अथातो रसविमानं व्याख्यास्यामः

athātō rasavimānaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

इह खलु व्याधीनां निमित्तपूर्वरूपरूपोपशयसङ्ख्याप्राधान्यविधिविकल्प बलकालविशेषाननुप्रविश्यानन्तरं दोषभेषजदेशकालबलशरीरसाराहारसात्म्यसत्त्वप्रक्र̥तिवयसां मानमवहितमनसा यथावज्ज्ञेयं भवति भिषजा दोषादिमानज्ञानायत्तत्वात क्रियायाः। न ह्यमानज्ञो दोषादीनां भिषग व्याधिनिग्रहसमर्थो भवति। तस्माद्दोषादिमानज्ञानार्थं विमानस्थानमुपदेक्ष्यामोऽग्निवेश

iha khalu vyādhīnāṁ nimittapūrvarūparūpōpaśayasaṅkhyāprādhānyavidhivikalpa balakālaviśēṣānanupraviśyānantaraṁ dōṣabhēṣajadēśakālabalaśarīrasārāhārasātmyasattvaprakr̥tivayasāṁ mānamavahitamanasā yathāvajjñēyaṁ bhavati bhiṣajā dōṣādimānajñānāyattatvāt kriyāyāḥ| na hyamānajñō dōṣādīnāṁ bhiṣag vyādhinigrahasamarthō bhavati| tasmāddōṣādimānajñānārthaṁ vimānasthānamupadēkṣyāmō'gnivēśa

तत्रादौ रसद्रव्यदोषविकारप्रभावान वक्ष्यामः। रसास्तावत षट- मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः। ते सम्यगुपयुज्यमानाः शरीरं यापयन्ति मिथ्योपयुज्यमानास्तु खलु दोषप्रकोपायोपकल्पन्ते

tatrādau rasadravyadōṣavikāraprabhāvān vakṣyāmaḥ| rasāstāvat ṣaṭ- madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ| tē samyagupayujyamānāḥ śarīraṁ yāpayanti mithyōpayujyamānāstu khalu dōṣaprakōpāyōpakalpantē

दोषाः पुनस्त्रयो वातपित्तश्लेष्माणः। ते प्रक्र̥तिभूताः शरीरोपकारका भवन्ति विक्र̥तिमापन्नास्तु खलु नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतापयन्ति

dōṣāḥ punastrayō vātapittaślēṣmāṇaḥ| tē prakr̥tibhūtāḥ śarīrōpakārakā bhavanti vikr̥timāpannāstu khalu nānāvidhairvikāraiḥ śarīramupatāpayanti

तत्र दोषमेकैकं त्रयस्त्रयो रसा जनयन्ति त्रयस्त्रयश्चोपशमयन्ति। तद्यथा- कटुतिक्तकषाया वातं जनयन्ति मधुराम्ललवणास्त्वेनं शमयन्ति कट्वम्ललवणाः पित्तं जनयन्ति मधुरतिक्तकषायास्त्वेनच्छ्मयन्ति मधुराम्ललवणाः श्लेष्माणं जनयन्ति कटुतिक्तकषायास्त्वेनं शमयन्ति

tatra dōṣamēkaikaṁ trayastrayō rasā janayanti trayastrayaścōpaśamayanti| tadyathā- kaṭutiktakaṣāyā vātaṁ janayanti madhurāmlalavaṇāstvēnaṁ śamayanti kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṁ janayanti madhuratiktakaṣāyāstvēnacchmayanti madhurāmlalavaṇāḥ ślēṣmāṇaṁ janayanti kaṭutiktakaṣāyāstvēnaṁ śamayanti

रसदोषसन्निपाते तु ये रसा यैर्दोषैः समानगुणाः समानगुणभूयिष्ठा वा भवन्ति ते तानभिवर्धयन्ति विपरीतगुणा विपरीतगुणभूयिष्ठा वा शमयन्त्यभ्यस्यमाना इति। एतद्व्यवस्थाहेतोः षट्त्वमुपदिश्यते रसानां परस्परेणासंस्र̥ष्टानां त्रित्वं च दोषाणाम

rasadōṣasannipātē tu yē rasā yairdōṣaiḥ samānaguṇāḥ samānaguṇabhūyiṣṭhā vā bhavanti tē tānabhivardhayanti viparītaguṇā viparītaguṇabhūyiṣṭhā vā śamayantyabhyasyamānā iti| ētadvyavasthāhētōḥ ṣaṭtvamupadiśyatē rasānāṁ parasparēṇāsaṁsr̥ṣṭānāṁ tritvaṁ ca dōṣāṇām

संसर्गविकल्पविस्तरो ह्येषामपरिसङ्ख्येयो भवति विकल्पभेदापरिसङ्ख्येयत्वात

saṁsargavikalpavistarō hyēṣāmaparisaṅkhyēyō bhavati vikalpabhēdāparisaṅkhyēyatvāt

तत्र खल्वनेकरसेषु द्रव्येष्वनेकदोषात्मकेषु च विकारेषु रसदोषप्रभावमेकैकश्येनाभिसमीक्ष्य ततो द्रव्यविकारयोः प्रभावतत्त्वं व्यवस्येत

tatra khalvanēkarasēṣu dravyēṣvanēkadōṣātmakēṣu ca vikārēṣu rasadōṣaprabhāvamēkaikaśyēnābhisamīkṣya tatō dravyavikārayōḥ prabhāvatattvaṁ vyavasyēt

न त्वेवं खलु सर्वत्र। न हि विक्र̥तिविषमसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेण चोपहतानामन्यैश्च विकल्पनैर्विकल्पितानामवयवप्रभावानुमानेनैव समुदायप्रभावतत्त्वमध्यवसातुं शक्यम

na tvēvaṁ khalu sarvatra| na hi vikr̥tiviṣamasamavētānāṁ nānātmakānāṁ parasparēṇa cōpahatānāmanyaiśca vikalpanairvikalpitānāmavayavaprabhāvānumānēnaiva samudāyaprabhāvatattvamadhyavasātuṁ śakyam

तथायुक्ते हि समुदये समुदायप्रभावतत्त्वमेवमेवोपलभ्य ततो द्रव्यविकारप्रभावतत्त्वं व्यवस्येत

tathāyuktē hi samudayē samudāyaprabhāvatattvamēvamēvōpalabhya tatō dravyavikāraprabhāvatattvaṁ vyavasyēt

तस्माद्रसप्रभावतश्च द्रव्यप्रभावतश्च दोषप्रभावतश्च विकारप्रभावतश्च तत्त्वमुपदेक्ष्यामः

tasmādrasaprabhāvataśca dravyaprabhāvataśca dōṣaprabhāvataśca vikāraprabhāvataśca tattvamupadēkṣyāmaḥ

तत्रैष रसप्रभाव उपदिष्टो भवति। द्रव्यप्रभावं पुनरुपदेक्ष्यामः। तैलसर्पिर्मधूनि वातपित्तश्लेष्मप्रशमनार्थानि द्रव्याणि भवन्ति

tatraiṣa rasaprabhāva upadiṣṭō bhavati| dravyaprabhāvaṁ punarupadēkṣyāmaḥ| tailasarpirmadhūni vātapittaślēṣmapraśamanārthāni dravyāṇi bhavanti

तत्र तैलं स्नेहौष्ण्यगौरवोपपन्नत्वाद्वातं जयति सततमभ्यस्यमानं वातो हि रौक्ष्यशैत्यलाघवोपपन्नो विरुद्धगुणो भवति विरुद्धगुणसन्निपाते हि भूयसाऽल्पमवजीयते तस्मात्तैलं वातं जयति सततमभ्यस्यमानम। सर्पिः खल्वेवमेव पित्तं जयति माधुर्याच्छैत्यान्मन्दत्वाच्च पित्तं ह्यमधुरमुष्णं तीक्ष्णं च। मधु च श्लेष्माणं जयति रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यात कषायत्वाच्च श्लेष्मा हि स्निग्धो मन्दो मधुरश्च । यच्चान्यदपि किञ्चिद्द्रव्यमेवं वातपित्तकफेभ्यो गुणतो विपरीतं स्यात्तच्चैताञ्जयत्यभ्यस्यमानम

tatra tailaṁ snēhauṣṇyagauravōpapannatvādvātaṁ jayati satatamabhyasyamānaṁ vātō hi raukṣyaśaityalāghavōpapannō viruddhaguṇō bhavati viruddhaguṇasannipātē hi bhūyasā'lpamavajīyatē tasmāttailaṁ vātaṁ jayati satatamabhyasyamānam| sarpiḥ khalvēvamēva pittaṁ jayati mādhuryācchaityānmandatvācca pittaṁ hyamadhuramuṣṇaṁ tīkṣṇaṁ ca| madhu ca ślēṣmāṇaṁ jayati raukṣyāttaikṣṇyāt kaṣāyatvācca ślēṣmā hi snigdhō mandō madhuraśca | yaccānyadapi kiñciddravyamēvaṁ vātapittakaphēbhyō guṇatō viparītaṁ syāttaccaitāñjayatyabhyasyamānam

अथ खलु त्रीणि द्रव्याणि नात्युपयुञ्जीताधिकमन्येभ्यो द्रव्येभ्यः तद्यथा- पिप्पली क्षारः लवणमिति

atha khalu trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjītādhikamanyēbhyō dravyēbhyaḥ tadyathā- pippalī kṣāraḥ lavaṇamiti

पिप्पल्यो हि कटुकाः सत्यो मधुरविपाका गुर्व्योनात्यर्थं स्निग्धोष्णाः प्रक्लेदिन्यो भेषजाभिमताश्चताः सद्यः शुभाशुभकारिण्यो भवन्ति आपातभद्राः प्रयोगसमसाद्गुण्यात दोषसञ्चयानुबन्धाः - सततमुपयुज्यमाना हि गुरुप्रक्लेदित्वाच्छ्लेष्माणमुत्क्लेशयन्ति औष्ण्यात पित्तं न च वातप्रशमनायोपकल्पन्तेऽल्पस्नेहोष्णभावात योगवाहिन्यस्तु खलु भवन्ति तस्मात पिप्पलीर्नात्युपयुञ्जीत

pippalyō hi kaṭukāḥ satyō madhuravipākā gurvyōnātyarthaṁ snigdhōṣṇāḥ praklēdinyō bhēṣajābhimatāścatāḥ sadyaḥ śubhāśubhakāriṇyō bhavanti āpātabhadrāḥ prayōgasamasādguṇyāt dōṣasañcayānubandhāḥ - satatamupayujyamānā hi gurupraklēditvācchlēṣmāṇamutklēśayanti auṣṇyāt pittaṁ na ca vātapraśamanāyōpakalpantē'lpasnēhōṣṇabhāvāt yōgavāhinyastu khalu bhavanti tasmāt pippalīrnātyupayuñjīta

क्षारः पुनरौष्ण्यतैक्ष्णयलाघवोपपन्नः क्लेदयत्यादौ पश्चाद्विशोषयति स पचनदहनभेदनार्थमुपयुज्यते सोऽतिप्रयुज्यमानः केशाक्षिह्र̥दयपुंस्त्वोपघातकरः सम्पद्यते। ये ह्येनं ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते त आन्ध्यषाण्ढ्यखालित्यपालित्यभाजो ह्र̥दयापकर्तिनश्च भवन्ति तद्यथा- प्राच्याश्चीनाश्च तस्मात क्षारं नात्युपयुञ्जीत

kṣāraḥ punarauṣṇyataikṣṇayalāghavōpapannaḥ klēdayatyādau paścādviśōṣayati sa pacanadahanabhēdanārthamupayujyatē sō'tiprayujyamānaḥ kēśākṣihr̥dayapuṁstvōpaghātakaraḥ sampadyatē| yē hyēnaṁ grāmanagaranigamajanapadāḥ satatamupayuñjatē ta āndhyaṣāṇḍhyakhālityapālityabhājō hr̥dayāpakartinaśca bhavanti tadyathā- prācyāścīnāśca tasmāt kṣāraṁ nātyupayuñjīta

लवणं पुनरौष्ण्यतैक्ष्ण्योपपन्नम अनतिगुरु अनतिस्निग्धम उपक्लेदि विस्रंसनसमर्थम अन्नद्रव्यरुचिकरम आपातभद्रं प्रयोगसमसाद्गुण्यात दोषसञ्चयानुबन्धं तद्रोचनपाचनोपक्लेदनविस्रंसनार्थमुपयुज्यते। तदत्यर्थमुपयुज्यमानं ग्लानिशैथिल्यदौर्बल्याभिनिर्व्र̥त्तिकरं शरीरस्य भवति। ये ह्येनद्ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते ते भूयिष्ठं ग्लास्नवः शिथिलमांसशोणिता अपरिक्लेशसहाश्च भवन्ति। तद्यथा- बाह्लीकसौराष्ट्रिकसैन्धवसौवीरकाः ते हि पयसाऽपि सह लवणमश्नन्ति। येऽपीह भूमेरत्यूषरा देशास्तेष्वोषधिवीरुद्वनस्पतिवानस्पत्या न जायन्तेऽल्पतेजसो वा भवन्ति लवणोपहतत्वात। तस्माल्लवणं नात्युपयुञ्जीत। ये ह्यतिलवणसात्म्याः पुरुषास्तेषामपि खालित्यपालित्यानि वलयश्चाकाले भवन्ति

lavaṇaṁ punarauṣṇyataikṣṇyōpapannam anatiguru anatisnigdham upaklēdi visraṁsanasamartham annadravyarucikaram āpātabhadraṁ prayōgasamasādguṇyāt dōṣasañcayānubandhaṁ tadrōcanapācanōpaklēdanavisraṁsanārthamupayujyatē| tadatyarthamupayujyamānaṁ glāniśaithilyadaurbalyābhinirvr̥ttikaraṁ śarīrasya bhavati| yē hyēnadgrāmanagaranigamajanapadāḥ satatamupayuñjatē tē bhūyiṣṭhaṁ glāsnavaḥ śithilamāṁsaśōṇitā apariklēśasahāśca bhavanti| tadyathā- bāhlīkasaurāṣṭrikasaindhavasauvīrakāḥ tē hi payasā'pi saha lavaṇamaśnanti| yē'pīha bhūmēratyūṣarā dēśāstēṣvōṣadhivīrudvanaspativānaspatyā na jāyantē'lpatējasō vā bhavanti lavaṇōpahatatvāt| tasmāllavaṇaṁ nātyupayuñjīta| yē hyatilavaṇasātmyāḥ puruṣāstēṣāmapi khālityapālityāni valayaścākālē bhavanti

तस्मात्तेषां तत्सात्म्यतः क्रमेणापगमनं श्रेयः। सात्म्यमपि हि क्रमेणोपनिवर्त्यमानमदोषमल्पदोषं वा भवति

tasmāttēṣāṁ tatsātmyataḥ kramēṇāpagamanaṁ śrēyaḥ| sātmyamapi hi kramēṇōpanivartyamānamadōṣamalpadōṣaṁ vā bhavati

सात्म्यं नाम तद यदात्मन्युपशेते सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः। तत्त्रिविधं प्रवरावरमध्यविभागेन सप्तविधं तु रसैकैकत्वेन सर्वरसोपयोगाच्च। तत्र सर्वरसं प्रवरम अवरमेकरसं मध्यं तु प्रवरावरमध्यस्थम। तत्रावरमध्याभ्यां सात्म्याभ्यां क्रमेणैव प्रवरमुपपादयेत सात्म्यम। सर्वरसमपि च सात्म्यमुपपन्नः प्रक्र̥त्याद्युपयोक्त्रष्टमानि सर्वाण्याहारविधिविशेषायतनान्यभिसमीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत

sātmyaṁ nāma tad yadātmanyupaśētē sātmyārthō hyupaśayārthaḥ| tattrividhaṁ pravarāvaramadhyavibhāgēna saptavidhaṁ tu rasaikaikatvēna sarvarasōpayōgācca| tatra sarvarasaṁ pravaram avaramēkarasaṁ madhyaṁ tu pravarāvaramadhyastham| tatrāvaramadhyābhyāṁ sātmyābhyāṁ kramēṇaiva pravaramupapādayēt sātmyam| sarvarasamapi ca sātmyamupapannaḥ prakr̥tyādyupayōktraṣṭamāni sarvāṇyāhāravidhiviśēṣāyatanānyabhisamīkṣya hitamēvānurudhyēta

तत्र खल्विमान्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि भवन्ति तद्यथा- प्रक्र̥तिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपयोक्त्रष्टमानि भवन्ति

tatra khalvimānyaṣṭāvāhāravidhiviśēṣāyatanāni bhavanti tadyathā- prakr̥tikaraṇasaṁyōgarāśidēśakālōpayōgasaṁsthōpayōktraṣṭamāni bhavanti

तत्र प्रक्र̥तिरुच्यते स्वभावो यः स पुनराहारौषधद्रव्याणां स्वाभाविको गुर्वादिगुणयोगः तद्यथा माषमुद्गयोः शूकरैणयोश्च 1।22। करणं पुनः स्वाभाविकानां द्रव्याणामभिसंस्कारः। संस्कारो हि गुणान्तराधानमुच्यते। ते गुणास्तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालवासनभावनादिभिः कालप्रकर्षभाजनादिभिश्चाधीयन्ते 2।22। संयोगः पुनर्द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः स विशेषमारभते यं पुनर्नैकैकशो द्रव्याण्यारभन्ते तद्यथा- मधुसर्पिषोः मधुमत्स्यपयसां च संयोगः 3।22। राशिस्तु सर्वग्रहपरिग्रहौ मात्रामात्रफलविनिश्चयार्थः। तत्र सर्वस्याहारस्य प्रमाणग्रहणमेकपिण्डेन सर्वग्रहः परिग्रहः पुनः प्रमाणग्रहणमेकैकश्येनाहारद्रव्याणाम। सर्वस्य हि ग्रहः सर्वग्रहः सर्वतश्च ग्रहः परिग्रह उच्यते 4।22। देशः पुनः स्थानं स द्रव्याणामुत्पत्तिप्रचारौ देशसात्म्यं चाचष्टे 5।22। कालो हि नित्यगश्चावस्थिकश्च तत्रावस्थिको विकारमपेक्षते नित्यगस्तु र̥तुसात्म्यापेक्षः 6।22। उपयोगसंस्था तूपयोगनियमः स जीर्णलक्षणापेक्षः 7।22। उपयोक्ता पुनर्यस्तमाहारमुपयुङ्क्ते यदायत्तमोकसात्म्यम। इत्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि व्याख्यातानि भवन्ति

tatra prakr̥tirucyatē svabhāvō yaḥ sa punarāhārauṣadhadravyāṇāṁ svābhāvikō gurvādiguṇayōgaḥ tadyathā māṣamudgayōḥ śūkaraiṇayōśca 1|22| karaṇaṁ punaḥ svābhāvikānāṁ dravyāṇāmabhisaṁskāraḥ| saṁskārō hi guṇāntarādhānamucyatē| tē guṇāstōyāgnisannikarṣaśaucamanthanadēśakālavāsanabhāvanādibhiḥ kālaprakarṣabhājanādibhiścādhīyantē 2|22| saṁyōgaḥ punardvayōrbahūnāṁ vā dravyāṇāṁ saṁhatībhāvaḥ sa viśēṣamārabhatē yaṁ punarnaikaikaśō dravyāṇyārabhantē tadyathā- madhusarpiṣōḥ madhumatsyapayasāṁ ca saṁyōgaḥ 3|22| rāśistu sarvagrahaparigrahau mātrāmātraphalaviniścayārthaḥ| tatra sarvasyāhārasya pramāṇagrahaṇamēkapiṇḍēna sarvagrahaḥ parigrahaḥ punaḥ pramāṇagrahaṇamēkaikaśyēnāhāradravyāṇām| sarvasya hi grahaḥ sarvagrahaḥ sarvataśca grahaḥ parigraha ucyatē 4|22| dēśaḥ punaḥ sthānaṁ sa dravyāṇāmutpattipracārau dēśasātmyaṁ cācaṣṭē 5|22| kālō hi nityagaścāvasthikaśca tatrāvasthikō vikāramapēkṣatē nityagastu r̥tusātmyāpēkṣaḥ 6|22| upayōgasaṁsthā tūpayōganiyamaḥ sa jīrṇalakṣaṇāpēkṣaḥ 7|22| upayōktā punaryastamāhāramupayuṅktē yadāyattamōkasātmyam| ityaṣṭāvāhāravidhiviśēṣāyatanāni vyākhyātāni bhavanti

एषां विशेषाः शुभाशुभफलाः परस्परोपकारका भवन्ति तान बुभुत्सेत बुद्ध्वा च हितेप्सुरेव स्यात नच मोहात प्रमादाद्वा प्रियमहितमसुखोदर्कमुपसेव्यमाहारजातमन्यद्वा किञ्चित

ēṣāṁ viśēṣāḥ śubhāśubhaphalāḥ parasparōpakārakā bhavanti tān bubhutsēta buddhvā ca hitēpsurēva syāt naca mōhāt pramādādvā priyamahitamasukhōdarkamupasēvyamāhārajātamanyadvā kiñcit

तत्रेदमाहारविधिविधानमरोगाणामातुराणां चापि केषाञ्चित काले प्रक्र̥त्यैव हिततमं भुञ्जानानां भवति- उष्णं स्निग्धं मात्रावत जीर्णे वीर्याविरुद्धम इष्टे देशे इष्टसर्वोपकरणं नातिद्रुतं नातिविलम्बितम अजल्पन अहसन तन्मना भुञ्जीत आत्मानमभिसमीक्ष्य सम्यक

tatrēdamāhāravidhividhānamarōgāṇāmāturāṇāṁ cāpi kēṣāñcit kālē prakr̥tyaiva hitatamaṁ bhuñjānānāṁ bhavati- uṣṇaṁ snigdhaṁ mātrāvat jīrṇē vīryāviruddham iṣṭē dēśē iṣṭasarvōpakaraṇaṁ nātidrutaṁ nātivilambitam ajalpan ahasan tanmanā bhuñjīta ātmānamabhisamīkṣya samyak

तस्य साद्गुण्यमुपदेक्ष्यामः- उष्णमश्नीयात उष्णं हि भुज्यमानं स्वदते भुक्तं चाग्निमौदर्यमुदीरयति क्षिप्रं जरां गच्छति वातमनुलोमयति श्लेष्माणं च परिह्राससयति तस्मादुष्णमश्नीयात 1।25। स्निग्धमश्नीयात स्निग्धं हि भुज्यमानं स्वदते भुक्तं चानुदीर्णमग्निमुदीरयति क्षिप्रं जरां गच्छति वातमनुलोमयति शरीरमुपचिनोति द्र̥ढीकरोतीन्द्रियाणि बलाभिव्र̥द्धिमुपजनयति वर्णप्रसादं चाभिनिर्वर्तयति तस्मात स्निग्धमश्नीयात 2।25। मात्रावदश्नीयात मात्रावद्धि भुक्तं वातपित्तकफानपीडयदायुरेव विवर्धयति केवलं सुखं गुदमनुपर्येति न चोष्माणमुपहन्ति अव्यथं च परिपाकमेति तस्मान्मात्रावदश्नीयात 3।25। जीर्णेऽश्नीयात अजीर्णे हि भुञ्जानस्याभ्यवह्र̥तमाहारजातं पूर्वस्याहारस्य रसमपरिणतमुत्तरेणाहाररसेनोपस्र̥जत सर्वान दोषान प्रकोपयत्याशु जीर्णे तु भुञ्जानस्य स्वस्थानस्थेषु दोषेष्वग्नौ चोदीर्णे जातायां च बुभुक्षायां विव्र̥तेषु च स्रोतसां मुखेषु विशुद्धे चोद्गारे ह्र̥दये विशुद्धे वातानुलोम्ये विस्र̥ष्टेषु च वातमूत्रपुरीषवेगेष्वभ्यवह्र̥तमाहारजातं सर्वशरीरधातूनप्रदूषयदायुरेवाभिवर्धयति केवलं तस्माज्जीर्णेऽश्नीयात 4।25। वीर्याविरुद्धमश्नीयात अविरुद्धवीर्यमश्नन हि विरुद्धवीर्याहारजैर्विकारैर्नोपस्र̥ज्यते तस्माद्वीर्याविरुद्धमश्नीयात 5।25। इष्टे देशे इष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात इष्टे हि देशे भुञ्जानो नानिष्टदेशजैर्मनोविघातकरैर्भावैर्मनोविघातं प्राप्नोति तथैवेष्टैः सर्वोपकरणैः तस्मादिष्टे देशे तथेष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात 6।25। नातिद्रुतमश्नीयात अतिद्रुतं हि भुञ्जानस्योत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं च भोज्यदोषसाद्गण्योपलब्धिश्च न नियता तस्मान्नातिद्रुतमश्नीयात 7।25। नातिविलम्बितमश्नीयात अतिविलम्बितं हि भुञ्जानो न त्र̥प्तिमधिगच्छति बहु भुङ्क्ते शीतीभवत्याहारजातं विषमं च पच्यते तस्मान्नातिविलम्बितमश्नीयात 8।25। अजल्पन्नहसन तन्मना भुञ्जीत जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भुञ्जानस्य त एव हि दोषा भवन्ति य एवातिद्रुतमश्नतः तस्मादजल्पन्नहसंस्तन्मना भुञ्जीत 9।25। आत्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यक इदं ममोपशेते इदं नोपशेत इत्येवं विदितं ह्यस्यात्मन आत्मसात्म्यं भवति तस्मादात्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यगिति

tasya sādguṇyamupadēkṣyāmaḥ- uṣṇamaśnīyāt uṣṇaṁ hi bhujyamānaṁ svadatē bhuktaṁ cāgnimaudaryamudīrayati kṣipraṁ jarāṁ gacchati vātamanulōmayati ślēṣmāṇaṁ ca parihrāsasayati tasmāduṣṇamaśnīyāt 1|25| snigdhamaśnīyāt snigdhaṁ hi bhujyamānaṁ svadatē bhuktaṁ cānudīrṇamagnimudīrayati kṣipraṁ jarāṁ gacchati vātamanulōmayati śarīramupacinōti dr̥ḍhīkarōtīndriyāṇi balābhivr̥ddhimupajanayati varṇaprasādaṁ cābhinirvartayati tasmāt snigdhamaśnīyāt 2|25| mātrāvadaśnīyāt mātrāvaddhi bhuktaṁ vātapittakaphānapīḍayadāyurēva vivardhayati kēvalaṁ sukhaṁ gudamanuparyēti na cōṣmāṇamupahanti avyathaṁ ca paripākamēti tasmānmātrāvadaśnīyāt 3|25| jīrṇē'śnīyāt ajīrṇē hi bhuñjānasyābhyavahr̥tamāhārajātaṁ pūrvasyāhārasya rasamapariṇatamuttarēṇāhārarasēnōpasr̥jat sarvān dōṣān prakōpayatyāśu jīrṇē tu bhuñjānasya svasthānasthēṣu dōṣēṣvagnau cōdīrṇē jātāyāṁ ca bubhukṣāyāṁ vivr̥tēṣu ca srōtasāṁ mukhēṣu viśuddhē cōdgārē hr̥dayē viśuddhē vātānulōmyē visr̥ṣṭēṣu ca vātamūtrapurīṣavēgēṣvabhyavahr̥tamāhārajātaṁ sarvaśarīradhātūnapradūṣayadāyurēvābhivardhayati kēvalaṁ tasmājjīrṇē'śnīyāt 4|25| vīryāviruddhamaśnīyāt aviruddhavīryamaśnan hi viruddhavīryāhārajairvikārairnōpasr̥jyatē tasmādvīryāviruddhamaśnīyāt 5|25| iṣṭē dēśē iṣṭasarvōpakaraṇaṁ cāśnīyāt iṣṭē hi dēśē bhuñjānō nāniṣṭadēśajairmanōvighātakarairbhāvairmanōvighātaṁ prāpnōti tathaivēṣṭaiḥ sarvōpakaraṇaiḥ tasmādiṣṭē dēśē tathēṣṭasarvōpakaraṇaṁ cāśnīyāt 6|25| nātidrutamaśnīyāt atidrutaṁ hi bhuñjānasyōtsnēhanamavasādanaṁ bhōjanasyāpratiṣṭhānaṁ ca bhōjyadōṣasādgaṇyōpalabdhiśca na niyatā tasmānnātidrutamaśnīyāt 7|25| nātivilambitamaśnīyāt ativilambitaṁ hi bhuñjānō na tr̥ptimadhigacchati bahu bhuṅktē śītībhavatyāhārajātaṁ viṣamaṁ ca pacyatē tasmānnātivilambitamaśnīyāt 8|25| ajalpannahasan tanmanā bhuñjīta jalpatō hasatō'nyamanasō vā bhuñjānasya ta ēva hi dōṣā bhavanti ya ēvātidrutamaśnataḥ tasmādajalpannahasaṁstanmanā bhuñjīta 9|25| ātmānamabhisamīkṣya bhuñjīta samyak idaṁ mamōpaśētē idaṁ nōpaśēta ityēvaṁ viditaṁ hyasyātmana ātmasātmyaṁ bhavati tasmādātmānamabhisamīkṣya bhuñjīta samyagiti

भवति चात्र- रसान द्रव्याणि दोषांश्च विकारांश्च प्रभावतः। वेद यो देशकालौ च शरीरं च स नो भिषक

bhavati cātra- rasān dravyāṇi dōṣāṁśca vikārāṁśca prabhāvataḥ| vēda yō dēśakālau ca śarīraṁ ca sa nō bhiṣak

तत्र श्लोकौ- विमानार्थो रसद्रव्यदोषरोगाः प्रभावतः। द्रव्याणि नातिसेव्यानि त्रिविधं सात्म्यमेव च

tatra ślōkau- vimānārthō rasadravyadōṣarōgāḥ prabhāvataḥ| dravyāṇi nātisēvyāni trividhaṁ sātmyamēva ca

आहारायतनान्यष्टौ भोज्यसाद्गुण्यमेव च। विमाने रससङ्ख्याते सर्वमेतत प्रकाशितम

āhārāyatanānyaṣṭau bhōjyasādguṇyamēva ca| vimānē rasasaṅkhyātē sarvamētat prakāśitam

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते विमानस्थाने रसविमानं नाम प्रथमोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē vimānasthānē rasavimānaṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ