddhamājī vitāvadhi / ativāhastadā preto bhogān vai labhate hi saḥ

दह्यमानस्य प्रेतस्य स्वजनैर्यो जलाञ्जलिः । दीयते प्रेतरूपो ऽसौ प्रीतो याति यमालये

dahyamānasya pretasya svajanairyo jalāñjaliḥ / dīyate pretarūpo 'sau prīto yāti yamālaye

अपक्वे मृन्मये पात्रे दुग्धं दत्तं दिनत्रयम । काष्ठत्रयं गुणैर्बद्ध्वा प्रीत्यै रात्रौ चतुष्पथे

apakve mṛnmaye pātre dugdhaṃ dattaṃ dinatrayam / kāṣṭhatrayaṃ guṇairbaddhvā prītyai rātrau catuṣpathe

प्रथमे ऽह्नि द्वितीये च तृतीये च तथा खग । आकाशस्थं पिबेद्दुग्धं प्रेतो वायुवपुर्धरः

prathame 'hni dvitīye ca tṛtīye ca tathā khaga / ākāśasthaṃ pibeddugdhaṃ preto vāyuvapurdharaḥ

चतुर्थे सञ्चयः कार्यः चतुर्थे?वापि साग्निके । अस्थिसञ्चयनं कार्यं दद्यादापाञ्जलिं ततः

caturthe sañcayaḥ kāryaḥ caturthe?vāpi sāgnike / asthisañcayanaṃ kāryaṃ dadyādāpāñjaliṃ tataḥ

न पूर्वाह्ने न मध्याह्ने नापराह्ने न सन्धिषु । याते प्रथमयामे तु दद्यादापजलाञ्जंलीन

na pūrvāhne na madhyāhne nāparāhne na sandhiṣu / yāte prathamayāme tu dadyādāpajalāñjaṃlīn

पुत्त्रेण दत्ते ते सर्वे गोत्रिणो हितबान्धवाः । स्वजात्यैः परजात्यैश्च देयो नद्यां जलाञ्जलिः

puttreṇa datte te sarve gotriṇo hitabāndhavāḥ / svajātyaiḥ parajātyaiśca deyo nadyāṃ jalāñjaliḥ

गन्तव्यं नैव विप्रेण दातुं शीघ्रं जलाञ्जलिम । निवृत्ताश्च यदा नार्यो लोकाचारः सदाभवेत

gantavyaṃ naiva vipreṇa dātuṃ śīghraṃ jalāñjalim / nivṛttāśca yadā nāryo lokācāraḥ sadābhavet

पञ्चत्वञ्च गते शूद्रे यः काष्ठं नयते चिताम । अनुव्रजेद्यदा विप्रस्त्रिरात्रमशुचिर्भवेत

pañcatvañca gate śūdre yaḥ kāṣṭhaṃ nayate citām / anuvrajedyadā viprastrirātramaśucirbhavet

त्रिरात्रे च ततः पूर्णे नदीं गच्छेत समुद्रगाम । प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति

trirātre ca tataḥ pūrṇe nadīṃ gacchet samudragām / prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā ghṛtaṃ prāśya viśudhyati

शूद्रो गच्छति सर्वत्र वैश्यस्त्रिषु द्वयोः परः । गच्छति स्वीयवर्णेषु दातुं प्रेते जलाञ्जलिम

śūdro gacchati sarvatra vaiśyastriṣu dvayoḥ paraḥ / gacchati svīyavarṇeṣu dātuṃ prete jalāñjalim

दत्ते जलाञ्जलौ पश्चाद्विदध्याद्दन्तधावनम । त्यजन्ति गोत्रिणः सर्वे दिनानि नव काश्यप

datte jalāñjalau paścādvidadhyāddantadhāvanam / tyajanti gotriṇaḥ sarve dināni nava kāśyapa

जलाञ्जलिं तथा दातुं गच्छन्ति द्विजसत्तमाः । यत्र स्थाने मृतो यस्तु अध्वन्यपि गृहे ऽपि वा । विश्लेषस्तु ततः स्थानान्न क्वचिद्विहितो बुधैः

jalāñjaliṃ tathā dātuṃ gacchanti dvijasattamāḥ / yatra sthāne mṛto yastu adhvanyapi gṛhe 'pi vā / viśleṣastu tataḥ sthānānna kvacidvihito budhaiḥ

स्त्रीजनश्चाग्रतो गच्छेत पृष्ठतो नवसञ्चयः । आचमनं विधातव्यं पाषाणोपरि संस्थितैः

strījanaścāgrato gacchet pṛṣṭhato navasañcayaḥ / ācamanaṃ vidhātavyaṃ pāṣāṇopari saṃsthitaiḥ

यवांश्च सर्षपान दूर्वाः पूर्णपात्रे विलोकयेत । प्राशयेन्निम्बपत्राणि स्नेहस्नानं समाचरेत

yavāṃśca sarṣapān dūrvāḥ pūrṇapātre vilokayet / prāśayennimbapatrāṇi snehasnānaṃ samācaret

गोत्रिभिर्न च कर्तव्यं गृहान्नञ्च न भोजयेत । भुञ्जीत मृन्मये पात्रे उत्तानञ्च विवर्जयेत

gotribhirna ca kartavyaṃ gṛhānnañca na bhojayet / bhuñjīta mṛnmaye pātre uttānañca vivarjayet

मृतकस्य गुणा ग्राह्या यमगाथां समुद्गिरेत । शुभाशुभे च ध्यातव्ये पूर्वकर्मोपसञ्चिते

mṛtakasya guṇā grāhyā yamagāthāṃ samudgiret / śubhāśubhe ca dhyātavye pūrvakarmopasañcite

लब्धेनैव च देहेन भुङ्क्ते सुकृतदुष्कृते । वायुरूपो भ्रमत्येव वायुरूर्ध्वं स गच्छति

labdhenaiva ca dehena bhuṅkte sukṛtaduṣkṛte / vāyurūpo bhramatyeva vāyurūrdhvaṃ sa gacchati

दशाहकर्मक्रियया कुटी निष्पाद्यते ध्रुवम । नवकैः षोडशश्राद्धैः प्रयाति हि कुटीं नरः

daśāhakarmakriyayā kuṭī niṣpādyate dhruvam / navakaiḥ ṣoḍaśaśrāddhaiḥ prayāti hi kuṭīṃ naraḥ

तिलैर्दर्भैश्च भूम्यां वै कुटी धातुमयी भवेत । पञ्च रत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति

tilairdarbhaiśca bhūmyāṃ vai kuṭī dhātumayī bhavet / pañca ratnāni vaktre tu yena jīvaḥ prarohati

यदा पुष्पं प्रनष्टं हि तदा गर्भं न धारयेत । आदराच्च ततो भूमौ तिलदर्भान्विनिः क्षिपेत

yadā puṣpaṃ pranaṣṭaṃ hi tadā garbhaṃ na dhārayet / ādarācca tato bhūmau tiladarbhānviniḥ kṣipet

पशुत्वे स्थावरत्वे च यत्र क्वापि स जायते । तत्रैव जन्तुरुत्पन्नः श्राद्धं तत्रोपतिष्ठति

paśutve sthāvaratve ca yatra kvāpi sa jāyate / tatraiva janturutpannaḥ śrāddhaṃ tatropatiṣṭhati

धन्विना लक्ष्यमुद्दिश्य मुक्तो बाणस्तदाप्नुयात । यथा श्राद्धं यमुद्दिश्य कृतं तस्योपतिष्ठति

dhanvinā lakṣyamuddiśya mukto bāṇastadāpnuyāt / yathā śrāddhaṃ yamuddiśya kṛtaṃ tasyopatiṣṭhati

यावन्नोत्पादितो देहस्तावच्छ्राद्धैर्न प्रीणनम । क्षुधाविभ्रममापन्नो दशाहेन च तर्पितः

yāvannotpādito dehastāvacchrāddhairna prīṇanam / kṣudhāvibhramamāpanno daśāhena ca tarpitaḥ

पिण्डदानं न यस्याभूदाकाशे भ्रमते तु सः । दिनत्रयं वसंस्तोये अग्नावपि दिनत्रयम । आकाशे वसते त्रीणि दिनमेकन्तु वासके

piṇḍadānaṃ na yasyābhūdākāśe bhramate tu saḥ / dinatrayaṃ vasaṃstoye agnāvapi dinatrayam / ākāśe vasate trīṇi dinamekantu vāsake

दग्धे देहे च वह्नौ च जलेनैव तु तर्पितः । स्नेहस्नानं जलेनैव पूपकैः कृशरैर्गृहे

dagdhe dehe ca vahnau ca jalenaiva tu tarpitaḥ / snehasnānaṃ jalenaiva pūpakaiḥ kṛśarairgṛhe

प्रथमे ऽह्नि तृतीये च पञ्चमे सप्तमे ऽपि वा । नवमैकादशे चैव श्राद्धं नवकमुच्यते

prathame 'hni tṛtīye ca pañcame saptame 'pi vā / navamaikādaśe caiva śrāddhaṃ navakamucyate

गृहद्वारे श्मशाने वा तीर्थे देवालये ऽपि वा । यत्राद्यो दीयते पिण्डस्तत्र सर्वान समापयेत

gṛhadvāre śmaśāne vā tīrthe devālaye 'pi vā / yatrādyo dīyate piṇḍastatra sarvān samāpayet

एकादशाहे यच्छ्राद्धं तत सामान्यमुदाहृतम । चतुर्णामेकवर्णानां शुद्ध्यर्थं स्नानमुच्यते

ekādaśāhe yacchrāddhaṃ tat sāmānyamudāhṛtam / caturṇāmekavarṇānāṃ śuddhyarthaṃ snānamucyate

कृत्वा चैकादशाहञ्च पुनः स्नात्वा शुचिर्भवेत । दद्याद्विप्राय यः शय्यां यथोक्तं प्रेतमोक्षदाम

kṛtvā caikādaśāhañca punaḥ snātvā śucirbhavet / dadyādviprāya yaḥ śayyāṃ yathoktaṃ pretamokṣadām

न भवेत यदा स गोत्रो परो ऽपि विधिमाचरेत । भार्या वा पुरुषः कश्चित तुष्टश्च कुरुते स्त्रियः

na bhavet yadā sa gotro paro 'pi vidhimācaret / bhāryā vā puruṣaḥ kaścit tuṣṭaśca kurute striyaḥ

प्रथमे ऽहनि यः पिण्डो दीयते विधिपूर्वकम । अन्नाद्येन च तेनैव सर्वश्राद्धानि कारयेत

prathame 'hani yaḥ piṇḍo dīyate vidhipūrvakam / annādyena ca tenaiva sarvaśrāddhāni kārayet

अमन्त्रं कारयेच्छ्राद्धं दशाहं नामगोत्रतः । श्राद्धं कृतन्तु यैर्वस्त्रैस्तानि त्यक्त्वा गृहं विशेत

amantraṃ kārayecchrāddhaṃ daśāhaṃ nāmagotrataḥ / śrāddhaṃ kṛtantu yairvastraistāni tyaktvā gṛhaṃ viśet

असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान । प्रथमे ऽहनि यः कुर्यात स दशाहं समापयेत

asagotraḥ sagotro vā yadi strī yadi vā pumān / prathame 'hani yaḥ kuryāt sa daśāhaṃ samāpayet

जीवस्य दशभिः पिण्डैर्देहो निष्पाद्यते ध्रुवम । वृद्धिश्च दशभिर्मासैर्गर्भस्थस्य यथा भवेत

jīvasya daśabhiḥ piṇḍairdeho niṣpādyate dhruvam / vṛddhiśca daśabhirmāsairgarbhasthasya yathā bhavet

आशौचं यावदेतस्य तावत पिण्डोदकक्रिया । चतुर्णामपि वर्णानामेष एव विधिः स्मृतः

āśaucaṃ yāvadetasya tāvat piṇḍodakakriyā / caturṇāmapi varṇānāmeṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ

यत्र त्रिरात्रमाशौचं तत्रादौ त्रीन प्रदापयेत । चतुरस्तु द्वितीये ऽह्नि तृतीये त्रींश्तथैव च

yatra trirātramāśaucaṃ tatrādau trīn pradāpayet / caturastu dvitīye 'hni tṛtīye trīṃśtathaiva ca

पृथक शरावयोर्दद्यादेकाहं क्षीरमम्बु च । एकोद्दिष्टन्तु वै श्राद्धं चतुर्थे ऽहनि कारयेत

pṛthak śarāvayordadyādekāhaṃ kṣīramambu ca / ekoddiṣṭantu vai śrāddhaṃ caturthe 'hani kārayet

प्रथमे ऽहनि यः पिण्डस्तेन मूर्धा प्रजायते । चक्षुः श्रोत्रञ्च नासा च द्वितीये ऽह्नि प्रजायते

prathame 'hani yaḥ piṇḍastena mūrdhā prajāyate / cakṣuḥ śrotrañca nāsā ca dvitīye 'hni prajāyate

गण्डौ वक्त्रं तथा ग्रीवा तृतीये ऽहनि जायते । हृदयं कुक्षिरुदरं चतुर्थे तद्वदेव हि

gaṇḍau vaktraṃ tathā grīvā tṛtīye 'hani jāyate / hṛdayaṃ kukṣirudaraṃ caturthe tadvadeva hi

कटिपृष्ठं गुदञ्चापि पञ्चमे ऽहनि जायते । षष्ठे ऊरू च विज्ञेये सप्तमे गुल्फसम्भवः

kaṭipṛṣṭhaṃ gudañcāpi pañcame 'hani jāyate / ṣaṣṭhe ūrū ca vijñeye saptame gulphasambhavaḥ

अष्टमे दिवसे प्राप्ते जङ्घे च भवतो ऽण्डज । पादौ च नवमे ज्ञेयौ दशमे बलवत्क्षुधा

aṣṭame divase prāpte jaṅghe ca bhavato 'ṇḍaja / pādau ca navame jñeyau daśame balavatkṣudhā

एकादशाहे यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु । सिद्धान्नं तस्य दातव्यं कृशराः पूपकाः पयः । प्रक्षाल्य विप्रचरणावर्घ्यं धूपञ्च दीपक्रम

ekādaśāhe yaḥ piṇḍastaṃ dadyādāmiṣeṇa tu / siddhānnaṃ tasya dātavyaṃ kṛśarāḥ pūpakāḥ payaḥ / prakṣālya vipracaraṇāvarghyaṃ dhūpañca dīpakram

द्वादश प्रतिमास्यानि श्राद्धान्यैकादशे तथा । त्रिपक्षञ्चापि षण्मासे द्वे श्राद्धानि च षोडश

dvādaśa pratimāsyāni śrāddhānyaikādaśe tathā / tripakṣañcāpi ṣaṇmāse dve śrāddhāni ca ṣoḍaśa

प्रति मासं प्रदातव्यं मृताहे या तिथिर्भवेत । स मासः प्रथमो ज्ञेय इति वेदविदो विदुः

prati māsaṃ pradātavyaṃ mṛtāhe yā tithirbhavet / sa māsaḥ prathamo jñeya iti vedavido viduḥ

शवहस्ते च यच्छ्राद्धं मृतिस्थाने द्विजासने । तदेव प्रथमं श्राद्धं तत स्यादेकादशे ऽहनि

śavahaste ca yacchrāddhaṃ mṛtisthāne dvijāsane / tadeva prathamaṃ śrāddhaṃ tat syādekādaśe 'hani

सा तिथिर्मासिके श्राद्धे मृतो यस्मिन दिने नरः । रिक्तयोश्च त्रिपक्षे च सा तिथिर्नाद्रियेत वै

sā tithirmāsike śrāddhe mṛto yasmin dine naraḥ / riktayośca tripakṣe ca sā tithirnādriyeta vai

पौर्णमास्यां मृतो यो ऽसौ चतुर्थी तस्य चोनका । चतुर्थ्यान्तु मृतो यस्तु नवमी तस्य चोनका

paurṇamāsyāṃ mṛto yo 'sau caturthī tasya conakā / caturthyāntu mṛto yastu navamī tasya conakā

नवम्याञ्च मृतो यश्च रिक्ता तस्य चतुर्दशी । एता रिक्ताश्च विज्ञेया अन्त्येष्टौ कुशलेन च

navamyāñca mṛto yaśca riktā tasya caturdaśī / etā riktāśca vijñeyā antyeṣṭau kuśalena ca

एकादशाहे यच्छ्राद्धं नवकं तत प्रकीर्तितम । चतुष्पथे त्यजेदन्नं पुनः स्नानं समाचरेत

ekādaśāhe yacchrāddhaṃ navakaṃ tat prakīrtitam / catuṣpathe tyajedannaṃ punaḥ snānaṃ samācaret

एकादशाहादारभ्य घटस्यान्नं जलान्वितम । दिनेदिने च दातव्यमब्दं यावद्द्विजोत्तमे

ekādaśāhādārabhya ghaṭasyānnaṃ jalānvitam / dinedine ca dātavyamabdaṃ yāvaddvijottame

मानुषस्य शरीरे तु विद्यते ह्यस्थिसञ्चयः । तत्संख्यः सर्वदेहेषु षष्ट्यधिकशतत्रयम

mānuṣasya śarīre tu vidyate hyasthisañcayaḥ / tatsaṃkhyaḥ sarvadeheṣu ṣaṣṭyadhikaśatatrayam

उदकुम्भेन पुष्टानि तान्यस्थीनि भवन्ति हि । एतस्माद्दीयते कुम्भः प्रीतिः प्रेतस्य जायते

udakumbhena puṣṭāni tānyasthīni bhavanti hi / etasmāddīyate kumbhaḥ prītiḥ pretasya jāyate

यस्मिन दिने मृतो जन्तुरटव्यां विषमे ऽपि वा । यदा तदा भवेद्दाहः सूतकं मृतवासरात

yasmin dine mṛto janturaṭavyāṃ viṣame 'pi vā / yadā tadā bhaveddāhaḥ sūtakaṃ mṛtavāsarāt

तिलपात्रं तथान्नाद्यं गन्धधपादिकञ्च यत । एकादशाहे दातव्यं तेन शूद्धो द्विजो भवेत

tilapātraṃ tathānnādyaṃ gandhadhapādikañca yat / ekādaśāhe dātavyaṃ tena śūddho dvijo bhavet

क्षत्त्रियो द्वादशाहे तु वैश्यः पञ्चदशे तथा । शुद्धिः शूद्रस्य मासेन मृतके जातसूतके

kṣattriyo dvādaśāhe tu vaiśyaḥ pañcadaśe tathā / śuddhiḥ śūdrasya māsena mṛtake jātasūtake

मासत्रये त्रिरात्रं स्यात षण्मासेन तु पक्षिणी । अहः संवत्सरादर्ब्वाक पूर्णे दत्त्वोदकं शुचिः । अनेनैवा नुसारेण शुद्धिः स्यात सार्ववर्णिकी

māsatraye trirātraṃ syāt ṣaṇmāsena tu pakṣiṇī / ahaḥ saṃvatsarādarbvāk pūrṇe dattvodakaṃ śuciḥ / anenaivā nusāreṇa śuddhiḥ syāt sārvavarṇikī

एकादशाहप्रभृति पुरतः प्रतिवत्सरम । विश्वेदेवांस्तु सम्पूज्य पिण्डमेकञ्च निर्वपेत

ekādaśāhaprabhṛti purataḥ prativatsaram / viśvedevāṃstu sampūjya piṇḍamekañca nirvapet

यथा तारागणाः सर्वे च्छाद्यन्ते रविरश्मिभिः । एवं प्रच्छाद्यते सर्वं न प्रेतो भवति क्वचित

yathā tārāgaṇāḥ sarve cchādyante raviraśmibhiḥ / evaṃ pracchādyate sarvaṃ na preto bhavati kvacit

शय्यादानं प्रशंसन्ति सर्वदैव द्विजोत्तमाः । अनित्यं जीवनं य्समात पश्चात को नु प्रदास्यति

śayyādānaṃ praśaṃsanti sarvadaiva dvijottamāḥ / anityaṃ jīvanaṃ ysamāt paścāt ko nu pradāsyati

तावद्वन्धुः पिता तावद्यावज्जीवति मानवः । मृते मृत इति ज्ञात्वा क्षणात स्नेहो निवर्तते

tāvadvandhuḥ pitā tāvadyāvajjīvati mānavaḥ / mṛte mṛta iti jñātvā kṣaṇāt sneho nivartate

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरेवं ज्ञात्वा मुहुर्मुहुः । जीवन्नपीति सञ्चिन्त्य स्वीयं हितमनुस्तमरेत

ātmaiva hyātmano bandhurevaṃ jñātvā muhurmuhuḥ / jīvannapīti sañcintya svīyaṃ hitamanustamaret

मृतानां कः सुतो दद्याद्द्विजेशय्यां सतूलिकाम । एवं जानन्निदं सर्वं स्वहस्तेनैव दापयेत

mṛtānāṃ kaḥ suto dadyāddvijeśayyāṃ satūlikām / evaṃ jānannidaṃ sarvaṃ svahastenaiva dāpayet

तस्माच्छय्यां समासाद्य सारदारुमर्यो दृढाम । दन्तादिरुचिरां रम्यां हेमपट्टै रलङ्कृताम । तस्यां संस्थाप्य हैमञ्च हरिं लक्ष्म्या समन्वितम

tasmācchayyāṃ samāsādya sāradārumaryo dṛḍhām / dantādirucirāṃ ramyāṃ hemapaṭṭai ralaṅkṛtām / tasyāṃ saṃsthāpya haimañca hariṃ lakṣmyā samanvitam

घृतपूर्णञ्च कलशं परिकल्पयेत । विज्ञेयो गरुड प्रीत्यै स निद्राकलशो बुधैः

ghṛtapūrṇañca kalaśaṃ parikalpayet / vijñeyo garuḍa prītyai sa nidrākalaśo budhaiḥ

ताम्बूलकुङ्कुमक्षोदकर्पूरागुरुचन्दनम । दीपिकोपानहच्छत्रचामरासनभाजनम

tāmbūlakuṅkumakṣodakarpūrāgurucandanam / dīpikopānahacchatracāmarāsanabhājanam

पार्श्वेषु स्थापयेच्छक्त्या सप्तधान्यानि चैवहि । शयनस्थस्य भवति यच्चान्यदुपकारकम

pārśveṣu sthāpayecchaktyā saptadhānyāni caivahi / śayanasthasya bhavati yaccānyadupakārakam

भृङ्गारकरकादर्शं पञ्चवर्णं वितानकम । शय्यामेवंविधां कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत

bhṛṅgārakarakādarśaṃ pañcavarṇaṃ vitānakam / śayyāmevaṃvidhāṃ kṛtvā brāhmaṇāya nivedayet

सपत्नीकाय सम्पूज्य स्वर्लोकसुखदायिनीम । वस्त्रैः सुशोभनैः पूज्य चैलकं परिधापयेत

sapatnīkāya sampūjya svarlokasukhadāyinīm / vastraiḥ suśobhanaiḥ pūjya cailakaṃ paridhāpayet

कर्णकण्ठाङ्गुलीबाहुभूषणैश्चित्रभूषणैः । गृहोपकरणैर्युक्तं गृहं धेन्वा समन्वितम

karṇakaṇṭhāṅgulībāhubhūṣaṇaiścitrabhūṣaṇaiḥ / gṛhopakaraṇairyuktaṃ gṛhaṃ dhenvā samanvitam

ततोरऽघः सम्प्रदातव्यः पञ्चरत्नफलाक्षतैः

tator'ghaḥ sampradātavyaḥ pañcaratnaphalākṣataiḥ

यथा न कृष्णशयनं शून्यं सागरकन्यया । शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा जन्मनिजन्मनि

yathā na kṛṣṇaśayanaṃ śūnyaṃ sāgarakanyayā / śayyā mamāpyaśūnyāstu tathā janmanijanmani

दत्त्वैवं तल्पममलं क्षमाप्य च विसर्जयेत । तथा चैकादशाहे तु विधिरेष प्रकीर्तितः

dattvaivaṃ talpamamalaṃ kṣamāpya ca visarjayet / tathā caikādaśāhe tu vidhireṣa prakīrtitaḥ

ददाति यो हि धर्मार्थे बान्धवो बान्धवे मृते । विशेषमत्र पक्षे तु कथ्यमानं मया शृणु

dadāti yo hi dharmārthe bāndhavo bāndhave mṛte / viśeṣamatra pakṣe tu kathyamānaṃ mayā śṛṇu

उपयुक्तञ्च तस्यासीत यत किञ्चित स्वगृहे पुरा । तस्य यद्गात्रसं लग्नं वस्त्रं भाजनवाहनम । यदभीष्टञ्च तस्यासीत तत सर्वं परिकल्पयेत

upayuktañca tasyāsīt yat kiñcit svagṛhe purā / tasya yadgātrasaṃ lagnaṃ vastraṃ bhājanavāhanam / yadabhīṣṭañca tasyāsīt tat sarvaṃ parikalpayet

स्थापयेत पुरुषं हैमं शय्योपरि शुभं बुधः । पूजयित्वा प्रदातव्या मृतशय्या यथोदिता

sthāpayet puruṣaṃ haimaṃ śayyopari śubhaṃ budhaḥ / pūjayitvā pradātavyā mṛtaśayyā yathoditā

पुरन्दरगृहे सर्वं सूर्यपुत्रालये तथा । उपतिष्ठेत सुखं जन्तोः शय्यादानप्रभावतः

purandaragṛhe sarvaṃ sūryaputrālaye tathā / upatiṣṭhet sukhaṃ jantoḥ śayyādānaprabhāvataḥ

पीडयन्ति न तं याम्याः पुरुषा भीषणाननाः । न घर्मेण न शीतेन बाध्यते स नरः क्वचित

pīḍayanti na taṃ yāmyāḥ puruṣā bhīṣaṇānanāḥ / na gharmeṇa na śītena bādhyate sa naraḥ kvacit

शय्यादानप्रभावेण प्रेतो मुच्यते बन्धनात । अपिः पापसमायुक्तः स्वर्गलोकं स गच्छति

śayyādānaprabhāveṇa preto mucyate bandhanāt / apiḥ pāpasamāyuktaḥ svargalokaṃ sa gacchati

विमानवरमारूढः सेव्यमानो ऽप्सरोगणैः । आभूतसंप्लवं यावत तिष्ठेत पातकवर्जितः

vimānavaramārūḍhaḥ sevyamāno 'psarogaṇaiḥ / ābhūtasaṃplavaṃ yāvat tiṣṭhet pātakavarjitaḥ

नवकं षोडशश्राद्धं शय्या सांवत्सरं तथा । भर्तुर्या कुरुते नारी तस्याः श्रेयो ह्यनन्तकम

navakaṃ ṣoḍaśaśrāddhaṃ śayyā sāṃvatsaraṃ tathā / bharturyā kurute nārī tasyāḥ śreyo hyanantakam

उपकाराय सा भर्तुर्जीवन्ती न मृता तथा । उद्धरेज्जीवमाना सा सती सत्यवती प्रियम

upakārāya sā bharturjīvantī na mṛtā tathā / uddharejjīvamānā sā satī satyavatī priyam

स्त्रिया दध्यन्नशयने हेमकुङ्कुममञ्जनम । वस्त्रभूषा तथा शय्या सर्वमेतद्धि दापयेत

striyā dadhyannaśayane hemakuṅkumamañjanam / vastrabhūṣā tathā śayyā sarvametaddhi dāpayet

उपकारकरं स्त्रीणां यद्भवोदिह किञ्चन । भूषणं गात्रलग्नञ्च वस्तु भोग्यादिकञ्च यत

upakārakaraṃ strīṇāṃ yadbhavodiha kiñcana / bhūṣaṇaṃ gātralagnañca vastu bhogyādikañca yat

तत सर्वं मेलयित्वा तु स्वेस्वे स्थाने नियोजयेत । पूजयेल्लोकपालांश्च ग्रहान देवीं विनायकम

tat sarvaṃ melayitvā tu svesve sthāne niyojayet / pūjayellokapālāṃśca grahān devīṃ vināyakam

ततः शुक्लाम्बरधरो गृहीतकुसुमाञ्जलिः । इममुच्चारयेन्मन्त्रं विप्रस्य पुरतो बुधः

tataḥ śuklāmbaradharo gṛhītakusumāñjaliḥ / imamuccārayenmantraṃ viprasya purato budhaḥ

प्रेतस्य प्रतिमा ह्येषा सर्वोपकरणैर्युता । सर्वरत्नसमायुक्ता तव विप्रनिवेदिता

pretasya pratimā hyeṣā sarvopakaraṇairyutā / sarvaratnasamāyuktā tava vipraniveditā

आत्मा शम्भुः शिवा गौरी शक्रः सुरगणैः सह । तस्माच्छय्याप्रदानेन सैष आत्मा प्रसीदतु

ātmā śambhuḥ śivā gaurī śakraḥ suragaṇaiḥ saha / tasmācchayyāpradānena saiṣa ātmā prasīdatu

आचार्याय प्रदातव्या ब्राह्मणाय कुटुम्बिने । गृहीते ब्राह्मणस्तत्र को ऽदादिति च कीर्तयेत

ācāryāya pradātavyā brāhmaṇāya kuṭumbine / gṛhīte brāhmaṇastatra ko 'dāditi ca kīrtayet

ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य विसर्जयेत । विधिनानेन वै पक्षिन दानमेकस्य दापयेत

tataḥ pradakṣiṇīkṛtya praṇipatya visarjayet / vidhinānena vai pakṣin dānamekasya dāpayet

बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः । विभक्तदक्षिणा ह्येते दातारं पातयन्ति हि

bahubhyo na pradeyāni gaurgṛhaṃ śayanaṃ striyaḥ / vibhaktadakṣiṇā hyete dātāraṃ pātayanti hi

एवं यो वितरेत तार्क्ष्य शृणु तस्य च यत फलम । साग्रं वर्षशतं दिव्यं स्वर्गलोके महीयते

evaṃ yo vitaret tārkṣya śṛṇu tasya ca yat phalam / sāgraṃ varṣaśataṃ divyaṃ svargaloke mahīyate

यत पुण्यन्तु व्यतीपाते कार्तिक्यामयनद्वये । द्वारकायान्तु यत पुण्यं चन्द्रसूर्यग्रहे तथा

yat puṇyantu vyatīpāte kārtikyāmayanadvaye / dvārakāyāntu yat puṇyaṃ candrasūryagrahe tathā

प्रयागे नैमिषे यच्च कुरुक्षेत्रे तर्थाबुदे । गङ्गायां यमुनायाञ्च सिन्धुसागरसंगमे

prayāge naimiṣe yacca kurukṣetre tarthābude / gaṅgāyāṃ yamunāyāñca sindhusāgarasaṃgame

तेषु यद्दीयते दानं तस्मादप्यधिकन्त्विदम । एतच्छय्याप्रदानस्य नाप्नोति षोडशीं कलाम

teṣu yaddīyate dānaṃ tasmādapyadhikantvidam / etacchayyāpradānasya nāpnoti ṣoḍaśīṃ kalām

यत्रासौ जायते प्राणी भुङ्क्ते तत्रैव तत फलम । कर्मक्षये क्षितौ याति मानुषः शुभदर्शनः

yatrāsau jāyate prāṇī bhuṅkte tatraiva tat phalam / karmakṣaye kṣitau yāti mānuṣaḥ śubhadarśanaḥ

महाधनी च धर्मज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः । पुनः स याति वैकुण्ठं मृतो ऽसौ नरपुङ्गवः

mahādhanī ca dharmajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ / punaḥ sa yāti vaikuṇṭhaṃ mṛto 'sau narapuṅgavaḥ

दिव्यं विमानमारुह्य अप्सरोभिः समावृतः । अहो ऽसौ हव्यकव्येषु पितृभिः सह मोदते

divyaṃ vimānamāruhya apsarobhiḥ samāvṛtaḥ / aho 'sau havyakavyeṣu pitṛbhiḥ saha modate

अष्टकासु कृतं श्राद्धममावास्यादिने तथा । मघासु पितृपर्वाणि यानियानि च तेषु च

aṣṭakāsu kṛtaṃ śrāddhamamāvāsyādine tathā / maghāsu pitṛparvāṇi yāniyāni ca teṣu ca

शृणु तार्क्ष्य यथान्यायं प्रेतत्वे पितरो यदि । नोपतिष्ठन्ति श्राद्धानि सपिण्डीकरणं विना

śṛṇu tārkṣya yathānyāyaṃ pretatve pitaro yadi / nopatiṣṭhanti śrāddhāni sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā

सपिण्डीकरणं कार्यं पूर्णे वर्षे न संशयः । आद्यन्तु शवशुद्ध्यर्थं कृत्वा चैवाक्ष षोडशीम

sapiṇḍīkaraṇaṃ kāryaṃ pūrṇe varṣe na saṃśayaḥ / ādyantu śavaśuddhyarthaṃ kṛtvā caivākṣa ṣoḍaśīm

पितृपाङ्क्तिविशुर्ध्यं शतार्धेन? तु योजयेत । वृद्धिं प्राप्याग्रतः कुर्याच्छूद्रस्य स्वच्छयैव हि

pitṛpāṅktiviśurdhyaṃ śatārdhena? tu yojayet / vṛddhiṃ prāpyāgrataḥ kuryācchūdrasya svacchayaiva hi

साम्प्रतं साग्निके कार्यं द्वादशाहे सपिण्डनम । न चासौ कुरुते यावत प्रेत एव स वह्निमान । द्वादशाहे ततः कार्यं साग्निकेन सपिण्डनम

sāmprataṃ sāgnike kāryaṃ dvādaśāhe sapiṇḍanam / na cāsau kurute yāvat preta eva sa vahnimān / dvādaśāhe tataḥ kāryaṃ sāgnikena sapiṇḍanam

अस्थिपोक्षे गयाश्राद्धं श्राद्धञ्चापरपक्षिकम । अब्दमध्ये न कुर्वीत सपिण्डीकरणं विना

asthipokṣe gayāśrāddhaṃ śrāddhañcāparapakṣikam / abdamadhye na kurvīta sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā

सपत्न्यो यदि बह्व्यः स्युरेका पुत्रवती भवेत । सर्वास्ताः पुत्रवत्यः स्युस्तेनैकेनात्मजेन हि

sapatnyo yadi bahvyaḥ syurekā putravatī bhavet / sarvāstāḥ putravatyaḥ syustenaikenātmajena hi

नासपिण्डोग्निमान पुत्रः पितृयज्ञं समाचरेत । समाचाराद्भवेत पापी पितृहा चापि जायते

nāsapiṇḍognimān putraḥ pitṛyajñaṃ samācaret / samācārādbhavet pāpī pitṛhā cāpi jāyate

मृते भर्तरि या नारी प्राणांश्चैव परित्यजेत । भर्त्रैव हि समं तस्याः प्रकुर्वीत सपिण्डनम

mṛte bhartari yā nārī prāṇāṃścaiva parityajet / bhartraiva hi samaṃ tasyāḥ prakurvīta sapiṇḍanam

अस्थानिकापि या व्यूढा वैश्या वा क्षत्त्रियापि वा । याः पत्न्यो वै पितुः कश्चित कुर्यात पुत्रः सपिण्डनम

asthānikāpi yā vyūḍhā vaiśyā vā kṣattriyāpi vā / yāḥ patnyo vai pituḥ kaścit kuryāt putraḥ sapiṇḍanam

विप्रेणैव यदा शूद्रा परिणीता प्रमादतः । एकोद्दिष्टन्तु तच्छ्राद्ध सा तु तेनैव युज्यते

vipreṇaiva yadā śūdrā pariṇītā pramādataḥ / ekoddiṣṭantu tacchrāddha sā tu tenaiva yujyate

अन्ये तु दश ये पुत्रा जाता वर्ण चतुष्टये । ते तासुतासु योक्त्वयाः सपिण्डीकरणे सदा

anye tu daśa ye putrā jātā varṇa catuṣṭaye / te tāsutāsu yoktvayāḥ sapiṇḍīkaraṇe sadā

अन्वष्टकासु यच्छ्राद्ध यच्छ्राद्धं वृद्धिहेतुकम । पितुः पृथक प्रदाव्यं स्त्रियाः पिण्डं सपिण्डने

anvaṣṭakāsu yacchrāddha yacchrāddhaṃ vṛddhihetukam / pituḥ pṛthak pradāvyaṃ striyāḥ piṇḍaṃ sapiṇḍane

पितामह्या समं मातुः पितुः सहपितामहैः । सपिण्डीकरणं कार्यमिति तार्क्ष्य मतं मम

pitāmahyā samaṃ mātuḥ pituḥ sahapitāmahaiḥ / sapiṇḍīkaraṇaṃ kāryamiti tārkṣya mataṃ mama

अपुत्रायां मृतायां तु पतिः कुर्यात सपिण्डनम । मात्रादितिसृभिः सार्धमेवं धर्मेण योजयेत

aputrāyāṃ mṛtāyāṃ tu patiḥ kuryāt sapiṇḍanam / mātrāditisṛbhiḥ sārdhamevaṃ dharmeṇa yojayet

पुत्रो नास्ति न भर्ता च स्त्रीणां तार्क्ष्य सपिण्डनम । कारयेद्वृद्धिसमये भ्रातृदायाददेवरैः

putro nāsti na bhartā ca strīṇāṃ tārkṣya sapiṇḍanam / kārayedvṛddhisamaye bhrātṛdāyādadevaraiḥ

पतिपुत्रविहीनानां गोत्री नास्ति न देवरः । एकोद्दिष्टेन दातव्यं परेण सह भ्रातृभिः

patiputravihīnānāṃ gotrī nāsti na devaraḥ / ekoddiṣṭena dātavyaṃ pareṇa saha bhrātṛbhiḥ

अज्ञानाद्विघ्नतो वापि न कृतञ्चेत सपिण्डनम । नवकं षोडशश्राद्धमाब्दिकं कारयेत ततः

ajñānādvighnato vāpi na kṛtañcet sapiṇḍanam / navakaṃ ṣoḍaśaśrāddhamābdikaṃ kārayet tataḥ

अदाहे न च कर्तव्यं सदाहे कारयेद्बुधः । दर्भपुत्तलकं कृत्वा वह्निना दाहयेच्छवम

adāhe na ca kartavyaṃ sadāhe kārayedbudhaḥ / darbhaputtalakaṃ kṛtvā vahninā dāhayecchavam

पितुः पुत्रेण कर्तव्यं न कुर्ब्वीत पिता सुते । अतिस्नेहान्न कर्तव्यं सपिण्डीकरणं सते

pituḥ putreṇa kartavyaṃ na kurbvīta pitā sute / atisnehānna kartavyaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ sate

बहवो ऽपि यदा पुत्रा विधिमेकः समाचरेत । नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राद्धान्यन्यानि षोडश

bahavo 'pi yadā putrā vidhimekaḥ samācaret / navaśrāddhaṃ sapiṇḍatvaṃ śrāddhānyanyāni ṣoḍaśa

एकेनैव तु कार्यांणि अविभक्तधनेष्वपि । अन्त्येष्टिं कुरुते ह्येको मुनिभैः समुदाहृतम

ekenaiva tu kāryāṃṇi avibhaktadhaneṣvapi / antyeṣṭiṃ kurute hyeko munibhaiḥ samudāhṛtam

विभक्तैश्च पृथक कार्या क्रिया सांवत्सरादिका । एकैकेन च कर्तव्या पुत्रेण च स्वयंस्वयम

vibhaktaiśca pṛthak kāryā kriyā sāṃvatsarādikā / ekaikena ca kartavyā putreṇa ca svayaṃsvayam

यस्यैतानि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश । पिशाचत्वंस्थिरं तस्य कृतैः श्राद्धशतैरपि

yasyaitāni na dattāni pretaśrāddhāni ṣoḍaśa / piśācatvaṃsthiraṃ tasya kṛtaiḥ śrāddhaśatairapi

भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा । सपिण्डीकरणं कुर्यात पुत्रहीने खगेश्वर

bhrātā vā bhrātṛputro vā sapiṇḍaḥ śiṣya eva vā / sapiṇḍīkaraṇaṃ kuryāt putrahīne khageśvara

सर्वेषां पुत्रहीनानां पत्री कुर्यात सपिण्डनम । ऋत्विजं करायेद्वाथ पुरोहितमथापि वा

sarveṣāṃ putrahīnānāṃ patrī kuryāt sapiṇḍanam / ṛtvijaṃ karāyedvātha purohitamathāpi vā

मृते पितर्यब्दमध्ये ह्युपरागो यदा भवेत । पार्वणं न सुतैः कार्यं श्राद्धं नान्दीमुखं न च

mṛte pitaryabdamadhye hyuparāgo yadā bhavet / pārvaṇaṃ na sutaiḥ kāryaṃ śrāddhaṃ nāndīmukhaṃ na ca

तीर्थश्राद्धं गयाश्राद्धं श्राद्धमन्यच्च पैतृकम । अब्दमध्ये न कुर्वीत महागुरुविपत्तिषु

tīrthaśrāddhaṃ gayāśrāddhaṃ śrāddhamanyacca paitṛkam / abdamadhye na kurvīta mahāguruvipattiṣu

यमके च गजच्छायामन्वादिषु युगादिषु । पितृपिण्डो न दातव्यः सपिण्डीकरणं विना

yamake ca gajacchāyāmanvādiṣu yugādiṣu / pitṛpiṇḍo na dātavyaḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā

यज्ञपुरुषस्य यद्दानं देवादीनाञ्च यत तथा । अपूर्णे ऽप्यब्दमध्येपि कर्तव्यमिति के च न

yajñapuruṣasya yaddānaṃ devādīnāñca yat tathā / apūrṇe 'pyabdamadhyepi kartavyamiti ke ca na

पितृभ्योपि हि यद्दत्तमर्घपिण्डविवर्जितम । कर्तव्यं तच्च वै सर्वमेष एव विधिः स्मृतः

pitṛbhyopi hi yaddattamarghapiṇḍavivarjitam / kartavyaṃ tacca vai sarvameṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ

देवानां पितरो देवा पितॄणामृषयस्तथा । ऋषीणां पितरो देवाः पिता जयति तेन वै

devānāṃ pitaro devā pitṝṇāmṛṣayastathā / ṛṣīṇāṃ pitaro devāḥ pitā jayati tena vai

पितृदेवमनुष्याणां यज्ञनथो विभुर्भवेत । यज्ञनाथस्य यद्दत्तं तद्दत्तं सर्वदेहिनाम

pitṛdevamanuṣyāṇāṃ yajñanatho vibhurbhavet / yajñanāthasya yaddattaṃ taddattaṃ sarvadehinām

मृते पितर्यब्दमध्ये यः श्राद्धं कारयेत सुतः । सप्तजन्मकृता धर्मात हीयते नात्र संशयः

mṛte pitaryabdamadhye yaḥ śrāddhaṃ kārayet sutaḥ / saptajanmakṛtā dharmāt hīyate nātra saṃśayaḥ

प्रेतीभूतास्तु पितरो लुप्तपिण्डोदकक्रियाः । भ्रमन्ति वायुना सर्वे क्षुत्तृड्भ्यां परिपीडिताः

pretībhūtāstu pitaro luptapiṇḍodakakriyāḥ / bhramanti vāyunā sarve kṣuttṛḍbhyāṃ paripīḍitāḥ

पितरि प्रेततापन्ने लुप्यते पैतृकी क्रिया । अथ मातुर्विपत्तिः स्यात पितृकार्यं न लुप्यते

pitari pretatāpanne lupyate paitṛkī kriyā / atha māturvipattiḥ syāt pitṛkāryaṃ na lupyate

मृता माता पिता तिष्ठेज्जीवन्ती च पितामही । सपिण्डनन्तु कर्तव्यं पितामह्या सहैव तु

mṛtā mātā pitā tiṣṭhejjīvantī ca pitāmahī / sapiṇḍanantu kartavyaṃ pitāmahyā sahaiva tu

सत्यंसत्यं पुनः सत्यं श्रूयतां वचनं मम । न पिण्डो मिलितो येषां मृतानान्तु नृणां भुवि

satyaṃsatyaṃ punaḥ satyaṃ śrūyatāṃ vacanaṃ mama / na piṇḍo milito yeṣāṃ mṛtānāntu nṛṇāṃ bhuvi

उपतिष्ठेन्न वे तेषां पुत्रैर्दत्तमनेकधा । हन्तकारस्तदुद्देशे श्राद्धं नैव जलाञ्जलिः

upatiṣṭhenna ve teṣāṃ putrairdattamanekadhā / hantakārastaduddeśe śrāddhaṃ naiva jalāñjaliḥ