अथातो विविधाशितपीतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātō vividhāśitapītīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

विविधमशितं पीतं लीढं खादितं जन्तोर्हितमन्तरग्निसन्धुक्षितबलेन यथास्वेनोष्मणा सम्यग्विपच्यमानं कालवदनवस्थितसर्वधातुपाकमनुपहतसर्वधातूष्ममारुतस्रोतः केवलं शरीरमुपचयबलवर्णसुखायुषा योजयति शरीरधातूनूर्जयति च। धातवो हि धात्वाहाराः प्रक्र̥तिमनुवर्तन्ते

vividhamaśitaṁ pītaṁ līḍhaṁ khāditaṁ jantōrhitamantaragnisandhukṣitabalēna yathāsvēnōṣmaṇā samyagvipacyamānaṁ kālavadanavasthitasarvadhātupākamanupahatasarvadhātūṣmamārutasrōtaḥ kēvalaṁ śarīramupacayabalavarṇasukhāyuṣā yōjayati śarīradhātūnūrjayati ca| dhātavō hi dhātvāhārāḥ prakr̥timanuvartantē

तत्राहारप्रसादाख्यो रसः किट्टं च मलाख्यमभिनिर्वर्तते। किट्टात स्वेदमूत्रपुरीषवातपित्तश्लेष्माणः कर्णाक्षिनासिकास्यलोमकूपप्रजननमलाः केशश्मश्रुलोमनखादयश्चावयवाः पुष्यन्ति। पुष्यन्ति त्वाहाररसाद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्रौजांसि पञ्चेन्द्रियद्रव्याणि धातुप्रसादसञ्ज्ञकानि शरीरसन्धिबन्धपिच्छादयश्चावयवाः। ते सर्व एव धातवो मलाख्याः प्रसादाख्याश्च रसमलाभ्यां पुष्यन्तः स्वं मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम। एवं रसमलौ स्वप्रमाणावस्थितावाश्रयस्य समधातोर्धातुसाम्यमनुवर्तयतः। निमित्ततस्तु क्षीणव्र̥द्धानां प्रसादाख्यानां धातूनां व्र̥द्धिक्षयाभ्यामाहारमूलाभ्यां रसः साम्यमुत्पादयत्यारोग्याय किट्टं च मलानामेवमेव। स्वमानातिरिक्ताः पुनरुत्सर्गिणः शीतोष्णपर्यायगुणैश्चोपचर्यमाणा मलाः शरीर धातुसाम्यकराः समुपलभ्यन्ते

tatrāhāraprasādākhyō rasaḥ kiṭṭaṁ ca malākhyamabhinirvartatē| kiṭṭāt svēdamūtrapurīṣavātapittaślēṣmāṇaḥ karṇākṣināsikāsyalōmakūpaprajananamalāḥ kēśaśmaśrulōmanakhādayaścāvayavāḥ puṣyanti| puṣyanti tvāhārarasādrasarudhiramāṁsamēdōsthimajjaśukraujāṁsi pañcēndriyadravyāṇi dhātuprasādasañjñakāni śarīrasandhibandhapicchādayaścāvayavāḥ| tē sarva ēva dhātavō malākhyāḥ prasādākhyāśca rasamalābhyāṁ puṣyantaḥ svaṁ mānamanuvartantē yathāvayaḥśarīram| ēvaṁ rasamalau svapramāṇāvasthitāvāśrayasya samadhātōrdhātusāmyamanuvartayataḥ| nimittatastu kṣīṇavr̥ddhānāṁ prasādākhyānāṁ dhātūnāṁ vr̥ddhikṣayābhyāmāhāramūlābhyāṁ rasaḥ sāmyamutpādayatyārōgyāya kiṭṭaṁ ca malānāmēvamēva| svamānātiriktāḥ punarutsargiṇaḥ śītōṣṇaparyāyaguṇaiścōpacaryamāṇā malāḥ śarīra dhātusāmyakarāḥ samupalabhyantē

तेषां तु मलप्रसादाख्यानां धातूनां स्रोतांस्ययनमुखानि। तानि यथाविभागेन यथास्वं धातूनापूरयन्ति। एवमिदं शरीरमशितपीतलीढखादितप्रभवम। अशितपीतलीढखादितप्रभवाश्चास्मिञ शरीरे व्याधयो भवन्ति। हिताहितोपयोगविशेषास्त्वत्र शुभाशुभविशेषकरा भवन्तीति

tēṣāṁ tu malaprasādākhyānāṁ dhātūnāṁ srōtāṁsyayanamukhāni| tāni yathāvibhāgēna yathāsvaṁ dhātūnāpūrayanti| ēvamidaṁ śarīramaśitapītalīḍhakhāditaprabhavam| aśitapītalīḍhakhāditaprabhavāścāsmiñ śarīrē vyādhayō bhavanti| hitāhitōpayōgaviśēṣāstvatra śubhāśubhaviśēṣakarā bhavantīti

एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- द्र̥श्यन्ते हि भगवन हितसमाख्यातमप्याहारमुपयुञ्जाना व्याधिमन्तश्चागदाश्च तथैवाहितसमाख्यातम एवं दुष्टे कथं हिताहितोपयोगविशेषात्मकं शुभाशुभविशेषमुपलभामह इति

ēvaṁvādinaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- dr̥śyantē hi bhagavan hitasamākhyātamapyāhāramupayuñjānā vyādhimantaścāgadāśca tathaivāhitasamākhyātam ēvaṁ duṣṭē kathaṁ hitāhitōpayōgaviśēṣātmakaṁ śubhāśubhaviśēṣamupalabhāmaha iti

इत्यन्नपानचतुष्कः

ityannapānacatuṣkaḥ

तत्र रसादिषु स्थानेषु प्रकुपितानां दोषाणां यस्मिन स्थाने ये ये व्याधयः सम्भवन्ति तांस्तान यथावदनुव्याख्यास्यामः

tatra rasādiṣu sthānēṣu prakupitānāṁ dōṣāṇāṁ yasmin sthānē yē yē vyādhayaḥ sambhavanti tāṁstān yathāvadanuvyākhyāsyāmaḥ

अश्रद्धा चारुचिश्चास्यवैरस्यमरसज्ञता। ह्र̥ल्लासो गौरवं तन्द्रा साङ्गमर्दो ज्वरस्तमः

aśraddhā cāruciścāsyavairasyamarasajñatā| hr̥llāsō gauravaṁ tandrā sāṅgamardō jvarastamaḥ

पाण्डुत्वं स्रोतसां रोधः क्लैब्यं सादः क्र̥शाङ्गता। नाशोऽग्नेरयथाकालं वलयः पलितानि च

pāṇḍutvaṁ srōtasāṁ rōdhaḥ klaibyaṁ sādaḥ kr̥śāṅgatā| nāśō'gnērayathākālaṁ valayaḥ palitāni ca

रसप्रदोषजा रोगा ...।11। ...वक्ष्यन्ते रक्तदोषजाः। कुष्ठवीसर्पपिडका रक्तपित्तमस्र̥ग्दरः

rasapradōṣajā rōgā ...|11| ...vakṣyantē raktadōṣajāḥ| kuṣṭhavīsarpapiḍakā raktapittamasr̥gdaraḥ

गुदमेढ्रास्यपाकश्च प्लीहा गुल्मोऽथ विद्रधिः। नीलिका कामला व्यङ्गः पिप्प्लवस्तिलकालकाः

gudamēḍhrāsyapākaśca plīhā gulmō'tha vidradhiḥ| nīlikā kāmalā vyaṅgaḥ pipplavastilakālakāḥ

दद्रुश्चर्मदलं श्वित्रं पामा कोठास्रमण्डलम। रक्तप्रदोषाज्जायन्ते ...।14। ...श्र̥णु मांसप्रदोषजान

dadruścarmadalaṁ śvitraṁ pāmā kōṭhāsramaṇḍalam| raktapradōṣājjāyantē ...|14| ...śr̥ṇu māṁsapradōṣajān

अधिमांसार्बुदं कीलं गलशालूकशुण्डिके। पूतिमांसालजीगण्डगण्डमालोपजिह्विकाः

adhimāṁsārbudaṁ kīlaṁ galaśālūkaśuṇḍikē| pūtimāṁsālajīgaṇḍagaṇḍamālōpajihvikāḥ

विद्यान्मांसाश्रयान ...।15। ... मेदःसंश्रयांस्तु प्रचक्ष्महे। निन्दितानि प्रमेहाणां पूर्वरूपाणि यानि च

vidyānmāṁsāśrayān ...|15| ... mēdaḥsaṁśrayāṁstu pracakṣmahē| ninditāni pramēhāṇāṁ pūrvarūpāṇi yāni ca

अध्यस्थिदन्तौ दन्तास्थिभेदशूलं विवर्णता। केशलोमनखश्मश्रुदोषाश्चास्थिप्रदोषजाः

adhyasthidantau dantāsthibhēdaśūlaṁ vivarṇatā| kēśalōmanakhaśmaśrudōṣāścāsthipradōṣajāḥ

रुक पर्वणां भ्रमो मूर्च्छा दर्शनं तमसस्तथा। अरुषां स्थूलमूलानां पर्वजानां च दर्शनम

ruk parvaṇāṁ bhramō mūrcchā darśanaṁ tamasastathā| aruṣāṁ sthūlamūlānāṁ parvajānāṁ ca darśanam

मज्जप्रदोषात ...।18। ...शुक्रस्य दोषात क्लैब्यमहर्षणम। रोगि वा क्लीबमल्पायुर्विरूपं वा प्रजायते

majjapradōṣāt ...|18| ...śukrasya dōṣāt klaibyamaharṣaṇam| rōgi vā klībamalpāyurvirūpaṁ vā prajāyatē

न चास्य जायते गर्भः पतति प्रस्रवत्यपि। शुक्रं हि दुष्टं सापत्यं सदारं बाधते नरम

na cāsya jāyatē garbhaḥ patati prasravatyapi| śukraṁ hi duṣṭaṁ sāpatyaṁ sadāraṁ bādhatē naram

इन्द्रियाणि समाश्रित्य प्रकुप्यन्ति यदा मलाः। उपघातोपतापाभ्यां योजयन्तीन्द्रियाणि ते

indriyāṇi samāśritya prakupyanti yadā malāḥ| upaghātōpatāpābhyāṁ yōjayantīndriyāṇi tē

स्नायौ सिराकण्डराभ्यो दुष्टाः क्लिश्नन्ति मानवम। स्तम्भसङ्कोचखल्लीभिर्ग्रन्थिस्फुरणसुप्तिभिः

snāyau sirākaṇḍarābhyō duṣṭāḥ kliśnanti mānavam| stambhasaṅkōcakhallībhirgranthisphuraṇasuptibhiḥ

मलानाश्रित्य कुपिता भेदशोषप्रदूषणम। दोषा मलानां कुर्वन्ति सङ्गोत्सर्गावतीव च

malānāśritya kupitā bhēdaśōṣapradūṣaṇam| dōṣā malānāṁ kurvanti saṅgōtsargāvatīva ca

विविधादशितात पीतादहिताल्लीढखादितात। भवन्त्येते मनुष्याणां विकारा य उदाह्र̥ताः

vividhādaśitāt pītādahitāllīḍhakhāditāt| bhavantyētē manuṣyāṇāṁ vikārā ya udāhr̥tāḥ

तेषामिच्छन्ननुत्पत्तिं सेवेत मतिमान सदा। हितान्येवाशितादीनि न स्युस्तज्जास्तथाऽऽमयाः

tēṣāmicchannanutpattiṁ sēvēta matimān sadā| hitānyēvāśitādīni na syustajjāstathā''mayāḥ

रसजानां विकाराणां सर्वं लङ्घनमौषधम। विधिशोणितिकेऽध्याये रक्तजानां भिषग्जितम

rasajānāṁ vikārāṇāṁ sarvaṁ laṅghanamauṣadham| vidhiśōṇitikē'dhyāyē raktajānāṁ bhiṣagjitam

मांसजानां तु संशुद्धिः शस्त्रक्षाराग्निकर्म च। अष्टौनिन्दितिकेऽध्याये मेदोजानां चिकित्सितम

māṁsajānāṁ tu saṁśuddhiḥ śastrakṣārāgnikarma ca| aṣṭauninditikē'dhyāyē mēdōjānāṁ cikitsitam

अस्थ्याश्रयाणां व्याधीनां पञ्चकर्माणि भेषजम। बस्त्यः क्षीरसर्पींषि तिक्तकोपहितानि च

asthyāśrayāṇāṁ vyādhīnāṁ pañcakarmāṇi bhēṣajam| bastyaḥ kṣīrasarpīṁṣi tiktakōpahitāni ca

मज्जशुक्रसमुत्थानामौषधं स्वादुतिक्तकम। अन्नं व्यवायव्यायामौ शुद्धिः काले च मात्रया

majjaśukrasamutthānāmauṣadhaṁ svādutiktakam| annaṁ vyavāyavyāyāmau śuddhiḥ kālē ca mātrayā

शान्तिरिन्द्रियजानां तु त्रिमर्मीये प्रवक्ष्यते। स्नाय्वादिजानां प्रशमो वक्ष्यते वातरोगिके

śāntirindriyajānāṁ tu trimarmīyē pravakṣyatē| snāyvādijānāṁ praśamō vakṣyatē vātarōgikē

नवेगान्धारणेऽध्याये चिकित्सासङ्ग्रहः क्र̥तः। मलजानां विकाराणां सिद्धिश्चोक्ता क्वचित्क्वचित

navēgāndhāraṇē'dhyāyē cikitsāsaṅgrahaḥ kr̥taḥ| malajānāṁ vikārāṇāṁ siddhiścōktā kvacitkvacit

व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्याद्धितस्यानवचारणात। कोष्ठाच्छाखा मला यान्ति द्रुतत्वान्मारुतस्य च

vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyāddhitasyānavacāraṇāt| kōṣṭhācchākhā malā yānti drutatvānmārutasya ca

तत्रस्थाश्च विलम्बन्ते कदाचिन्न समीरिताः। नादेशकाले कुप्यन्ति भूयो हेतुप्रतीक्षिणः

tatrasthāśca vilambantē kadācinna samīritāḥ| nādēśakālē kupyanti bhūyō hētupratīkṣiṇaḥ

व्र̥द्ध्या विष्यन्दनात पाकात स्रोतोमुखविशोधनात। शाखा मुक्त्वा मलाः कोष्ठं यान्ति वायोश्च निग्रहात

vr̥ddhyā viṣyandanāt pākāt srōtōmukhaviśōdhanāt| śākhā muktvā malāḥ kōṣṭhaṁ yānti vāyōśca nigrahāt

अजातानामनुत्पत्तौ जातानां विनिव्र̥त्तये। रोगाणां यो विधिर्द्र̥ष्टः सुखार्थी तं समाचरेत

ajātānāmanutpattau jātānāṁ vinivr̥ttayē| rōgāṇāṁ yō vidhirdr̥ṣṭaḥ sukhārthī taṁ samācarēt

सुखार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रव्र̥त्तयः। ज्ञानाज्ञानविशेषात्तु मार्गामार्गप्रव्र̥त्तयः

sukhārthāḥ sarvabhūtānāṁ matāḥ sarvāḥ pravr̥ttayaḥ| jñānājñānaviśēṣāttu mārgāmārgapravr̥ttayaḥ

हितमेवानुरुध्यन्ते प्रपरीक्ष्य परीक्षकाः। रजोमोहाव्र̥तात्मानः प्रियमेव तु लौकिकाः

hitamēvānurudhyantē praparīkṣya parīkṣakāḥ| rajōmōhāvr̥tātmānaḥ priyamēva tu laukikāḥ

श्रुतं बुद्धिः स्म्र̥तिर्दाक्ष्यं ध्र̥तिर्हितनिषेवणम। वाग्विशुद्धिः शमो धैर्यमाश्रयन्ति परीक्षकम

śrutaṁ buddhiḥ smr̥tirdākṣyaṁ dhr̥tirhitaniṣēvaṇam| vāgviśuddhiḥ śamō dhairyamāśrayanti parīkṣakam

लौकिकं नाश्रयन्त्येते गुणा मोहरजःश्रितम । तन्मूला बहवो यन्ति रोगाः शारीरमानसाः

laukikaṁ nāśrayantyētē guṇā mōharajaḥśritam | tanmūlā bahavō yanti rōgāḥ śārīramānasāḥ

प्रज्ञापराधाद्ध्यहितानर्थान पञ्च निषेवते। सन्धारयति वेगांश्च सेवते साहसानि च

prajñāparādhāddhyahitānarthān pañca niṣēvatē| sandhārayati vēgāṁśca sēvatē sāhasāni ca

तदात्वसुखसञ्ज्ञेषु भावेष्वज्ञोऽनुरज्यते। रज्यते न तु विज्ञाता विज्ञाने ह्यमलीक्र̥ते

tadātvasukhasañjñēṣu bhāvēṣvajñō'nurajyatē| rajyatē na tu vijñātā vijñānē hyamalīkr̥tē

न रागान्नाप्यविज्ञानादाहारानुपयोजयेत। परीक्ष्य हितमश्नीयाद्देहो ह्याहारसम्भवः

na rāgānnāpyavijñānādāhārānupayōjayēt| parīkṣya hitamaśnīyāddēhō hyāhārasambhavaḥ

आहारस्य विधावष्टौ विशेषा हेतुसञ्ज्ञकाः। शुभाशुभसमुत्पत्तौ तान परीक्ष्य प्रयोजयेत

āhārasya vidhāvaṣṭau viśēṣā hētusañjñakāḥ| śubhāśubhasamutpattau tān parīkṣya prayōjayēt

परिहार्याण्यपथ्यानि सदा परिहरन्नरः। भवत्यन्र̥णतां प्राप्तः साधूनामिह पण्डितः

parihāryāṇyapathyāni sadā pariharannaraḥ| bhavatyanr̥ṇatāṁ prāptaḥ sādhūnāmiha paṇḍitaḥ

यत्तु रोगसमुत्थानमशक्यमिह केनचित। परिहर्तुं न तत प्राप्य शोचितव्यं मनीषिभिः

yattu rōgasamutthānamaśakyamiha kēnacit| parihartuṁ na tat prāpya śōcitavyaṁ manīṣibhiḥ

तत्र श्लोकाः- आहारसम्भवं वस्तु रोगाश्चाहारसम्भवाः। हिताहितविशेषाच्च विशेषः सुखदुःखयोः

tatra ślōkāḥ- āhārasambhavaṁ vastu rōgāścāhārasambhavāḥ| hitāhitaviśēṣācca viśēṣaḥ sukhaduḥkhayōḥ

सहत्वे चासहत्वे च दुःखानां देहसत्त्वयोः । विशेषो रोगसङ्घाश्च धातुजा ये प्र̥थक्प्र̥थक

sahatvē cāsahatvē ca duḥkhānāṁ dēhasattvayōḥ | viśēṣō rōgasaṅghāśca dhātujā yē pr̥thakpr̥thak

तेषां चैव प्रशमनं कोष्ठाच्छाखा उपेत्य च। दोषा यथा प्रकुप्यन्ति शाखाभ्यः कोष्ठमेत्य च

tēṣāṁ caiva praśamanaṁ kōṣṭhācchākhā upētya ca| dōṣā yathā prakupyanti śākhābhyaḥ kōṣṭhamētya ca

प्राज्ञाज्ञयोर्विशेषश्च स्वस्थातुरहितं च यत। विविधाशितपीतीये तत सर्वं सम्प्रकाशितम

prājñājñayōrviśēṣaśca svasthāturahitaṁ ca yat| vividhāśitapītīyē tat sarvaṁ samprakāśitam

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते सूत्रस्थाने विविधाशितपीतीयो नामाष्टाविंशोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē sūtrasthānē vividhāśitapītīyō nāmāṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ