अद्वैतब्रह्मविज्ञानं वक्ष्ये यद्भवतो ऽगदत । शालग्राने तपश चक्रे वासुदेवार्चनादिकृत ।।

advaitabrahmavijñānaṃ vakṣye yadbhavato 'gadat | śālagrāne tapaś cakre vāsudevārcanādikṛt ||

मृगसङ्गाम्मृगो भूत्वा ह्य अन्तकाले स्मरन मृगं । जातिस्मरो मृगस्त्यक्त्वा देहं योगात्स्वतो ऽभवत ।।

mṛgasaṅgāmmṛgo bhūtvā hy antakāle smaran mṛgaṃ | jātismaro mṛgastyaktvā dehaṃ yogātsvato 'bhavat ||

अद्वैतब्रह्मभूतश च जडवल्लोकमाचरत । क्षत्तासौ वीरराजस्य विष्टियोगममन्यत ।।

advaitabrahmabhūtaś ca jaḍavallokamācarat | kṣattāsau vīrarājasya viṣṭiyogamamanyata ||

उवाह शिविक्रामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः । गृहीतो विष्टिना ज्ञानी उवाहात्मक्षयाय तं ।।

uvāha śivikrāmasya kṣatturvacanacoditaḥ | gṛhīto viṣṭinā jñānī uvāhātmakṣayāya taṃ ||

ययौ जडगतिः पश्चात ये त्वन्ये त्वरितं ययुः । ऽब्रवीत ।।

yayau jaḍagatiḥ paścāt ye tvanye tvaritaṃ yayuḥ | 'bravīt ||

किं श्रान्तो ऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिविका मम । किमायाससहो न त्वं पीवानसि निरीक्ष्यसे ।।

kiṃ śrānto 'syalpamadhvānaṃ tvayoḍhā śivikā mama | kimāyāsasaho na tvaṃ pīvānasi nirīkṣyase ||

नाहं पीवान्न वैषोढा शिविका भवतो मया । न श्रान्तो ऽस्मि न वायासो वोढव्यो ऽसि महीपते ।।

nāhaṃ pīvānna vaiṣoḍhā śivikā bhavato mayā | na śrānto 'smi na vāyāso voḍhavyo 'si mahīpate ||

भूमौ पादयुगन्तस्थौ जङ्घे पादद्वये स्थिते । उरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम ।।

bhūmau pādayugantasthau jaṅghe pādadvaye sthite | urū jaṅghādvayāvasthau tadādhāraṃ tathodaram ||

वक्षःस्थलं तथा वाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ । स्कन्धस्थितेयं शिविका मम भावो ऽत्र किं कृतः ।।

vakṣaḥsthalaṃ tathā vāhū skandhau codarasaṃsthitau | skandhasthiteyaṃ śivikā mama bhāvo 'tra kiṃ kṛtaḥ ||

शिविकायां स्थितञ्चेदं देहं त्वदुपलक्षितं । तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा ।।

śivikāyāṃ sthitañcedaṃ dehaṃ tvadupalakṣitaṃ | tatra tvamahamapyatra procyate cedamanyathā ||

अहं त्वञ्च तथान्ये च भूतैरुह्याम पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो गुणवर्गो हि यात्ययं ।।

ahaṃ tvañca tathānye ca bhūtairuhyāma pārthiva | guṇapravāhapatito guṇavargo hi yātyayaṃ ||

कर्मवश्या गुणाश चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासञ्चितं कर्म तच्चाशेषेषु जन्तुषु ।।

karmavaśyā guṇāś caite sattvādyāḥ pṛthivīpate | avidyāsañcitaṃ karma taccāśeṣeṣu jantuṣu ||

आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः । प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु ।।

ātmā śuddho 'kṣaraḥ śānto nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ | pravṛddhyapacayau nāsya ekasyākhilajantuṣu ||

यदा नोपचयस्तस्य यदा नापचयो नृप । तदा पीवानसीति त्वं कया युक्त्या त्वयेरितं ।।

yadā nopacayastasya yadā nāpacayo nṛpa | tadā pīvānasīti tvaṃ kayā yuktyā tvayeritaṃ ||

भूजङ्घापादकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता । शिविकेयं तथा स्कन्धे तदा भावःसमस्त्वया ।।

bhūjaṅghāpādakaṭyūrujaṭharādiṣu saṃsthitā | śivikeyaṃ tathā skandhe tadā bhāvaḥsamastvayā ||

तदन्यजन्तुभिर्भूप शिविकोत्थानकर्मणा । शैलद्रव्यगृहोत्थोपि पृथिवीसम्भवोपि वा ।।

tadanyajantubhirbhūpa śivikotthānakarmaṇā | śailadravyagṛhotthopi pṛthivīsambhavopi vā ||

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर नृप । सोढव्यः स महाभारः कतरो नृपते मया ।।

yathā puṃsaḥ pṛthagbhāvaḥ prākṛtaiḥ karaṇair nṛpa | soḍhavyaḥ sa mahābhāraḥ kataro nṛpate mayā ||

यद्द्रव्या शिविका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मे ऽखिलस्यास्य समत्वेनोपवृंहितः ।।

yaddravyā śivikā ceyaṃ taddravyo bhūtasaṃgrahaḥ | bhavato me 'khilasyāsya samatvenopavṛṃhitaḥ ||

तच्छ्रुत्वोवाच राजा तं गृहीत्वाङ्घ्री क्षमाप्य च । प्रसादं कुरु त्यक्त्वेमां शिविकां ब्रूहि शृण्वते । यो भवान यन्निमित्तं वा यदागमनकारणम ।।

tacchrutvovāca rājā taṃ gṛhītvāṅghrī kṣamāpya ca | prasādaṃ kuru tyaktvemāṃ śivikāṃ brūhi śṛṇvate | yo bhavān yannimittaṃ vā yadāgamanakāraṇam ||

श्रूयतां कोहमित्येतद्वक्तुं नैव च शक्यते । उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्रागमनक्रिया ।।

śrūyatāṃ kohamityetadvaktuṃ naiva ca śakyate | upabhoganimittañca sarvatrāgamanakriyā ||

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देशाद्युपपादकौ । धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देशादिमृच्छति ।।

sukhaduḥkhopabhogau tu tau deśādyupapādakau | dharmādharmodbhavau bhoktuṃ janturdeśādimṛcchati ||

यो ऽस्ति सोहमिति ब्रह्मन कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येषु न दोषाय शब्दोहमिति यो द्विज ।।

yo 'sti sohamiti brahman kathaṃ vaktuṃ na śakyate | ātmanyeṣu na doṣāya śabdohamiti yo dvija ||

शब्दोहमिति दोषाय नात्मन्येष तथैव तत । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः ।।

śabdohamiti doṣāya nātmanyeṣa tathaiva tat | anātmanyātmavijñānaṃ śabdo vā bhrāntilakṣaṇaḥ ||

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तदा हि को भवान कोहमित्येतद्विफलं वचः ।।

yadā samastadeheṣu pumāneko vyavasthitaḥ | tadā hi ko bhavān kohamityetadviphalaṃ vacaḥ ||

त्वं राजा शिविका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः । अयञ्च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते ।।

tvaṃ rājā śivikā ceyaṃ vayaṃ vāhāḥ puraḥsarāḥ | ayañca bhavato loko na sadetannṛpocyate ||

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिविका त्वदधिष्ठिता । का वृक्षसंज्ञा जातस्य दारुसंज्ञाथ वा नृप ।।

vṛkṣāddāru tataśceyaṃ śivikā tvadadhiṣṭhitā | kā vṛkṣasaṃjñā jātasya dārusaṃjñātha vā nṛpa ||

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति चेतनः । न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिविकागतं ।।

vṛkṣārūḍho mahārājo nāyaṃ vadati cetanaḥ | na ca dāruṇi sarvastvāṃ bravīti śivikāgataṃ ||

शिविकादारुसङ्घातो रचनास्थितिसंस्थितः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिविका त्वया ।।

śivikādārusaṅghāto racanāsthitisaṃsthitaḥ | anviṣyatāṃ nṛpaśreṣṭha tadbhede śivikā tvayā ||

पुमान स्त्री गौरयं वाजी कुञ्चरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ।।

pumān strī gaurayaṃ vājī kuñcaro vihagastaruḥ | deheṣu lokasaṃjñeyaṃ vijñeyā karmahetuṣu ||

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप । एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निपादनहेतवः ।।

jihvā bravītyahamiti dantauṣṭhau tālukaṃ nṛpa | ete nāhaṃ yataḥ sarve vāṅnipādanahetavaḥ ||

किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयं । तथापि वाङ्नाहमेतदुक्तं मिथ्या न युज्यते ।।

kiṃ hetubhirvadatyeṣā vāgevāhamiti svayaṃ | tathāpi vāṅnāhametaduktaṃ mithyā na yujyate ||

पिण्डः पृथग यतः पुंसः शिरःपाय्वादिलक्षणः । ततो ऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन करोम्यहं ।।

piṇḍaḥ pṛthag yataḥ puṃsaḥ śiraḥpāyvādilakṣaṇaḥ | tato 'hamiti kutraitāṃ saṃjñāṃ rājan karomyahaṃ ||

यदन्यो ऽस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम । तदेषोहमयं चान्यो वक्तुम एवमपीष्यते ।।

yadanyo 'sti paraḥ kopi mattaḥ pārthivasattama | tadeṣohamayaṃ cānyo vaktum evamapīṣyate ||

परमार्थभेदो न नगो न पशुर्नच पादपः । शरीराश च विभेदाश च य एते कर्मयोनयः ।।

paramārthabhedo na nago na paśurnaca pādapaḥ | śarīrāś ca vibhedāś ca ya ete karmayonayaḥ ||

यस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम । तच्चान्यच्च नृपेत्थन्तु न सत सम्यगनामयं ।।

yastu rājeti yalloke yacca rājabhaṭātmakam | taccānyacca nṛpetthantu na sat samyaganāmayaṃ ||

त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपोरिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वां भूप वदाम्यहं ।।

tvaṃ rājā sarvalokasya pituḥ putro riporipuḥ | patnyāḥ patiḥ pitā sūnoḥ kastvāṃ bhūpa vadāmyahaṃ ||

त्वं किमेतच्छिरः किन्नु शिरस्तव तथोदरं । किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत किं महीपते ।।

tvaṃ kimetacchiraḥ kinnu śirastava tathodaraṃ | kimu pādādikaṃ tvaṃ vai tavaitat kiṃ mahīpate ||

समस्तावयेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः । कोहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव । तच्छ्रत्वोवाच राजा तमवधूतं द्विजं हरिं ।।

samastāvayebhyastvaṃ pṛthagbhūto vyavasthitaḥ | kohamityatra nipuṇaṃ bhūtvā cintaya pārthiva | tacchratvovāca rājā tamavadhūtaṃ dvijaṃ hariṃ ||

श्रेयो ऽर्थमुद्यतः प्रष्टुं कपिलर्षिमहं द्विज । तस्यांशः कपिलर्षेस्त्वं मत कृते ज्ञानदो भुवि । ज्ञानवीच्युदछेर्यस्माद्यच्छ्रेयस्तच्च मे वद ।।

śreyo 'rthamudyataḥ praṣṭuṃ kapilarṣimahaṃ dvija | tasyāṃśaḥ kapilarṣestvaṃ mat kṛte jñānado bhuvi | jñānavīcyudacheryasmādyacchreyastacca me vada ||

भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थन्न पृच्छसि । श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते ।।

bhūyaḥ pṛcchasi kiṃ śreyaḥ paramārthanna pṛcchasi | śreyāṃsyaparamārthāni aśeṣāṇyeva bhūpate ||

देवताराधनं कृत्वा धनसम्पत्तिमिच्छति । पुत्रानिच्छति राज्यञ्च श्रेयस्तस्यैव किं नृप ।।

devatārādhanaṃ kṛtvā dhanasampattimicchati | putrānicchati rājyañca śreyastasyaiva kiṃ nṛpa ||

विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः । यज्ञादिका क्रिया न स्यात नास्ति द्रव्योपपत्तिता ।।

vivekinastu saṃyogaḥ śreyo yaḥ paramātmanaḥ | yajñādikā kriyā na syāt nāsti dravyopapattitā ||

परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।।

paramārthātmanoryogaḥ paramārtha itīṣyate | eko vyāpī samaḥ śuddho nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ ||

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो ऽव्ययः । परं ज्ञानमयो ऽसङ्गी गुणजात्यादिभिर्विभुः ।।

janmavṛddhyādirahita ātmā sarvagato 'vyayaḥ | paraṃ jñānamayo 'saṅgī guṇajātyādibhirvibhuḥ ||

निदाधऋतुसंवादं वदामि द्विज तं शृणु । ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी तच्छिष्यो ऽभूत पुलस्त्यजः ।।

nidādhaṛtusaṃvādaṃ vadāmi dvija taṃ śṛṇu | ṛturbrahmasuto jñānī tacchiṣyo 'bhūt pulastyajaḥ ||

निदाघः प्राप्तविद्यो ऽस्मान्नगरे वै पुरे स्थितः । देविकायास्तटे तञ्च तर्कयामास वै ऋतुः ।।

nidāghaḥ prāptavidyo 'smānnagare vai pure sthitaḥ | devikāyāstaṭe tañca tarkayāmāsa vai ṛtuḥ ||

दिव्ये वर्षसहस्रे ऽगान्निदाघमवलोकितुं । निदाघो वैश्वदेवान्ते भुक्त्वान्नं शिष्यमब्रवीत । भुक्तन्ते तृप्तिरुत्पन्ना तुष्टिदा साक्षया यतः ।।

divye varṣasahasre 'gānnidāghamavalokituṃ | nidāgho vaiśvadevānte bhuktvānnaṃ śiṣyamabravīt | bhuktante tṛptirutpannā tuṣṭidā sākṣayā yataḥ ||

क्षुदस्ति यस्य भुते ऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते । न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि ।।

kṣudasti yasya bhute 'nne tuṣṭirbrāhmaṇa jāyate | na me kṣudabhavattṛptiṃ kasmāttvaṃ paripṛcchasi ||

क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज । पृष्टोहं यत्त्वया ब्रूयां तृप्तिरस्त्ये व मे सदा ।।

kṣuttṛṣṇe dehadharmākhye na mamaite yato dvija | pṛṣṭohaṃ yattvayā brūyāṃ tṛptirastye va me sadā ||

पुमान सर्वगतो व्यापी आकाशवदयं यतः । अतो ऽहं प्रत्यगात्मास्मीत्येतदर्थे भवेत कथं ।।

pumān sarvagato vyāpī ākāśavadayaṃ yataḥ | ato 'haṃ pratyagātmāsmītyetadarthe bhavet kathaṃ ||

सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः । त्वं चान्यो न भवेन्नापि नान्यस्त्वत्तो ऽस्मि वा प्यहं ।।

so 'haṃ gantā na cāgantā naikadeśaniketanaḥ | tvaṃ cānyo na bhavennāpi nānyastvatto 'smi vā pyahaṃ ||

मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभवेत । पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ।।

mṛṇmayaṃ hi gṛhaṃ yadvanmṛdāliptaṃ sthirībhavet | pārthivo 'yaṃ tathā dehaḥ pārthivaiḥ paramāṇubhiḥ ||

ऋतुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतो ऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः ।।

ṛturasmi tavācāryaḥ prajñādānāya te dvija | ihāgato 'haṃ yāsyāmi paramārthastavoditaḥ ||

एकमेवमिदं विद्धि न भेदः सकलं जगत । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः ।।

ekamevamidaṃ viddhi na bhedaḥ sakalaṃ jagat | vāsudevābhidheyasya svarūpaṃ paramātmanaḥ ||

ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ । निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमब्रवीत । एकान्ते स्थीयते कस्मान्निदाघं ऋतुरब्रवीत ।।

ṛturvarṣasahasrānte punastannagaraṃ yayau | nidāghaṃ nagaraprānte ekānte sthitamabravīt | ekānte sthīyate kasmānnidāghaṃ ṛturabravīt ||

भो विप्र जनसंवादो महानेष नरेश्वर । प्रविवीक्ष्य पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया ।।

bho vipra janasaṃvādo mahāneṣa nareśvara | pravivīkṣya puraṃ ramyaṃ tenātra sthīyate mayā ||

नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम ।।

narādhipo 'tra katamaḥ katamaścetaro janaḥ | kathyatāṃ me dvijaśreṣṭha tvamabhijño dvijottama ||

यो ऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिशृङ्गसमुत्थितं । अधिरूढो नरेन्द्रो ऽयं परिवारस्तथेतरः ।।

yo 'yaṃ gajendramunmattamadriśṛṅgasamutthitaṃ | adhirūḍho narendro 'yaṃ parivārastathetaraḥ ||

गजो यो ऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्येष स भूपतिः । ऋतुराह गजः को ऽत्र राजा चाह निदाघकः ।।

gajo yo 'yamadho brahmannuparyeṣa sa bhūpatiḥ | ṛturāha gajaḥ ko 'tra rājā cāha nidāghakaḥ ||

ऋतुर्निदाघ आरूढो दृष्टान्तं पश्य वाहनं । उपर्यहं यथा राजा त्वमधः कुञ्जरो यथा ।।

ṛturnidāgha ārūḍho dṛṣṭāntaṃ paśya vāhanaṃ | uparyahaṃ yathā rājā tvamadhaḥ kuñjaro yathā ||

ऋतुः प्राह निदाघन्तं कतमस्त्वामहं वदे । उक्तो निदाघस्तन्नत्वा प्राह मे त्वं गुरुर्ध्रुवम ।।

ṛtuḥ prāha nidāghantaṃ katamastvāmahaṃ vade | ukto nidāghastannatvā prāha me tvaṃ gururdhruvam ||

नान्यस्माद्द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा । ऋतुः प्राह निदाघन्तं ब्रह्मज्ञानाय चागतः । परमार्थं सारभूतमद्वैतं दर्शितं मया ।।

nānyasmāddvaitasaṃskārasaṃskṛtaṃ mānasaṃ tathā | ṛtuḥ prāha nidāghantaṃ brahmajñānāya cāgataḥ | paramārthaṃ sārabhūtamadvaitaṃ darśitaṃ mayā ||

निदाघो ऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत । सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनि ।।

nidāgho 'pyupadeśena tenādvaitaparo 'bhavat | sarvabhūtānyabhedena dadṛśe sa tadātmani ||

अवाप मुक्तिं ज्ञानात्स तथा त्वं मुक्तिमाप्स्यसि । एकः समस्तं त्वञ्चाहं विष्णुः सर्वगतो यतः ।।

avāpa muktiṃ jñānātsa tathā tvaṃ muktimāpsyasi | ekaḥ samastaṃ tvañcāhaṃ viṣṇuḥ sarvagato yataḥ ||

पीतनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः । भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः स पृथक पृथक ।।

pītanīlādibhedena yathaikaṃ dṛśyate nabhaḥ | bhrāntidṛṣṭibhirātmāpi tathaikaḥ sa pṛthak pṛthak ||

मुक्तिं ह्य अवाप भवतो ज्ञानसारेण भूपतिः । संसाराज्ञानवृक्षारिज्ञानं ब्रह्मेति चिन्तय ।।

muktiṃ hy avāpa bhavato jñānasāreṇa bhūpatiḥ | saṃsārājñānavṛkṣārijñānaṃ brahmeti cintaya ||