अथातः स्वेदाध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ svēdādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

अतः स्वेदाः प्रवक्ष्यन्ते यैर्यथावत्प्रयोजितैः। स्वेदसाध्याः प्रशाम्यन्ति गदा वातकफात्मकाः

ataḥ svēdāḥ pravakṣyantē yairyathāvatprayōjitaiḥ| svēdasādhyāḥ praśāmyanti gadā vātakaphātmakāḥ

स्नेहपूर्वं प्रयुक्तेन स्वेदेनावजितेऽनिले। पुरीषमूत्ररेतांसि न सज्जन्ति कथञ्चन

snēhapūrvaṁ prayuktēna svēdēnāvajitē'nilē| purīṣamūtrarētāṁsi na sajjanti kathañcana

शुष्काण्यपि हि काष्ठानि स्नेहस्वेदोपपादनैः। नमयन्ति यथान्यायं किं पुनर्जीवतो नरान

śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni snēhasvēdōpapādanaiḥ| namayanti yathānyāyaṁ kiṁ punarjīvatō narān

रोगर्तुव्याधितापेक्षो नात्युष्णोऽतिम्र̥दुर्न च। द्रव्यवान कल्पितो देशे स्वेदः कार्यकरो मतः

rōgartuvyādhitāpēkṣō nātyuṣṇō'timr̥durna ca| dravyavān kalpitō dēśē svēdaḥ kāryakarō mataḥ

व्याधौ शीते शरीरे च महान स्वेदो महाबले। दुर्बले दुर्बलः स्वेदो मध्यमे मध्यमो हितः

vyādhau śītē śarīrē ca mahān svēdō mahābalē| durbalē durbalaḥ svēdō madhyamē madhyamō hitaḥ

वातश्लेष्मणि वाते वा कफे वा स्वेद इष्यते। स्निग्धरूक्षस्तथा स्निग्धो रूक्षश्चाप्युपकल्पितः

vātaślēṣmaṇi vātē vā kaphē vā svēda iṣyatē| snigdharūkṣastathā snigdhō rūkṣaścāpyupakalpitaḥ

आमाशयगते वाते कफे पक्वाशयाश्रिते। रूक्षपूर्वो हितः स्वेदः स्नेहपूर्वस्तथैव च

āmāśayagatē vātē kaphē pakvāśayāśritē| rūkṣapūrvō hitaḥ svēdaḥ snēhapūrvastathaiva ca

व्र̥षणौ ह्र̥दयं द्र̥ष्टी स्वेदयेन्म्र̥दु नैव वा। मध्यमं वङ्क्षणौ शेषमङ्गावयवमिष्टतः

vr̥ṣaṇau hr̥dayaṁ dr̥ṣṭī svēdayēnmr̥du naiva vā| madhyamaṁ vaṅkṣaṇau śēṣamaṅgāvayavamiṣṭataḥ

सुशुद्धैर्नक्तकैः पिण्ड्या गोधूमानामथापि वा। पद्मोत्पलपलाशैर्वा स्वेद्यः संव्र̥त्य चक्षुषी

suśuddhairnaktakaiḥ piṇḍyā gōdhūmānāmathāpi vā| padmōtpalapalāśairvā svēdyaḥ saṁvr̥tya cakṣuṣī

मुक्तावलीभिः शीताभिः शीतलैर्भाजनैरपि। जलार्द्रैर्जलजैर्हस्तैः स्विद्यतो ह्र̥दयं स्प्र̥शेत

muktāvalībhiḥ śītābhiḥ śītalairbhājanairapi| jalārdrairjalajairhastaiḥ svidyatō hr̥dayaṁ spr̥śēt

शीतशूलव्युपरमे स्तम्भगौरवनिग्रहे। सञ्जाते मार्दवे स्वेदे स्वेदनाद्विरतिर्मता

śītaśūlavyuparamē stambhagauravanigrahē| sañjātē mārdavē svēdē svēdanādviratirmatā

पित्तप्रकोपो मूर्च्छा च शरीरसदनं त्र̥षा। दाहः स्वराङ्गदौर्बल्यमतिस्विन्नस्य लक्षणम

pittaprakōpō mūrcchā ca śarīrasadanaṁ tr̥ṣā| dāhaḥ svarāṅgadaurbalyamatisvinnasya lakṣaṇam

उक्तस्तस्याशितीये यो ग्रैष्मिकः सर्वशो विधिः। सोऽतिस्विन्नस्य कर्तव्यो मधुरः स्निग्धशीतलः

uktastasyāśitīyē yō graiṣmikaḥ sarvaśō vidhiḥ| sō'tisvinnasya kartavyō madhuraḥ snigdhaśītalaḥ

कषायमद्यनित्यानां गर्भिण्या रक्तपित्तिनाम। पित्तिनां सातिसाराणां रूक्षाणां मधुमेहिनाम

kaṣāyamadyanityānāṁ garbhiṇyā raktapittinām| pittināṁ sātisārāṇāṁ rūkṣāṇāṁ madhumēhinām

विदग्धभ्रष्टब्रध्नानां विषमद्यविकारिणाम। श्रान्तानां नष्टसञ्ज्ञानां स्थूलानां पित्तमेहिनाम

vidagdhabhraṣṭabradhnānāṁ viṣamadyavikāriṇām| śrāntānāṁ naṣṭasañjñānāṁ sthūlānāṁ pittamēhinām

त्र̥ष्यतां क्षुधितानां च क्रुद्धानां शोचतामपि। कामल्युदरिणां चैव क्षतानामाढ्यरोगिणाम

tr̥ṣyatāṁ kṣudhitānāṁ ca kruddhānāṁ śōcatāmapi| kāmalyudariṇāṁ caiva kṣatānāmāḍhyarōgiṇām

दुर्बलातिविशुष्काणामुपक्षीणौजसां तथा। भिषक तैमिरिकाणां च न स्वेदमवतारयेत

durbalātiviśuṣkāṇāmupakṣīṇaujasāṁ tathā| bhiṣak taimirikāṇāṁ ca na svēdamavatārayēt

प्रतिश्याये च कासे च हिक्काश्वासेष्वलाघवे। कर्णमन्याशिरःशूले स्वरभेदे गलग्रहे

pratiśyāyē ca kāsē ca hikkāśvāsēṣvalāghavē| karṇamanyāśiraḥśūlē svarabhēdē galagrahē

अर्दितैकाङ्गसर्वाङ्गपक्षाघाते विनामके। कोष्ठानाहविबन्धेषु मूत्राघाते विज्र̥म्भके

arditaikāṅgasarvāṅgapakṣāghātē vināmakē| kōṣṭhānāhavibandhēṣu mūtrāghātē vijr̥mbhakē

पार्श्वप्र̥ष्ठकटीकुक्षिसङ्ग्रहे ग्र̥ध्रसीषु च। मूत्रक्र̥च्छ्रे महत्त्वे च मुष्कयोरङ्गमर्दके

pārśvapr̥ṣṭhakaṭīkukṣisaṅgrahē gr̥dhrasīṣu ca| mūtrakr̥cchrē mahattvē ca muṣkayōraṅgamardakē

पादजानूरुजङ्घार्तिसङ्ग्रहे श्वयथावपि। खल्लीष्वामेषु शीते च वेपथौ वातकण्टके

pādajānūrujaṅghārtisaṅgrahē śvayathāvapi| khallīṣvāmēṣu śītē ca vēpathau vātakaṇṭakē

सङ्कोचायामशूलेषु स्तम्भगौरवसुप्तिषु । सर्वाङ्गेषु विकारेषु स्वेदनं हितमुच्यते

saṅkōcāyāmaśūlēṣu stambhagauravasuptiṣu | sarvāṅgēṣu vikārēṣu svēdanaṁ hitamucyatē

तिलमाषकुलत्थाम्लघ्र̥ततैलामिषौदनैः। पायसैः क्र̥शरैर्मांसैः पिण्डस्वेदं प्रयोजयेत

tilamāṣakulatthāmlaghr̥tatailāmiṣaudanaiḥ| pāyasaiḥ kr̥śarairmāṁsaiḥ piṇḍasvēdaṁ prayōjayēt

गोखरोष्ट्रवराहाश्वशक्र̥द्भिः सतुषैर्यवैः। सिकतापांशुपाषाणकरीषायसपूटकैः

gōkharōṣṭravarāhāśvaśakr̥dbhiḥ satuṣairyavaiḥ| sikatāpāṁśupāṣāṇakarīṣāyasapūṭakaiḥ

श्लैष्मिकान स्वेदयेत पूर्वैर्वातिकान समुपाचरेत। द्रव्याण्येतानि शस्यन्ते यथास्वं प्रस्तरेष्वपि

ślaiṣmikān svēdayēt pūrvairvātikān samupācarēt| dravyāṇyētāni śasyantē yathāsvaṁ prastarēṣvapi

भूग्र̥हेषु च जेन्ताकेषूष्णगर्भग्र̥हेषु च। विधूमाङ्गारतप्तेषु स्वभ्यक्तः स्विद्यते सुखम

bhūgr̥hēṣu ca jēntākēṣūṣṇagarbhagr̥hēṣu ca| vidhūmāṅgārataptēṣu svabhyaktaḥ svidyatē sukham

ग्राम्यानूपौदकं मांसं पयो बस्तशिरस्तथा। वराहमध्यपित्तास्र̥क स्नेहवत्तिलतण्डुलाः

grāmyānūpaudakaṁ māṁsaṁ payō bastaśirastathā| varāhamadhyapittāsr̥k snēhavattilataṇḍulāḥ

इत्येतानि समुत्क्वाथ्य नाडीस्वेदं प्रयोजयेत। देशकालविभागज्ञो युक्त्यपेक्षो भिषक्तमः

ityētāni samutkvāthya nāḍīsvēdaṁ prayōjayēt| dēśakālavibhāgajñō yuktyapēkṣō bhiṣaktamaḥ

वारुणाम्र̥तकैरण्डशिग्रुमूलकसर्षपैः। वासावंशकरञ्जार्कपत्रैरश्मन्तकस्य च

vāruṇāmr̥takairaṇḍaśigrumūlakasarṣapaiḥ| vāsāvaṁśakarañjārkapatrairaśmantakasya ca

शोभाञ्जनकसैरेयमालतीसुरसार्जकैः । पत्रैरुत्क्वाथ्य सलिलं नाडीस्वेदं प्रयोजयेत

śōbhāñjanakasairēyamālatīsurasārjakaiḥ | patrairutkvāthya salilaṁ nāḍīsvēdaṁ prayōjayēt

भूतीकपञ्चमूलाभ्यां सुरया दधिमस्तुना। मूत्रैरम्लैश्च सस्नेहैर्नाडीस्वेदं प्रयोजयेत

bhūtīkapañcamūlābhyāṁ surayā dadhimastunā| mūtrairamlaiśca sasnēhairnāḍīsvēdaṁ prayōjayēt

एत एव च निर्यूहाः प्रयोज्या जलकोष्ठके। स्वेदनार्थं घ्र̥तक्षीरतैलकोष्ठांश्च कारयेत

ēta ēva ca niryūhāḥ prayōjyā jalakōṣṭhakē| svēdanārthaṁ ghr̥takṣīratailakōṣṭhāṁśca kārayēt

गोधूमशकलैश्चूर्णैर्यवानामम्लसंयुतैः। सस्नेहकिण्वलवणैरुपनाहः प्रशस्यते

gōdhūmaśakalaiścūrṇairyavānāmamlasaṁyutaiḥ| sasnēhakiṇvalavaṇairupanāhaḥ praśasyatē

गन्धैः सुरायाः किण्वेन जीवन्त्या शतपुष्पया। उमया कुष्ठतैलाभ्यां युक्तया चोपनाहयेत

gandhaiḥ surāyāḥ kiṇvēna jīvantyā śatapuṣpayā| umayā kuṣṭhatailābhyāṁ yuktayā cōpanāhayēt

चर्मभिश्चोपनद्धव्यः सलोमभिरपूतिभिः। उष्णवीर्यैरलाभे तु कौशेयाविकशाटकैः

carmabhiścōpanaddhavyaḥ salōmabhirapūtibhiḥ| uṣṇavīryairalābhē tu kauśēyāvikaśāṭakaiḥ

रात्रौ बद्धं दिवा मुञ्चेन्मुञ्चेद्रात्रौ दिवा क्र̥तम। विदाहपरिहारार्थं स्यात प्रकर्षस्तु शीतले

rātrau baddhaṁ divā muñcēnmuñcēdrātrau divā kr̥tam| vidāhaparihārārthaṁ syāt prakarṣastu śītalē

सङ्करः प्रस्तरो नाडी परिषेकोऽवगाहनम। जेन्ताकोऽश्मघनः कर्षूः कुटी भूः कुम्भिकैव च

saṅkaraḥ prastarō nāḍī pariṣēkō'vagāhanam| jēntākō'śmaghanaḥ karṣūḥ kuṭī bhūḥ kumbhikaiva ca

कूपो होलाक इत्येते स्वेदयन्ति त्रयोदश। तान यथावत प्रवक्ष्यामि सर्वानेवानुपूर्वशः

kūpō hōlāka ityētē svēdayanti trayōdaśa| tān yathāvat pravakṣyāmi sarvānēvānupūrvaśaḥ

तत्र वस्त्रान्तरितैरवस्त्रान्तरितैर्वा पिण्डैर्यथोक्तैरुपस्वेदनं सङ्करस्वेद इति विद्यात

tatra vastrāntaritairavastrāntaritairvā piṇḍairyathōktairupasvēdanaṁ saṅkarasvēda iti vidyāt

शूकशमीधान्यपुलाकानां वेशवारपायसक्र̥शरोत्कारिकादीनां वा प्रस्तरे कौशेयाविकोत्तरप्रच्छदेपञ्चाङ्गुलोरुबूकार्कपत्रप्रच्छदे वा स्वभ्यक्तसर्वगात्रस्य शयानस्योपस्वेदनं प्रस्तरस्वेद इति विद्यात

śūkaśamīdhānyapulākānāṁ vēśavārapāyasakr̥śarōtkārikādīnāṁ vā prastarē kauśēyāvikōttarapracchadēpañcāṅgulōrubūkārkapatrapracchadē vā svabhyaktasarvagātrasya śayānasyōpasvēdanaṁ prastarasvēda iti vidyāt

स्वेदनद्रव्याणां पुनर्मूलफलपत्रशुङ्गादीनां म्र̥गशकुनपिशितशिरस्पदादीनामुष्णस्वभावानां वा यथार्हमम्ललवणस्नेहोपसंहितानां मूत्रक्षीरादीनां वा कुम्भ्यां बाष्पमनुद्वमन्त्यामुत्क्वथितानां नाड्या शरेषीकावंशदलकरञ्जार्कपत्रान्यतमक्र̥तया गजाग्रहस्तसंस्थानया व्यामदीर्घया व्यामार्धदीर्घया वा व्यामचतुर्भागाष्टभागमूलाग्रपरिणाहस्रोतसा सर्वतो वातहरपत्रसंव्र̥तच्छिद्रया द्विस्त्रिर्वा विनामितया वातहरसिद्धस्नेहाभ्यक्तगात्रो बाष्पमुपहरेत बाष्पो ह्यन्र̥जुगामी विहतचण्डवेगस्त्वचमविदहन सुखं स्वेदयतीति नाडीस्वेदः

svēdanadravyāṇāṁ punarmūlaphalapatraśuṅgādīnāṁ mr̥gaśakunapiśitaśiraspadādīnāmuṣṇasvabhāvānāṁ vā yathārhamamlalavaṇasnēhōpasaṁhitānāṁ mūtrakṣīrādīnāṁ vā kumbhyāṁ bāṣpamanudvamantyāmutkvathitānāṁ nāḍyā śarēṣīkāvaṁśadalakarañjārkapatrānyatamakr̥tayā gajāgrahastasaṁsthānayā vyāmadīrghayā vyāmārdhadīrghayā vā vyāmacaturbhāgāṣṭabhāgamūlāgrapariṇāhasrōtasā sarvatō vātaharapatrasaṁvr̥tacchidrayā dvistrirvā vināmitayā vātaharasiddhasnēhābhyaktagātrō bāṣpamupaharēt bāṣpō hyanr̥jugāmī vihatacaṇḍavēgastvacamavidahan sukhaṁ svēdayatīti nāḍīsvēdaḥ

वातिकोत्तरवातिकानां पुनर्मूलादीनामुत्क्वाथैः सुखोष्णैः कुम्भीर्वर्षणिकाः प्रनाडीर्वा पूरयित्वा यथार्हसिद्धस्नेहाभ्यक्तगात्रं वस्त्रावच्छन्नं परिषेचयेदिति परिषेकः

vātikōttaravātikānāṁ punarmūlādīnāmutkvāthaiḥ sukhōṣṇaiḥ kumbhīrvarṣaṇikāḥ pranāḍīrvā pūrayitvā yathārhasiddhasnēhābhyaktagātraṁ vastrāvacchannaṁ pariṣēcayēditi pariṣēkaḥ

वातहरोत्क्वाथक्षीरतैलघ्र̥तपिशितरसोष्णसलिलकोष्ठकावगाहस्तु यथोक्त एवावगाहः

vātaharōtkvāthakṣīratailaghr̥tapiśitarasōṣṇasalilakōṣṭhakāvagāhastu yathōkta ēvāvagāhaḥ

अथ जेन्ताकं चिकीर्षुर्भूमिं परीक्षेत- तत्र पूर्वस्यां दिश्युत्तरस्यां वा गुणवति प्रशस्ते भूमिभागे क्र̥ष्णमधुरम्र̥त्तिके सुवर्णम्र̥त्तिके वा परीवापपुष्करिण्यादीनां जलाशयानामन्यतमस्य कूले दक्षिणे पश्चिमे वा सूपतीर्थे समसुविभक्तभूमिभागे सप्ताष्टौ वाऽरत्नीरुपक्रम्योदकात प्राङ्मुखमुदङ्मुखं वाऽभिमुखतीर्थं कूटागारं कारयेत उत्सेधविस्तारतः परमरत्नीः षोडश समन्तात सुव्र̥त्तं म्र̥त्कर्मसम्पन्नमनेकवातायनम अस्य कूटागारस्यान्तः समन्ततो भित्तिमरत्निविस्तारोत्सेधां पिण्डिकां कारयेदाकपाटात मध्ये चास्य कूटागारस्य चतुष्किष्कुमात्रं पुरुषप्रमाणं म्र̥न्मयं कन्दुसंस्थानं बहुसूक्ष्मच्छिद्रमङ्गारकोष्ठकस्तम्भं सपिधानं कारयेत तं च खादिराणामाश्वकर्णादीनां वा काष्ठानां पूरयित्वा प्रदीपयेत स यदा जानीयात साधु दग्धानि काष्ठानि गतधूमान्यवतप्तं च केवलमग्निना तदग्निग्र̥हं स्वेदयोग्येन चोष्मणा युक्तमिति तत्रैनं पुरुषं वातहराभ्यक्तगात्रं वस्त्रावच्छन्नं प्रवेशयेत प्रवेशयंश्चैनमनुशिष्यात- सौम्य प्रविश कल्याणायारोग्याय चेति प्रविश्य चैनां पिण्डिकामधिरुह्य पार्श्वापरपार्श्वाभ्यां यथासुखं शयीथाः न च त्वया स्वेदमूर्च्छापरीतेनापि सता पिण्डिकैषा विमोक्तव्याऽऽप्राणोच्छ्वासात भ्रश्यमानो ह्यतः पिण्डिवकावकाशाद्द्वारमनधिगच्छन स्वेदमूर्च्छापरीततया सद्यः प्राणाञ्जह्याः तस्मात पिण्डिकामेनां न कथञ्चन मुञ्चेथाः त्वं यदा जानीयाः- विगताभिष्यन्दमात्मानं सम्यक्प्रस्रुतस्वेदपिच्छं सर्वस्रोतोविमुक्तं लघूभूतमपगतविबन्धस्तम्भसुप्तिवेदनागौरवमिति ततस्तां पिण्डिकामनुसरन द्वारं प्रपद्येथाः निष्क्रम्य च न सहसा चक्षुषोः परिपालनार्थं शीतोदकमुपस्प्र̥शेथाः अपगतसन्तापक्लमस्तु मुहूर्तात सुखोष्णेन वारिणा यथान्यायं परिषिक्तोऽश्नीयाः इति जेन्ताकस्वेदः

atha jēntākaṁ cikīrṣurbhūmiṁ parīkṣēta- tatra pūrvasyāṁ diśyuttarasyāṁ vā guṇavati praśastē bhūmibhāgē kr̥ṣṇamadhuramr̥ttikē suvarṇamr̥ttikē vā parīvāpapuṣkariṇyādīnāṁ jalāśayānāmanyatamasya kūlē dakṣiṇē paścimē vā sūpatīrthē samasuvibhaktabhūmibhāgē saptāṣṭau vā'ratnīrupakramyōdakāt prāṅmukhamudaṅmukhaṁ vā'bhimukhatīrthaṁ kūṭāgāraṁ kārayēt utsēdhavistārataḥ paramaratnīḥ ṣōḍaśa samantāt suvr̥ttaṁ mr̥tkarmasampannamanēkavātāyanam asya kūṭāgārasyāntaḥ samantatō bhittimaratnivistārōtsēdhāṁ piṇḍikāṁ kārayēdākapāṭāt madhyē cāsya kūṭāgārasya catuṣkiṣkumātraṁ puruṣapramāṇaṁ mr̥nmayaṁ kandusaṁsthānaṁ bahusūkṣmacchidramaṅgārakōṣṭhakastambhaṁ sapidhānaṁ kārayēt taṁ ca khādirāṇāmāśvakarṇādīnāṁ vā kāṣṭhānāṁ pūrayitvā pradīpayēt sa yadā jānīyāt sādhu dagdhāni kāṣṭhāni gatadhūmānyavataptaṁ ca kēvalamagninā tadagnigr̥haṁ svēdayōgyēna cōṣmaṇā yuktamiti tatrainaṁ puruṣaṁ vātaharābhyaktagātraṁ vastrāvacchannaṁ pravēśayēt pravēśayaṁścainamanuśiṣyāt- saumya praviśa kalyāṇāyārōgyāya cēti praviśya caināṁ piṇḍikāmadhiruhya pārśvāparapārśvābhyāṁ yathāsukhaṁ śayīthāḥ na ca tvayā svēdamūrcchāparītēnāpi satā piṇḍikaiṣā vimōktavyā''prāṇōcchvāsāt bhraśyamānō hyataḥ piṇḍivakāvakāśāddvāramanadhigacchan svēdamūrcchāparītatayā sadyaḥ prāṇāñjahyāḥ tasmāt piṇḍikāmēnāṁ na kathañcana muñcēthāḥ tvaṁ yadā jānīyāḥ- vigatābhiṣyandamātmānaṁ samyakprasrutasvēdapicchaṁ sarvasrōtōvimuktaṁ laghūbhūtamapagatavibandhastambhasuptivēdanāgauravamiti tatastāṁ piṇḍikāmanusaran dvāraṁ prapadyēthāḥ niṣkramya ca na sahasā cakṣuṣōḥ paripālanārthaṁ śītōdakamupaspr̥śēthāḥ apagatasantāpaklamastu muhūrtāt sukhōṣṇēna vāriṇā yathānyāyaṁ pariṣiktō'śnīyāḥ iti jēntākasvēdaḥ

शयानस्य प्रमाणेन घनामश्ममयीं शिलाम। तापयित्वा मारुतघ्नैर्दारुभिः सम्प्रदीपितैः

śayānasya pramāṇēna ghanāmaśmamayīṁ śilām| tāpayitvā mārutaghnairdārubhiḥ sampradīpitaiḥ

व्यपोज्झ्य सर्वानङ्गारान प्रोक्ष्य चैवोष्णवारिणा। तां शिलामथ कुर्वीत कौषेयाविकसंस्तराम

vyapōjjhya sarvānaṅgārān prōkṣya caivōṣṇavāriṇā| tāṁ śilāmatha kurvīta kauṣēyāvikasaṁstarām

तस्यां स्वभ्यक्तसर्वाङ्गः स्वपन स्विद्यति ना सुखम। कौरवाजिनकौषेयप्रावाराद्यैः सुसंव्र̥तः

tasyāṁ svabhyaktasarvāṅgaḥ svapan svidyati nā sukham| kauravājinakauṣēyaprāvārādyaiḥ susaṁvr̥taḥ

इत्यक्तोऽश्मघनस्वेदः ...।50। ...कर्षूस्वेदः प्रवक्ष्यते। खानयेच्छयनस्याधः कर्षूं स्थानविभागवित

ityaktō'śmaghanasvēdaḥ ...|50| ...karṣūsvēdaḥ pravakṣyatē| khānayēcchayanasyādhaḥ karṣūṁ sthānavibhāgavit

दीप्तैरधूमैरङ्गारैस्तां कर्षूं पूरयेत्ततः। तस्यामुपरि शय्यायां स्वपन स्विद्यति ना सुखम

dīptairadhūmairaṅgāraistāṁ karṣūṁ pūrayēttataḥ| tasyāmupari śayyāyāṁ svapan svidyati nā sukham

अनत्युत्सेधविस्तारां व्र̥त्ताकारामलोचनाम। घनभित्तिं कुटीं क्र̥त्वा कुष्ठाद्यैः सम्प्रलेपयेत

anatyutsēdhavistārāṁ vr̥ttākārāmalōcanām| ghanabhittiṁ kuṭīṁ kr̥tvā kuṣṭhādyaiḥ sampralēpayēt

कुटीमध्ये भिषक शय्यां स्वास्तीर्णामुपकल्पयेत। प्रावाराजिनकौशेयकुथकम्बलगोलकैः

kuṭīmadhyē bhiṣak śayyāṁ svāstīrṇāmupakalpayēt| prāvārājinakauśēyakuthakambalagōlakaiḥ

हसन्तिकाभिरङ्गारपूर्णाभिस्तां च सर्वशः। परिवार्यान्तरारोहेदभ्यक्तः स्विद्यते सुखम

hasantikābhiraṅgārapūrṇābhistāṁ ca sarvaśaḥ| parivāryāntarārōhēdabhyaktaḥ svidyatē sukham

य एवाश्मघनस्वेदविधिर्भूमौ स एव तु। प्रशस्तायां निवातायां समायामुपदिश्यते

ya ēvāśmaghanasvēdavidhirbhūmau sa ēva tu| praśastāyāṁ nivātāyāṁ samāyāmupadiśyatē

कुम्भीं वातहरक्वाथपूर्णां भूमौ निखानयेत। अर्धभागं त्रिभागं वा शयनं तत्र चोपरि

kumbhīṁ vātaharakvāthapūrṇāṁ bhūmau nikhānayēt| ardhabhāgaṁ tribhāgaṁ vā śayanaṁ tatra cōpari

स्थापयेदासनं वाऽपि नातिसान्द्रपरिच्छदम। अथ कुम्भ्यां सुसन्तप्तान प्रक्षिपेदयसो गुडान

sthāpayēdāsanaṁ vā'pi nātisāndraparicchadam| atha kumbhyāṁ susantaptān prakṣipēdayasō guḍān

पाषाणान वोष्मणा तेन तत्स्थः स्विद्यति ना सुखम। सुसंव्र̥ताङ्गः स्वभ्यक्तः स्नेहैरनिलनाशनैः

pāṣāṇān vōṣmaṇā tēna tatsthaḥ svidyati nā sukham| susaṁvr̥tāṅgaḥ svabhyaktaḥ snēhairanilanāśanaiḥ

कूपं शयनविस्तारं द्विगुणं चापि वेधतः। देशे निवाते शस्ते च कुर्यादन्तःसुमार्जितम

kūpaṁ śayanavistāraṁ dviguṇaṁ cāpi vēdhataḥ| dēśē nivātē śastē ca kuryādantaḥsumārjitam

हस्त्यश्वगोखरोष्ट्राणां करीषैर्दग्धपूरिते। स्ववच्छन्नः सुसंस्तीर्णेऽभ्यक्तः स्विद्यति ना सुखम

hastyaśvagōkharōṣṭrāṇāṁ karīṣairdagdhapūritē| svavacchannaḥ susaṁstīrṇē'bhyaktaḥ svidyati nā sukham

धीतीकां तु करीषाणां यथोक्तानां प्रदीपयेत। शयनान्तःप्रमाणेन शय्यामुपरि तत्र च

dhītīkāṁ tu karīṣāṇāṁ yathōktānāṁ pradīpayēt| śayanāntaḥpramāṇēna śayyāmupari tatra ca

सुदग्धायां विधूमायां यथोक्तामुपकल्पयेत। स्ववच्छन्नः स्वपंस्तत्राभ्यक्तः स्विद्यति ना सुखम

sudagdhāyāṁ vidhūmāyāṁ yathōktāmupakalpayēt| svavacchannaḥ svapaṁstatrābhyaktaḥ svidyati nā sukham

होलाकस्वेद इत्येष सुखः प्रोक्तो महर्षिणा। इति त्रयोदशविधः स्वेदोऽग्निगुणसंश्रयः

hōlākasvēda ityēṣa sukhaḥ prōktō maharṣiṇā| iti trayōdaśavidhaḥ svēdō'gniguṇasaṁśrayaḥ

व्यायाम उष्णसदनं गुरुप्रावरणं क्षुधा। बहुपानं भयक्रोधावुपनाहाहवातपाः

vyāyāma uṣṇasadanaṁ guruprāvaraṇaṁ kṣudhā| bahupānaṁ bhayakrōdhāvupanāhāhavātapāḥ

स्वेदयन्ति दशैतानि नरमग्निगुणाद्र̥ते।65। इत्युक्तो द्विविधः स्वेदः संयुक्तोऽग्निगुणैर्न च

svēdayanti daśaitāni naramagniguṇādr̥tē|65| ityuktō dvividhaḥ svēdaḥ saṁyuktō'gniguṇairna ca

एकाङ्गसर्वाङ्गगतः स्निग्धो रूक्षस्तथैव च। इत्येतत्त्रिविधं द्वन्द्वं स्वेदमुद्दिश्य कीर्तितम

ēkāṅgasarvāṅgagataḥ snigdhō rūkṣastathaiva ca| ityētattrividhaṁ dvandvaṁ svēdamuddiśya kīrtitam

स्निग्धः स्वेदैरुपक्रम्यः स्विन्नः पथ्याशनो भवेत। तदहः स्विन्नगात्रस्तु व्यायामं वर्जयेन्नरः

snigdhaḥ svēdairupakramyaḥ svinnaḥ pathyāśanō bhavēt| tadahaḥ svinnagātrastu vyāyāmaṁ varjayēnnaraḥ

तत्र श्लोकाः- स्वेदो यथा कार्यकरो हितो येभ्यश्च यद्विधः। यत्र देशे यथा योग्यो देशो रक्ष्यश्च यो यथा

tatra ślōkāḥ- svēdō yathā kāryakarō hitō yēbhyaśca yadvidhaḥ| yatra dēśē yathā yōgyō dēśō rakṣyaśca yō yathā

स्विन्नातिस्विन्नरूपाणि तथाऽतिस्विन्नभेषजम। अस्वेद्याः स्वेदयोग्याश्च स्वेदद्रव्याणि कल्पना

svinnātisvinnarūpāṇi tathā'tisvinnabhēṣajam| asvēdyāḥ svēdayōgyāśca svēdadravyāṇi kalpanā

त्रयोदशविधः स्वेदो विना दशविधोऽग्निना। सङ्ग्रहेण च षट स्वेदाः स्वेदाध्याये निदर्शिताः

trayōdaśavidhaḥ svēdō vinā daśavidhō'gninā| saṅgrahēṇa ca ṣaṭ svēdāḥ svēdādhyāyē nidarśitāḥ

स्वेदाधिकारे यद्वाच्यमुक्तमेतन्महर्षिणा । शिष्यैस्तु प्रतिपत्तव्यमुपदेष्टा पुनर्वसुः

svēdādhikārē yadvācyamuktamētanmaharṣiṇā | śiṣyaistu pratipattavyamupadēṣṭā punarvasuḥ

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने स्वेदाध्यायो नाम चतुर्दशोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē svēdādhyāyō nāma caturdaśō'dhyāyaḥ