अथातो नवेगान्धारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātō navēgāndhāraṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

न वेगान धारयेद्धीमाञ्जातान मूत्रपुरीषयोः। न रेतसो न वातस्य न छर्द्याः क्षवथोर्न च

na vēgān dhārayēddhīmāñjātān mūtrapurīṣayōḥ| na rētasō na vātasya na chardyāḥ kṣavathōrna ca

नोद्गारस्य न ज्र̥म्भाया न वेगान क्षुत्पिपासयोः। न बाष्पस्य न निद्राया निःश्वासस्य श्रमेण च

nōdgārasya na jr̥mbhāyā na vēgān kṣutpipāsayōḥ| na bāṣpasya na nidrāyā niḥśvāsasya śramēṇa ca

एतान धारयतो जातान वेगान रोगा भवन्ति ये। प्र̥थक्प्र̥थक्चिकित्सार्थं तान्मे निगदतः श्र̥णु

ētān dhārayatō jātān vēgān rōgā bhavanti yē| pr̥thakpr̥thakcikitsārthaṁ tānmē nigadataḥ śr̥ṇu

बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रक्र̥च्छ्रं शिरोरुजा । विनामो वङ्क्षणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे

bastimēhanayōḥ śūlaṁ mūtrakr̥cchraṁ śirōrujā | vināmō vaṅkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṁ mūtranigrahē

स्वेदावगाहनाभ्यङ्गान सर्पिषश्चावपीडकम । मूत्रे प्रतिहते कुर्यात्त्रिविधं बस्तिकर्म च

svēdāvagāhanābhyaṅgān sarpiṣaścāvapīḍakam | mūtrē pratihatē kuryāttrividhaṁ bastikarma ca

पक्वाशयशिरःशूलं वातवर्चोऽप्रवर्तनम । पिण्डिकोद्वेष्टनाध्मानं पुरीषे स्याद्विधारिते

pakvāśayaśiraḥśūlaṁ vātavarcō'pravartanam | piṇḍikōdvēṣṭanādhmānaṁ purīṣē syādvidhāritē

स्वेदाभ्यङ्गावगाहाश्च वर्तयो बस्तिकर्म च। हितं प्रतिहते वर्चस्यन्नपानं प्रमाथि च

svēdābhyaṅgāvagāhāśca vartayō bastikarma ca| hitaṁ pratihatē varcasyannapānaṁ pramāthi ca

मेढ्रे व्र̥षणयोः शूलमङ्गमर्दो ह्र̥दि व्यथा। भवेत प्रतिहते शुक्रे विबद्धं मूत्रमेव च

mēḍhrē vr̥ṣaṇayōḥ śūlamaṅgamardō hr̥di vyathā| bhavēt pratihatē śukrē vibaddhaṁ mūtramēva ca

तत्राभ्यङ्गोऽवगाहश्च मदिरा चरणायुधाः। शालिः पयो निरूहश्च शस्तं मैथुनमेव च

tatrābhyaṅgō'vagāhaśca madirā caraṇāyudhāḥ| śāliḥ payō nirūhaśca śastaṁ maithunamēva ca

सङ्गो विण्मूत्रवातानामाध्मानं वेदना क्लमः। जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात

saṅgō viṇmūtravātānāmādhmānaṁ vēdanā klamaḥ| jaṭharē vātajāścānyē rōgāḥ syurvātanigrahāt

स्नेहस्वेदविधिस्तत्र वर्तयो भोजनानि च। पानानि बस्तयश्चैव शस्तं वातानुलोमनम

snēhasvēdavidhistatra vartayō bhōjanāni ca| pānāni bastayaścaiva śastaṁ vātānulōmanam

कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्वामयज्वराः। कुष्ठह्र̥ल्लासवीसर्पाश्छर्दिनिग्रहजा गदाः

kaṇḍūkōṭhārucivyaṅgaśōthapāṇḍvāmayajvarāḥ| kuṣṭhahr̥llāsavīsarpāśchardinigrahajā gadāḥ

भुक्त्वा प्रच्छर्दनं धूमो लङ्घनं रक्तमोक्षणम। रूक्षान्नपानं व्यायामो विरेकश्चात्र शस्यते

bhuktvā pracchardanaṁ dhūmō laṅghanaṁ raktamōkṣaṇam| rūkṣānnapānaṁ vyāyāmō virēkaścātra śasyatē

मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितार्धावभेदकौ। इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात

manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditārdhāvabhēdakau| indriyāṇāṁ ca daurbalyaṁ kṣavathōḥ syādvidhāraṇāt

तत्रोर्ध्वजत्रुकेऽभ्यङ्गः स्वेदो धूमः सनावनः। हितं वातघ्नमाद्यं च घ्र̥तं चौत्तरभक्तिकम

tatrōrdhvajatrukē'bhyaṅgaḥ svēdō dhūmaḥ sanāvanaḥ| hitaṁ vātaghnamādyaṁ ca ghr̥taṁ cauttarabhaktikam

हिक्का श्वासोऽरुचिः कम्पो विबन्धो ह्र̥दयोरसोः। उद्गारनिग्रहात्तत्र हिक्कायास्तुल्यमौषधम

hikkā śvāsō'ruciḥ kampō vibandhō hr̥dayōrasōḥ| udgāranigrahāttatra hikkāyāstulyamauṣadham

विनामाक्षेपसङ्कोचाः सुप्तिः कम्पः प्रवेपनम। ज्र̥म्भाया निग्रहात्तत्र सर्वं वातघ्नमौषधम

vināmākṣēpasaṅkōcāḥ suptiḥ kampaḥ pravēpanam| jr̥mbhāyā nigrahāttatra sarvaṁ vātaghnamauṣadham

कार्श्यदौर्बल्यवैवर्ण्यमङ्गमर्दोऽरुचिर्भ्रमः। क्षुद्वेगनिग्रहात्तत्र स्निग्धोष्णं लघु भोजनम

kārśyadaurbalyavaivarṇyamaṅgamardō'rucirbhramaḥ| kṣudvēganigrahāttatra snigdhōṣṇaṁ laghu bhōjanam

कण्ठास्यशोषो बाधिर्यं श्रमः सादो ह्र̥दि व्यथा। पिपासानिग्रहात्तत्र शीतं तर्पणमिष्यते

kaṇṭhāsyaśōṣō bādhiryaṁ śramaḥ sādō hr̥di vyathā| pipāsānigrahāttatra śītaṁ tarpaṇamiṣyatē

प्रतिश्यायोऽक्षिरोगश्च ह्र̥द्रोगश्चारुचिर्भ्रमः। बाष्पनिग्रहणात्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः

pratiśyāyō'kṣirōgaśca hr̥drōgaścārucirbhramaḥ| bāṣpanigrahaṇāttatra svapnō madyaṁ priyāḥ kathāḥ

ज्र̥म्भाऽङ्गमर्दस्तन्द्रा च शिरोरोगोऽक्षिगौरवम। निद्राविधारणात्तत्र स्वप्नः संवाहनानि च

jr̥mbhā'ṅgamardastandrā ca śirōrōgō'kṣigauravam| nidrāvidhāraṇāttatra svapnaḥ saṁvāhanāni ca

गुल्मह्र̥द्रोगसम्मोहाः श्रमनिःश्वासधारणात। जायन्ते तत्र विश्रामो वातघ्न्यश्च क्रिया हिताः

gulmahr̥drōgasammōhāḥ śramaniḥśvāsadhāraṇāt| jāyantē tatra viśrāmō vātaghnyaśca kriyā hitāḥ

वेगनिग्रहजा रोगा य एते परिकीर्तिताः। इच्छंस्तेषामनुत्पत्तिं वेगानेतान्न धारयेत

vēganigrahajā rōgā ya ētē parikīrtitāḥ| icchaṁstēṣāmanutpattiṁ vēgānētānna dhārayēt

इमांस्तु धारयेद्वेगान हितार्थी प्रेत्य चेह च। साहसानामशस्तानां मनोवाक्कायकर्मणाम

imāṁstu dhārayēdvēgān hitārthī prētya cēha ca| sāhasānāmaśastānāṁ manōvākkāyakarmaṇām

लोभशोकभयक्रोधमानवेगान विधारयेत। नैर्लज्ज्येर्ष्यातिरागाणामभिध्यायाश्च बुद्धिमान

lōbhaśōkabhayakrōdhamānavēgān vidhārayēt| nairlajjyērṣyātirāgāṇāmabhidhyāyāśca buddhimān

परुषस्यातिमात्रस्य सूचकस्यान्र̥तस्य च। वाक्यस्याकालयुक्तस्य धारयेद्वेगमुत्थितम

paruṣasyātimātrasya sūcakasyānr̥tasya ca| vākyasyākālayuktasya dhārayēdvēgamutthitam

देहप्रव्र̥त्तिर्या काचिद्विद्यते परपीडया। स्त्रीभोगस्तेयहिंसाद्या तस्यावेगान्विधारयेत

dēhapravr̥ttiryā kācidvidyatē parapīḍayā| strībhōgastēyahiṁsādyā tasyāvēgānvidhārayēt

पुण्यशब्दो विपापत्वान्मनोवाक्कायकर्मणाम। धर्मार्थकामान पुरुषः सुखी भुङ्क्ते चिनोति च

puṇyaśabdō vipāpatvānmanōvākkāyakarmaṇām| dharmārthakāmān puruṣaḥ sukhī bhuṅktē cinōti ca

शरीरचेष्टा या चेष्टा स्थैर्यार्था बलवर्धिनी। देहव्यायामसङ्ख्याता मात्रया तां समाचरेत

śarīracēṣṭā yā cēṣṭā sthairyārthā balavardhinī| dēhavyāyāmasaṅkhyātā mātrayā tāṁ samācarēt

लाघवं कर्मसामर्थ्यं स्थैर्यं दुःखसहिष्णुता । दोषक्षयोऽग्निव्र̥द्धिश्च व्यायामादुपजायते

lāghavaṁ karmasāmarthyaṁ sthairyaṁ duḥkhasahiṣṇutā | dōṣakṣayō'gnivr̥ddhiśca vyāyāmādupajāyatē

श्रमः क्लमः क्षयस्त्र̥ष्णा रक्तपित्तं प्रतामकः। अतिव्यायामतः कासो ज्वरश्छर्दिश्च जायते

śramaḥ klamaḥ kṣayastr̥ṣṇā raktapittaṁ pratāmakaḥ| ativyāyāmataḥ kāsō jvaraśchardiśca jāyatē

स्वेदागमः श्वासव्र̥द्धिर्गात्राणां लाघवं तथा। ह्र̥दयाद्युपरोधश्च इति व्यायामलक्षणम।।1।।। व्यायामहास्यभाष्याध्वग्राम्यधर्मप्रजागरान। नोचितानपि सेवेत बुद्धिमानतिमात्रया

svēdāgamaḥ śvāsavr̥ddhirgātrāṇāṁ lāghavaṁ tathā| hr̥dayādyuparōdhaśca iti vyāyāmalakṣaṇam||1||| vyāyāmahāsyabhāṣyādhvagrāmyadharmaprajāgarān| nōcitānapi sēvēta buddhimānatimātrayā

एतानेवंविधांश्चान्यान योऽतिमात्रं निषेवते। गजं सिंह इवाकर्षन सहसा स विनश्यति

ētānēvaṁvidhāṁścānyān yō'timātraṁ niṣēvatē| gajaṁ siṁha ivākarṣan sahasā sa vinaśyati

बालव्र̥द्धप्रवाताश्च ये चोच्चैर्बहुभाषकाः। ते वर्जयेयुर्व्यायामं क्षुधितास्त्र̥षिताश्च ये।।2।।। उचितादहिताद्धीमान क्रमशो विरमेन्नरः। हितं क्रमेण सेवेत क्रमश्चात्रोपदिश्यते

bālavr̥ddhapravātāśca yē cōccairbahubhāṣakāḥ| tē varjayēyurvyāyāmaṁ kṣudhitāstr̥ṣitāśca yē||2||| ucitādahitāddhīmān kramaśō viramēnnaraḥ| hitaṁ kramēṇa sēvēta kramaścātrōpadiśyatē

प्रक्षेपापचये ताभ्यां क्रमः पादांशिको भवेत। एकान्तरं ततश्चोर्ध्वं द्व्यन्तरं त्र्यन्तरं तथा

prakṣēpāpacayē tābhyāṁ kramaḥ pādāṁśikō bhavēt| ēkāntaraṁ tataścōrdhvaṁ dvyantaraṁ tryantaraṁ tathā

क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः। सन्तो यान्त्यपुनर्भावमप्रकम्प्या भवन्ति च

kramēṇāpacitā dōṣāḥ kramēṇōpacitā guṇāḥ| santō yāntyapunarbhāvamaprakampyā bhavanti ca

समपित्तानिलकफाः केचिद्गर्भादि मानवाः। द्र̥श्यन्ते वातलाः केचित्पित्तलाः श्लेष्मलास्तथा

samapittānilakaphāḥ kēcidgarbhādi mānavāḥ| dr̥śyantē vātalāḥ kēcitpittalāḥ ślēṣmalāstathā

तेषामनातुराः पूर्वे वातलाद्याः सदातुराः। दोषानुशयिता ह्येषां देहप्रक्र̥तिरुच्यते

tēṣāmanāturāḥ pūrvē vātalādyāḥ sadāturāḥ| dōṣānuśayitā hyēṣāṁ dēhaprakr̥tirucyatē

विपरीतगुणस्तेषां स्वस्थव्र̥त्तेर्विधिर्हितः। समसर्वरसं सात्म्यं समधातोः प्रशस्यते

viparītaguṇastēṣāṁ svasthavr̥ttērvidhirhitaḥ| samasarvarasaṁ sātmyaṁ samadhātōḥ praśasyatē

द्वे अधः सप्त शिरसि खानि स्वेदमुखानि च। मलायनानि बाध्यन्ते दुष्टैर्मात्राधिकैर्मलैः

dvē adhaḥ sapta śirasi khāni svēdamukhāni ca| malāyanāni bādhyantē duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ

मलव्र̥द्धिं गुरुतया लाघवान्मलसङ्क्षयम। मलायनानां बुध्येत सङ्गोत्सर्गादतीव च

malavr̥ddhiṁ gurutayā lāghavānmalasaṅkṣayam| malāyanānāṁ budhyēta saṅgōtsargādatīva ca

तान दोषलिङ्गैरादिश्य व्याधीन साध्यानुपाचरेत। व्याधिहेतुप्रतिद्वन्द्वैर्मात्राकालौ विचारयन

tān dōṣaliṅgairādiśya vyādhīn sādhyānupācarēt| vyādhihētupratidvandvairmātrākālau vicārayan

विषमस्वस्थव्र̥त्तानामेते रोगास्तथाऽपरे। जायन्तेऽनातुरस्तस्मात स्वस्थव्र̥त्तपरो भवेत

viṣamasvasthavr̥ttānāmētē rōgāstathā'parē| jāyantē'nāturastasmāt svasthavr̥ttaparō bhavēt

माधवप्रथमे मासि नभस्यप्रथमे पुनः। सहस्यप्रथमे चैव हारयेद्दोषसञ्चयम

mādhavaprathamē māsi nabhasyaprathamē punaḥ| sahasyaprathamē caiva hārayēddōṣasañcayam

स्निग्धस्विन्नशरीराणामूर्ध्वं चाधश्च नित्यशः। बस्तिकर्म ततः कुर्यान्नस्यकर्म च बुद्धिमान

snigdhasvinnaśarīrāṇāmūrdhvaṁ cādhaśca nityaśaḥ| bastikarma tataḥ kuryānnasyakarma ca buddhimān

यथाक्रमं यथायोग्यमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत। रसायनानि सिद्धानि व्र̥ष्ययोगांश्च कालवित

yathākramaṁ yathāyōgyamata ūrdhvaṁ prayōjayēt| rasāyanāni siddhāni vr̥ṣyayōgāṁśca kālavit

रोगास्तथा न जायन्ते प्रक्र̥तिस्थेषु धातुषु। धातवश्चाभिवर्धन्ते जरा मान्द्यमुपैति च

rōgāstathā na jāyantē prakr̥tisthēṣu dhātuṣu| dhātavaścābhivardhantē jarā māndyamupaiti ca

विधिरेष विकाराणामनुत्पत्तौ निदर्शितः। निजानामितरेषां तु प्र̥थगेवोपदेक्ष्यते

vidhirēṣa vikārāṇāmanutpattau nidarśitaḥ| nijānāmitarēṣāṁ tu pr̥thagēvōpadēkṣyatē

ये भूतविषवाय्वग्निसम्प्रहारादिसम्भवाः। न्र̥णामागन्तवो रोगाः प्रज्ञा तेष्वपराध्यति

yē bhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisambhavāḥ| nr̥ṇāmāgantavō rōgāḥ prajñā tēṣvaparādhyati

ईर्ष्याशोकभयक्रोधमानद्वेषादयश्च ये। मनोविकारास्तेऽप्युक्ताः सर्वे प्रज्ञापराधजाः

īrṣyāśōkabhayakrōdhamānadvēṣādayaśca yē| manōvikārāstē'pyuktāḥ sarvē prajñāparādhajāḥ

त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्म्र̥तिः। देशकालात्मविज्ञानं सद्व्र̥त्तस्यानुवर्तनम

tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyōpaśamaḥ smr̥tiḥ| dēśakālātmavijñānaṁ sadvr̥ttasyānuvartanam

आगन्तूनामनुत्पत्तावेष मार्गो निदर्शितः। प्राज्ञः प्रागेव तत कुर्याद्धितं विद्याद्यदात्मनः

āgantūnāmanutpattāvēṣa mārgō nidarśitaḥ| prājñaḥ prāgēva tat kuryāddhitaṁ vidyādyadātmanaḥ

आप्तोपदेशप्रज्ञानं प्रतिपत्तिश्च कारणम। विकाराणामनुत्पत्तावुत्पन्नानां च शान्तये

āptōpadēśaprajñānaṁ pratipattiśca kāraṇam| vikārāṇāmanutpattāvutpannānāṁ ca śāntayē

पापव्र̥त्तवचःसत्त्वाः सूचकाः कलहप्रियाः। मर्मोपहासिनो लुब्धाः परव्र̥द्धिद्विषः शठाः

pāpavr̥ttavacaḥsattvāḥ sūcakāḥ kalahapriyāḥ| marmōpahāsinō lubdhāḥ paravr̥ddhidviṣaḥ śaṭhāḥ

परापवादरतयश्चपला रिपुसेविनः। निर्घ्र̥णास्त्यक्तधर्माणः परिवर्ज्या नराधमाः

parāpavādaratayaścapalā ripusēvinaḥ| nirghr̥ṇāstyaktadharmāṇaḥ parivarjyā narādhamāḥ

बुद्धिविद्यावयःशीलधैर्यस्म्र̥तिसमाधिभिः। व्र̥द्धोपसेविनो व्र̥द्धाः स्वभावज्ञा गतव्यथाः

buddhividyāvayaḥśīladhairyasmr̥tisamādhibhiḥ| vr̥ddhōpasēvinō vr̥ddhāḥ svabhāvajñā gatavyathāḥ

सुमुखाः सर्वभूतानां प्रशान्ताः शंसितव्रताः। सेव्याः सन्मार्गवक्तारः पुण्यश्रवणदर्शनाः

sumukhāḥ sarvabhūtānāṁ praśāntāḥ śaṁsitavratāḥ| sēvyāḥ sanmārgavaktāraḥ puṇyaśravaṇadarśanāḥ

आहाराचारचेष्टासु सुखार्थी प्रेत्य चेह च। परं प्रयत्नमातिष्ठेद्बुद्धिमान हितसेवने

āhārācāracēṣṭāsu sukhārthī prētya cēha ca| paraṁ prayatnamātiṣṭhēdbuddhimān hitasēvanē

न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यघ्र̥तशर्करम। नामुद्गयूषं नाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर्विना

na naktaṁ dadhi bhuñjīta na cāpyaghr̥taśarkaram| nāmudgayūṣaṁ nākṣaudraṁ nōṣṇaṁ nāmalakairvinā

ज्वरास्र̥क्पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयभ्रमान। प्राप्नुयात्कामलां चोग्रां विधिं हित्वा दधिप्रियः

jvarāsr̥kpittavīsarpakuṣṭhapāṇḍvāmayabhramān| prāpnuyātkāmalāṁ cōgrāṁ vidhiṁ hitvā dadhipriyaḥ

तत्र श्लोकाः- वेगा वेगसमुत्थाश्च रोगास्तेषां च भेषजम। येषां वेगा विधार्याश्च यदर्थं यद्धिताहितम

tatra ślōkāḥ- vēgā vēgasamutthāśca rōgāstēṣāṁ ca bhēṣajam| yēṣāṁ vēgā vidhāryāśca yadarthaṁ yaddhitāhitam

उचिते चाहिते वर्ज्ये सेव्ये चानुचिते क्रमः। यथाप्रक्र̥ति चाहारो मलायनगदौषधम

ucitē cāhitē varjyē sēvyē cānucitē kramaḥ| yathāprakr̥ti cāhārō malāyanagadauṣadham

भविष्यतामनुत्पत्तौ रोगाणामौषधं च यत। वर्ज्याः सेव्याश्च पुरुषा धीमताऽऽत्मसुखार्थिना

bhaviṣyatāmanutpattau rōgāṇāmauṣadhaṁ ca yat| varjyāḥ sēvyāśca puruṣā dhīmatā''tmasukhārthinā

विधिना दधि सेव्यं च येन यस्मात्तदत्रिजः। नवेगान्धारणेऽध्याये सर्वमेवावदन्मुनिः

vidhinā dadhi sēvyaṁ ca yēna yasmāttadatrijaḥ| navēgāndhāraṇē'dhyāyē sarvamēvāvadanmuniḥ

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने नवेगान्धारणीयो नाम सप्तमोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē navēgāndhāraṇīyō nāma saptamō'dhyāyaḥ