अथातो महाचतुष्पादमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātō mahācatuṣpādamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

चतुष्पादं षोडशकलं भेषजमिति भिषजो भाषन्ते यदुक्तं पूर्वाध्याये षोडशगुणमिति तद्भेषजं युक्तियुक्तमलमारोग्यायेति भगवान पुनर्वसुरात्रेयः

catuṣpādaṁ ṣōḍaśakalaṁ bhēṣajamiti bhiṣajō bhāṣantē yaduktaṁ pūrvādhyāyē ṣōḍaśaguṇamiti tadbhēṣajaṁ yuktiyuktamalamārōgyāyēti bhagavān punarvasurātrēyaḥ

नेति मैत्रेयः किं कारणं द्र̥श्यन्ते ह्यातुराः केचिदुपकरणवन्तश्च परिचारकसम्पन्नाश्चात्मवन्तश्च कुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः तथायुक्ताश्चापरे म्रियमाणाः तस्माद्भेषजमकिञ्चित्करं भवति तद्यथा- श्वभ्रे सरसि च प्रसिक्तमल्पमुदकं नद्यां वा स्यन्दमानायां पांसुधाने वा पांसुमुष्टिः प्रकीर्ण इति तथाऽपरे द्र̥श्यन्तेऽनुपकरणाश्चापरिचारकाश्चानात्मवन्तश्चाकुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः तथायुक्ता म्रियमाणाश्चापरे। यतश्च प्रतिकुर्वन सिध्यति प्रतिकुर्वन म्रियते अप्रतिकुर्वन सिध्यति अप्रतिकुर्वन म्रियते ततश्चिन्त्यते भेषजमभेषजेनाविशिष्टमिति

nēti maitrēyaḥ kiṁ kāraṇaṁ dr̥śyantē hyāturāḥ kēcidupakaraṇavantaśca paricārakasampannāścātmavantaśca kuśalaiśca bhiṣagbhiranuṣṭhitāḥ samuttiṣṭhamānāḥ tathāyuktāścāparē mriyamāṇāḥ tasmādbhēṣajamakiñcitkaraṁ bhavati tadyathā- śvabhrē sarasi ca prasiktamalpamudakaṁ nadyāṁ vā syandamānāyāṁ pāṁsudhānē vā pāṁsumuṣṭiḥ prakīrṇa iti tathā'parē dr̥śyantē'nupakaraṇāścāparicārakāścānātmavantaścākuśalaiśca bhiṣagbhiranuṣṭhitāḥ samuttiṣṭhamānāḥ tathāyuktā mriyamāṇāścāparē| yataśca pratikurvan sidhyati pratikurvan mriyatē apratikurvan sidhyati apratikurvan mriyatē tataścintyatē bhēṣajamabhēṣajēnāviśiṣṭamiti

मैत्रेय मिथ्या चिन्त्यत इत्यात्रेयः किं कारणं ये ह्यातुराः षोडशगुणसमुदितेनानेन भेषजेनोपपद्यमाना म्रियन्त इत्युक्तं तदनुपपन्नं न हि भेषजसाध्यानां व्याधीनां भेषजमकारणं भवति ये पुनरातुराः केवलाद्भेषजाद्र̥ते समुत्तिष्ठन्ते न तेषां सम्पूर्णभेषजोपपादनाय समुत्थानविशेषो नास्ति यथा हि पतितं पुरुषं समर्थमुत्थानायोत्थापयन पुरुषो बलमस्योपादध्यात स क्षिप्रतरमपरिक्लिष्ट एवोत्तिष्ठेत तद्वत सम्पूर्णभेषजोपलम्भादातुराः ये चातुराः केवलाद्भेषजादपि म्रियन्ते न च सर्व एव ते भेषजोपपन्नाः समुत्तिष्ठेरन नहि सर्वे व्याधयो भवन्त्युपायसाध्याः न चोपायसाध्यानां व्याधीनामनुपायेन सिद्धिरस्ति न चासाध्यानां व्याधीनां भेषजसमुदायोऽयमस्ति न ह्यलं ज्ञानवान भिषङ्मुमूर्षुमातुरमुत्थापयितुं परीक्ष्यकारिणो हि कुशला भवन्ति यथा हि योगज्ञोऽभ्यासनित्य इष्वासो धनुरादायेषुमस्यन्नातिविप्रक्र̥ष्टे महति काये नापराधवान भवति सम्पादयति चेष्टकार्यं तथा भिषक स्वगुणसम्पन्न उपकरणवान वीक्ष्य कर्मारभमाणः साध्यरोगमनपराधः सम्पादयत्येवातुरमारोग्येण तस्मान्न भेषजमभेषजेनाविशिष्टं भवति

maitrēya mithyā cintyata ityātrēyaḥ kiṁ kāraṇaṁ yē hyāturāḥ ṣōḍaśaguṇasamuditēnānēna bhēṣajēnōpapadyamānā mriyanta ityuktaṁ tadanupapannaṁ na hi bhēṣajasādhyānāṁ vyādhīnāṁ bhēṣajamakāraṇaṁ bhavati yē punarāturāḥ kēvalādbhēṣajādr̥tē samuttiṣṭhantē na tēṣāṁ sampūrṇabhēṣajōpapādanāya samutthānaviśēṣō nāsti yathā hi patitaṁ puruṣaṁ samarthamutthānāyōtthāpayan puruṣō balamasyōpādadhyāt sa kṣiprataramaparikliṣṭa ēvōttiṣṭhēt tadvat sampūrṇabhēṣajōpalambhādāturāḥ yē cāturāḥ kēvalādbhēṣajādapi mriyantē na ca sarva ēva tē bhēṣajōpapannāḥ samuttiṣṭhēran nahi sarvē vyādhayō bhavantyupāyasādhyāḥ na cōpāyasādhyānāṁ vyādhīnāmanupāyēna siddhirasti na cāsādhyānāṁ vyādhīnāṁ bhēṣajasamudāyō'yamasti na hyalaṁ jñānavān bhiṣaṅmumūrṣumāturamutthāpayituṁ parīkṣyakāriṇō hi kuśalā bhavanti yathā hi yōgajñō'bhyāsanitya iṣvāsō dhanurādāyēṣumasyannātiviprakr̥ṣṭē mahati kāyē nāparādhavān bhavati sampādayati cēṣṭakāryaṁ tathā bhiṣak svaguṇasampanna upakaraṇavān vīkṣya karmārabhamāṇaḥ sādhyarōgamanaparādhaḥ sampādayatyēvāturamārōgyēṇa tasmānna bhēṣajamabhēṣajēnāviśiṣṭaṁ bhavati

इदं च नः प्रत्यक्षं- यदनातुरेण भेषजेनातुरं चिकित्सामः क्षाममक्षामेण क्र̥शं च दुर्बलमाप्याययामः स्थूलं मेदस्विनमपतर्पयामः शीतेनोष्णाभिभूतमुपचरामः शीताभिभूतमुष्णेन न्यूनान धातून पूरयामः व्यतिरिक्तान ह्रासयामः व्याधीन मूलविपर्ययेणोपचरन्तः सम्यक प्रक्र̥तौ स्थापयामः तेषां नस्तथा कुर्वतामयं भेषजसमुदायः कान्ततमो भवति

idaṁ ca naḥ pratyakṣaṁ- yadanāturēṇa bhēṣajēnāturaṁ cikitsāmaḥ kṣāmamakṣāmēṇa kr̥śaṁ ca durbalamāpyāyayāmaḥ sthūlaṁ mēdasvinamapatarpayāmaḥ śītēnōṣṇābhibhūtamupacarāmaḥ śītābhibhūtamuṣṇēna nyūnān dhātūn pūrayāmaḥ vyatiriktān hrāsayāmaḥ vyādhīn mūlaviparyayēṇōpacarantaḥ samyak prakr̥tau sthāpayāmaḥ tēṣāṁ nastathā kurvatāmayaṁ bhēṣajasamudāyaḥ kāntatamō bhavati

भवन्ति चात्र- साध्यासाध्यविभागज्ञो ज्ञानपूर्वं चिकित्सकः। काले चारभते कर्म यत्तत साधयति ध्रुवम

bhavanti cātra- sādhyāsādhyavibhāgajñō jñānapūrvaṁ cikitsakaḥ| kālē cārabhatē karma yattat sādhayati dhruvam

अर्थविद्यायशोहानिमुपक्रोशमसङ्ग्रहम । प्राप्नुयान्नियतं वैद्यो योऽसाध्यं समुपाचरेत

arthavidyāyaśōhānimupakrōśamasaṅgraham | prāpnuyānniyataṁ vaidyō yō'sādhyaṁ samupācarēt

सुखसाध्यं मतं साध्यं क्र̥च्छ्रसाध्यमथापि च। द्विविधं चाप्यसाध्यं स्याद्याप्यं यच्चानुपक्रमम

sukhasādhyaṁ mataṁ sādhyaṁ kr̥cchrasādhyamathāpi ca| dvividhaṁ cāpyasādhyaṁ syādyāpyaṁ yaccānupakramam

साध्यानां त्रिविधश्चाल्पमध्यमोत्क्र̥ष्टतां प्रति। विकल्पो न त्वसाध्यानां नियतानां विकल्पना

sādhyānāṁ trividhaścālpamadhyamōtkr̥ṣṭatāṁ prati| vikalpō na tvasādhyānāṁ niyatānāṁ vikalpanā

हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्यल्पानि यस्य च। न च तुल्यगुणो दूष्यो न दोषः प्रक्र̥तिर्भवेत

hētavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyalpāni yasya ca| na ca tulyaguṇō dūṣyō na dōṣaḥ prakr̥tirbhavēt

न च कालगुणस्तुल्यो न देशो दुरुपक्रमः। गतिरेका नवत्वं च रोगस्योपद्रवो न च

na ca kālaguṇastulyō na dēśō durupakramaḥ| gatirēkā navatvaṁ ca rōgasyōpadravō na ca

दोषश्चैकः समुत्पत्तौ देहः सर्वौषधक्षमः। चतुष्पादोपपत्तिश्च सुखसाध्यस्य लक्षणम

dōṣaścaikaḥ samutpattau dēhaḥ sarvauṣadhakṣamaḥ| catuṣpādōpapattiśca sukhasādhyasya lakṣaṇam

निमित्तपूर्वरूपाणां रूपाणां मध्यमे बले। कालप्रक्र̥तिदूष्याणां सामान्येऽन्यतमस्य च

nimittapūrvarūpāṇāṁ rūpāṇāṁ madhyamē balē| kālaprakr̥tidūṣyāṇāṁ sāmānyē'nyatamasya ca

गर्भिणीव्र̥द्धबालानां नात्युपद्रवपीडितम। शस्त्रक्षाराग्निक्र̥त्यानामनवं क्र̥च्छ्रदेशजम

garbhiṇīvr̥ddhabālānāṁ nātyupadravapīḍitam| śastrakṣārāgnikr̥tyānāmanavaṁ kr̥cchradēśajam

विद्यादेकपथं रोगं नातिपूर्णचतुष्पदम। द्विपथं नातिकालं वा क्र̥च्छ्रसाध्यं द्विदोषजम

vidyādēkapathaṁ rōgaṁ nātipūrṇacatuṣpadam| dvipathaṁ nātikālaṁ vā kr̥cchrasādhyaṁ dvidōṣajam

शेषत्वादायुषो याप्यमसाध्यं पथ्यसेवया। लब्धाल्पसुखमल्पेन हेतुनाऽऽशुप्रवर्तकम

śēṣatvādāyuṣō yāpyamasādhyaṁ pathyasēvayā| labdhālpasukhamalpēna hētunā''śupravartakam

गम्भीरं बहुधातुस्थं मर्मसन्धिसमाश्रितम। नित्यानुशायिनं रोगं दीर्घकालमवस्थितम

gambhīraṁ bahudhātusthaṁ marmasandhisamāśritam| nityānuśāyinaṁ rōgaṁ dīrghakālamavasthitam

विद्याद्द्विदोषजं ...।19। ...तद्वत प्रत्याख्येयं त्रिदोषजम। क्रियापथमतिक्रान्तं सर्वमार्गानुसारिणम

vidyāddvidōṣajaṁ ...|19| ...tadvat pratyākhyēyaṁ tridōṣajam| kriyāpathamatikrāntaṁ sarvamārgānusāriṇam

औत्सुक्यारतिसम्मोहकरमिन्द्रियनाशनम। दुर्बलस्य सुसंव्र̥द्धं व्याधिं सारिष्टमेव च

autsukyāratisammōhakaramindriyanāśanam| durbalasya susaṁvr̥ddhaṁ vyādhiṁ sāriṣṭamēva ca

भिषजा प्राक परीक्ष्यैवं विकाराणां स्वलक्षणम। पश्चात्कर्मसमारम्भः कार्यः साध्येषु धीमता

bhiṣajā prāk parīkṣyaivaṁ vikārāṇāṁ svalakṣaṇam| paścātkarmasamārambhaḥ kāryaḥ sādhyēṣu dhīmatā

साध्यासाध्यविभागज्ञो यः सम्यक्प्रतिपत्तिमान। न स मैत्रेयतुल्यानां मिथ्याबुद्धिं प्रकल्पयेत

sādhyāsādhyavibhāgajñō yaḥ samyakpratipattimān| na sa maitrēyatulyānāṁ mithyābuddhiṁ prakalpayēt

तत्र श्लोकौ- इहौषधं पादगुणाः प्रभवो भेषजाश्रयः। आत्रेयमैत्रेयमती मतिद्वैविध्यनिश्चयः

tatra ślōkau- ihauṣadhaṁ pādaguṇāḥ prabhavō bhēṣajāśrayaḥ| ātrēyamaitrēyamatī matidvaividhyaniścayaḥ

चतुर्विधविकल्पाश्च व्याधयः स्वस्वलक्षणाः। उक्ता महाचतुष्पादे येष्वायत्तं भिषग्जितम

caturvidhavikalpāśca vyādhayaḥ svasvalakṣaṇāḥ| uktā mahācatuṣpādē yēṣvāyattaṁ bhiṣagjitam

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने महाचतुष्पादो नाम दशमोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē mahācatuṣpādō nāma daśamō'dhyāyaḥ