कारकं सम्प्रवक्ष्यामि विभक्त्यर्थसमन्वितं । ग्रामो ऽस्ति हेमहार्केह नौमि विष्णुं श्रिया सह ।।

kārakaṃ sampravakṣyāmi vibhaktyarthasamanvitaṃ | grāmo 'sti hemahārkeha naumi viṣṇuṃ śriyā saha ||

स्वतन्त्रः कर्ता विद्यान्तं कृतिनः समुपासते । हेतुकर्तालम्भयते हितं वै कर्मकर्तरि ।।

svatantraḥ kartā vidyāntaṃ kṛtinaḥ samupāsate | hetukartālambhayate hitaṃ vai karmakartari ||

स्वयं भिद्येत प्राकृतधीः स्वयञ्च छिद्यते तरुः । कर्ताभिहित उत्तमः कर्तानभिहितो ऽधमः ।।

svayaṃ bhidyet prākṛtadhīḥ svayañca chidyate taruḥ | kartābhihita uttamaḥ kartānabhihito 'dhamaḥ ||

कर्तानभिहितो धर्मः शिष्ये व्याख्यायते यथा । कर्ता पञ्चविधः प्रोक्तः कर्म सप्तविधं शृणु ।।

kartānabhihito dharmaḥ śiṣye vyākhyāyate yathā | kartā pañcavidhaḥ proktaḥ karma saptavidhaṃ śṛṇu ||

ईप्सितं कर्म च यथा श्रद्दधाति हरिं यतिः । अनीप्सितं कर्म यथा अहिं लङ्घयते भृशं ।।

īpsitaṃ karma ca yathā śraddadhāti hariṃ yatiḥ | anīpsitaṃ karma yathā ahiṃ laṅghayate bhṛśaṃ ||

नैवेप्सितं नानीप्सितं दुग्धं सम्भक्ष्यन्रजः । भक्ष्येद्प्यकथितं गोपालो दोग्धि गां पयः ।।

naivepsitaṃ nānīpsitaṃ dugdhaṃ sambhakṣyanrajaḥ | bhakṣyedpyakathitaṃ gopālo dogdhi gāṃ payaḥ ||

कर्तृकर्माथ गमयेच्छिष्यं ग्रामं गुरुर्यथा । कर्म चाभिहितं पूजा क्रियते वै श्रिये हरेः ।।

kartṛkarmātha gamayecchiṣyaṃ grāmaṃ gururyathā | karma cābhihitaṃ pūjā kriyate vai śriye hareḥ ||

कर्मानभिहितं स्तोत्रं हरेः कुर्यात सर्वदं । करणं द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमभ्यन्तरं तथा ।।

karmānabhihitaṃ stotraṃ hareḥ kuryāt sarvadaṃ | karaṇaṃ dvividhaṃ proktaṃ vāhyamabhyantaraṃ tathā ||

चक्षुषा रूपं गृह्णीति वाह्यं दात्रेण तल्लुनेत । सम्प्रदानं त्रिधा प्रोक्तं प्रेरकं ब्राह्मणाय गां ।।

cakṣuṣā rūpaṃ gṛhṇīti vāhyaṃ dātreṇa tallunet | sampradānaṃ tridhā proktaṃ prerakaṃ brāhmaṇāya gāṃ ||

नरो ददापि नृपतये दासन्तदनुमन्तृकं । अनिराकर्तृकं भर्त्रे दद्यात पुष्पाणि सज्जनः ।।

naro dadāpi nṛpataye dāsantadanumantṛkaṃ | anirākartṛkaṃ bhartre dadyāt puṣpāṇi sajjanaḥ ||

अपदानं द्विधा प्रोक्तं चलमश्वात्तु धावतः । पतितश्चाचलं ग्रामादागच्छति स वैष्णवः ।।

apadānaṃ dvidhā proktaṃ calamaśvāttu dhāvataḥ | patitaścācalaṃ grāmādāgacchati sa vaiṣṇavaḥ ||

चतुर्धा चाधिकरणं व्यापकन्दध्नि घृतम । तिलेषु तैलं देवार्थमौपश्लेषिकमुच्यते ।।

caturdhā cādhikaraṇaṃ vyāpakandadhni ghṛtam | tileṣu tailaṃ devārthamaupaśleṣikamucyate ||

गृहे तिष्ठेत कपिर्वृक्षे स्मृतं वैषयिकं यथा । जले मत्स्यो वने सिंहः स्मृतं सामीप्यकं यथा ।।

gṛhe tiṣṭhet kapirvṛkṣe smṛtaṃ vaiṣayikaṃ yathā | jale matsyo vane siṃhaḥ smṛtaṃ sāmīpyakaṃ yathā ||

गङ्गायां घो षो वसति औपचारिकमीदृशं । तृतीया वाथ वा षष्ठी स्मृतानभिहिते तथा ।।

gaṅgāyāṃ gho ṣo vasati aupacārikamīdṛśaṃ | tṛtīyā vātha vā ṣaṣṭhī smṛtānabhihite tathā ||

विष्णुः सम्पूज्यते लोकैर गन्तव्यन्तेन तस्य वा । प्रथमाभिहितकर्तृकर्मणोः प्रणमेद्धरिम ।।

viṣṇuḥ sampūjyate lokair gantavyantena tasya vā | prathamābhihitakartṛkarmaṇoḥ praṇameddharim ||

हेतौ तृतीया चान्नेन वसेद्वृक्षाय वै जलं । चतुर्थी तादर्थ्ये ऽभिहिता पञ्चमी पर्युपाङ्मुखैः ।।

hetau tṛtīyā cānnena vasedvṛkṣāya vai jalaṃ | caturthī tādarthye 'bhihitā pañcamī paryupāṅmukhaiḥ ||

योगे वृष्टः परि ग्रामाद्देवो ऽयं बलवत पुरा । पूर्वो ग्रामादृते विष्णोर्न मुक्तिरितरो हरेः ।।

yoge vṛṣṭaḥ pari grāmāddevo 'yaṃ balavat purā | pūrvo grāmādṛte viṣṇorna muktiritaro hareḥ ||

पृथग्विनाद्यैस्तृतीया पञ्चमी च तथा भवेत । पृथग्ग्रामाद्विहारेण विना श्रीश च श्रिया श्रियः ।।

pṛthagvinādyaistṛtīyā pañcamī ca tathā bhavet | pṛthaggrāmādvihāreṇa vinā śrīś ca śriyā śriyaḥ ||

कर्मप्रवचनीयाख्यैर द्वितीया योगतो भवेत । अन्वर्जुनञ्च योद्धारो ह्य अभितो ग्राममीरितं ।।

karmapravacanīyākhyair dvitīyā yogato bhavet | anvarjunañca yoddhāro hy abhito grāmamīritaṃ ||

नमःस्वाहास्वधास्वस्तिवषडाद्यैश चतुर्थ्यपि । नमो देवाय ते स्वस्ति तुमर्थाद्भावाचिनः ।।

namaḥsvāhāsvadhāsvastivaṣaḍādyaiś caturthyapi | namo devāya te svasti tumarthādbhāvācinaḥ ||

पाकाय पक्तये याति तृतीया सहयोगके । हेत्वर्थे कुत्सिते ऽङ्गे सा तृतीया च विशेषणे ।।

pākāya paktaye yāti tṛtīyā sahayogake | hetvarthe kutsite 'ṅge sā tṛtīyā ca viśeṣaṇe ||

पितागात्सह पुत्रेण काणो ऽक्ष्णा गदया हरिः । अर्थेन निवसेद्भृत्यः काले भावे च सप्तमौ ।।

pitāgātsaha putreṇa kāṇo 'kṣṇā gadayā hariḥ | arthena nivasedbhṛtyaḥ kāle bhāve ca saptamau ||

विष्णौ नते भवेन्मुक्तिर्वसन्ते स गतो हरिम । सताम्पतिः ।।

viṣṇau nate bhavenmuktirvasante sa gato harim | satāmpatiḥ ||

नृणां साक्षी नृषु साक्षी गोषु नाथो गवाम्पतिः । गोषु सूतो गवां सूतो राज्ञां दायादको ऽस्त्विह ।।

nṛṇāṃ sākṣī nṛṣu sākṣī goṣu nātho gavāmpatiḥ | goṣu sūto gavāṃ sūto rājñāṃ dāyādako 'stviha ||

अन्नस्य हेतोर्वसति षष्ठी स्मृत्यर्थकर्मणि । मातुः स्मरति गोप्तारं नित्यं स्यात कर्तृकर्मणोः । अपां भेत्ता तव कृतिर्न निष्ठादिषु षष्ठ्यपि ।।

annasya hetorvasati ṣaṣṭhī smṛtyarthakarmaṇi | mātuḥ smarati goptāraṃ nityaṃ syāt kartṛkarmaṇoḥ | apāṃ bhettā tava kṛtirna niṣṭhādiṣu ṣaṣṭhyapi ||