अक्षरं परमं ब्रह्म सनातनमजं विभुं । वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम ।।

akṣaraṃ paramaṃ brahma sanātanamajaṃ vibhuṃ | vedānteṣu vadantyekaṃ caitanyaṃ jyotirīśvaram ||

आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन । व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्काररसाह्वया ।।

ānandaḥ sahajastasya vyajyate sa kadācana | vyaktiḥ sā tasya caitanyacamatkārarasāhvayā ||

आद्यस्तस्य विकारो यः सो ऽहङ्कार इति स्मृतः । ततो ऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं ।।

ādyastasya vikāro yaḥ so 'haṅkāra iti smṛtaḥ | tato 'bhimānastatredaṃ samāptaṃ bhuvanatrayaṃ ||

अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी । व्यभिचार्यादिसामान्यात शृङ्गार इति गीयते ।।

abhimānādratiḥ sā ca paripoṣamupeyuṣī | vyabhicāryādisāmānyāt śṛṅgāra iti gīyate ||

तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः । स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः ।।

tadbhedāḥ kāmamitare hāsyādyā apyanekaśaḥ | svasvasthādiviśeṣotthaparighoṣasvalakṣaṇāḥ ||

सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः । रागाद्भवति शृङ्गारो रौद्रस्तैक्ष्णात प्रजायते ।।

sattvādiguṇasantānājjāyante paramātmanaḥ | rāgādbhavati śṛṅgāro raudrastaikṣṇāt prajāyate ||

वीरो ऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्वीभत्स इष्यते । शृङ्गाराज्ज्यायते हासो रौद्रात्तु करुणो रसः ।।

vīro 'vaṣṭambhajaḥ saṅkocabhūrvībhatsa iṣyate | śṛṅgārājjyāyate hāso raudrāttu karuṇo rasaḥ ||

वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः । शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः ।।

vīrāccādbhutaniṣpattiḥ syādvībhatsādbhayānakaḥ | śṛṅgārahāsyakaruṇā raudravīrabhayānakāḥ ||

वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः । लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा ।।

vībhatsādbhutaśāntākhyāḥ svabhāvāccaturo rasāḥ | lakṣmīriva vinā tyāgānna vāṇī bhāti nīrasā ||

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः । यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते ।।

apāre kāvyasaṃsāre kavireva prajāpatiḥ | yathā vai rocate viśvaṃ tathedaṃ parivartate ||

शृङ्गारी चेत कविः काव्ये जातं रसमयं जगत । स चेत कविर्वीतरागो नीरसं व्यक्तमेव तत ।।

śṛṅgārī cet kaviḥ kāvye jātaṃ rasamayaṃ jagat | sa cet kavirvītarāgo nīrasaṃ vyaktameva tat ||

न भावहीनो ऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः । भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति ।।

na bhāvahīno 'sti raso na bhāvo rasavarjitaḥ | bhāvayanti rasānebhirbhāvyante ca rasā iti ||

स्थायिनो ऽष्टौ रतिमुखाः स्तम्भाद्या व्यभिचारिणः । मनो ऽनुकूले ऽनुभवः सुखस्य रतिरिष्यते ।।

sthāyino 'ṣṭau ratimukhāḥ stambhādyā vyabhicāriṇaḥ | mano 'nukūle 'nubhavaḥ sukhasya ratiriṣyate ||

हर्षादिभिश च मनसो विकाशो हास उच्यते । चित्रादिदर्शनाच्चेतोवैक्लव्यं ब्रुवते भयम ।।

harṣādibhiś ca manaso vikāśo hāsa ucyate | citrādidarśanāccetovaiklavyaṃ bruvate bhayam ||

जुगुप्सा च पदार्थानां निन्दा दौर्भाग्यवाहिनां । विस्मयो ऽतिशयेनार्थदर्शनाच्चित्तविस्तृतिः ।।

jugupsā ca padārthānāṃ nindā daurbhāgyavāhināṃ | vismayo 'tiśayenārthadarśanāccittavistṛtiḥ ||

अष्टौ स्तम्भादयः सत्त्वाद्रजसस्तमसः परम । स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागाद्युपाहितः ।।

aṣṭau stambhādayaḥ sattvādrajasastamasaḥ param | stambhaśceṣṭāpratīghāto bhayarāgādyupāhitaḥ ||

श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्जलं । स्वेदो हर्षादिभिर्देहोच्छासो ऽन्तःपुलकोद्गमः ।।

śramarāgādyupetāntaḥkṣobhajanma vapurjalaṃ | svedo harṣādibhirdehocchāso 'ntaḥpulakodgamaḥ ||

हर्षादिजन्मवाक्सङ्गः स्वरभेदो भयादिभिः । मनोवैक्लव्यमिच्छन्ति शोकमिष्टक्षयादिभिः ।।

harṣādijanmavāksaṅgaḥ svarabhedo bhayādibhiḥ | manovaiklavyamicchanti śokamiṣṭakṣayādibhiḥ ||

क्रोधस्तैक्ष्णप्रबोधश च प्रतिकूलानुकारिणि । पुरुषार्थसमाप्त्यार्थो यः स उत्साह उच्यते ।।

krodhastaikṣṇaprabodhaś ca pratikūlānukāriṇi | puruṣārthasamāptyārtho yaḥ sa utsāha ucyate ||

चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्तितः । वैवर्ण्यञ्च विषादादिजन्मा कान्तिविपर्ययः ।।

cittakṣobhabhavottambho vepathuḥ parikīrtitaḥ | vaivarṇyañca viṣādādijanmā kāntiviparyayaḥ ||

दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम । इन्द्रयाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः ।।

duḥkhānandādijannetrajalamaśru ca viśrutam | indrayāṇāmastamayaḥ pralayo laṅghanādibhiḥ ||

वैराग्यादिर्मनःखेदो निर्वेद इति कथ्यते । मनःपीडादिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा ।।

vairāgyādirmanaḥkhedo nirveda iti kathyate | manaḥpīḍādijanmā ca sādo glāniḥ śarīragā ||

शङ्कानिष्टागमोत्प्रेक्षा स्यादसूया च मत्सरः । मदिराद्युपयोगोत्थं मनःसंमोहनं मदः ।।

śaṅkāniṣṭāgamotprekṣā syādasūyā ca matsaraḥ | madirādyupayogotthaṃ manaḥsaṃmohanaṃ madaḥ ||

क्रियातिशयजन्मान्तःशरीरोत्थक्लमः श्रमः । शृङ्गारादिक्रियाद्वेषश्चित्तस्यालस्यमुच्यते ।।

kriyātiśayajanmāntaḥśarīrotthaklamaḥ śramaḥ | śṛṅgārādikriyādveṣaścittasyālasyamucyate ||

दैन्यं सत्त्वादपभ्रंशश्चिन्तार्थपरिभावनं । इतिकर्तव्यतोपायाद्रशनं मोह उच्यते ।।

dainyaṃ sattvādapabhraṃśaścintārthaparibhāvanaṃ | itikartavyatopāyādraśanaṃ moha ucyate ||

स्मृतिः स्यादनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं । मतिरर्थपरिच्छेदस्तत्त्वज्ञानोपनायितः ।।

smṛtiḥ syādanubhūtasya vastunaḥ prativimbanaṃ | matirarthaparicchedastattvajñānopanāyitaḥ ||

व्रीडानुरागादिभवः सङ्कोचः कोपि चेतसः । भवेच्चपलातास्थैर्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता ।।

vrīḍānurāgādibhavaḥ saṅkocaḥ kopi cetasaḥ | bhaveccapalātāsthairyaṃ harṣaścittaprasannatā ||

आवेशश च प्रतीकारः शयो वैधुर्यमात्मनः । कर्तव्ये प्रतिभाभ्रंशो जडतेत्यभिधीयते ।।

āveśaś ca pratīkāraḥ śayo vaidhuryamātmanaḥ | kartavye pratibhābhraṃśo jaḍatetyabhidhīyate ||

इष्टप्राप्तेरूपचितः सम्पदाभ्युदयो धृतिः । गर्वाः परेष्ववज्ञानमात्मन्युत्कर्षभावना ।।

iṣṭaprāpterūpacitaḥ sampadābhyudayo dhṛtiḥ | garvāḥ pareṣvavajñānamātmanyutkarṣabhāvanā ||

भवेद्विषादो दैवादेर्विघातो ऽभीष्टवस्तुनि । औत्सुक्यमीप्सिताप्राप्तेर्वाञ्छया तरला स्थितिः ।।

bhavedviṣādo daivādervighāto 'bhīṣṭavastuni | autsukyamīpsitāprāptervāñchayā taralā sthitiḥ ||

चित्तेन्द्रियाणां स्तैमित्यमपस्मारो ऽचला स्थितिः । युद्धे बाधादिभीस्त्रासो वीप्सा चित्तचमत्कृतिः ।।

cittendriyāṇāṃ staimityamapasmāro 'calā sthitiḥ | yuddhe bādhādibhīstrāso vīpsā cittacamatkṛtiḥ ||

क्रोधस्याप्रशमो ऽमर्षः प्रबोधश्चेतनोदयः । अवहित्थं भवेद्गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा ।।

krodhasyāpraśamo 'marṣaḥ prabodhaścetanodayaḥ | avahitthaṃ bhavedguptiriṅgitākāragocarā ||

रोषतो गुरुवाग्दण्डपारुष्यं विदुरुग्रतां । ऊहो वितर्कःस्याद्व्याधिर्मनोवपुरवग्रहः ।।

roṣato guruvāgdaṇḍapāruṣyaṃ vidurugratāṃ | ūho vitarkaḥsyādvyādhirmanovapuravagrahaḥ ||

अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः । तत्त्वज्ञानादिना चेतःकषायो परमः शमः ।।

anibaddhapralāpādirunmādo madanādibhiḥ | tattvajñānādinā cetaḥkaṣāyo paramaḥ śamaḥ ||

कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः । विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते ।।

kavibhiryojanīyā vai bhāvāḥ kāvyādike rasāḥ | vibhāvyate hi ratyādiryatra yena vibhāvyate ||

विभावो नाम सद्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः । रत्यादिभाववर्गो ऽयं यमाजीव्योपजायते ।।

vibhāvo nāma sadvedhālambanoddīpanātmakaḥ | ratyādibhāvavargo 'yaṃ yamājīvyopajāyate ||

आलम्बनविभावो ऽसौ नायकादिभवस तथा । धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस तथा ।।

ālambanavibhāvo 'sau nāyakādibhavas tathā | dhīrodātto dhīroddhataḥ syāddhīralalitas tathā ||

धीरप्रशान्त इत्य एवं चतुर्धा नायकः स्मृतः । अनुकूलो दक्षिणश च शठो धृष्टः प्रवर्तितः ।।

dhīrapraśānta ity evaṃ caturdhā nāyakaḥ smṛtaḥ | anukūlo dakṣiṇaś ca śaṭho dhṛṣṭaḥ pravartitaḥ ||

पीठमर्दो विटश चैव विदूषक इति त्रयः । शृङ्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः ।।

pīṭhamardo viṭaś caiva vidūṣaka iti trayaḥ | śṛṅgāre narmasacivā nāyakasyānunāyakāḥ ||

पीठमर्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः । विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः ।।

pīṭhamardaḥ sambalakaḥ śrīmāṃstadveśajo viṭaḥ | vidūṣako vaihasikastvaṣṭanāyakanāyikāḥ ||

स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः । सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः ।।

svakīyā parakīyā ca punarbhūriti kauśikāḥ | sāmānyā na punarbhūrirityādyā bahubhedataḥ ||

उद्दिपनविभावास्ते संस्कारैर विविधैः स्थितैः । आलम्बनविभावेषु भावानुद्वीपयन्ति ये ।।

uddipanavibhāvāste saṃskārair vividhaiḥ sthitaiḥ | ālambanavibhāveṣu bhāvānudvīpayanti ye ||

चतुःषष्टिकला द्वेधा कर्माद्यैर गीतिकादिभिः । कुहकं स्मृतिरप्येषां प्रायो हासोपहारकः ।।

catuḥṣaṣṭikalā dvedhā karmādyair gītikādibhiḥ | kuhakaṃ smṛtirapyeṣāṃ prāyo hāsopahārakaḥ ||

आलम्बनविभावस्य भावैर उद्बुद्धसंस्कृतैः । मनोवाग्बुद्धिवपुषां स्मृतीछाद्वेषयत्नतः ।।

ālambanavibhāvasya bhāvair udbuddhasaṃskṛtaiḥ | manovāgbuddhivapuṣāṃ smṛtīchādveṣayatnataḥ ||

आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः । स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते ।।

ārambha eva viduṣāmanubhāva iti smṛtaḥ | sa cānubhūyate cātra bhavatyuta nirucyate ||

मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते । द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईदृशो ऽपि प्रसिध्यति ।।

manovyāpārabhūyiṣṭho mana ārambha ucyate | dvividhaḥ pauruṣastraiṇa īdṛśo 'pi prasidhyati ||

शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च । ललितञ्च तथौदार्यन्तेजो ऽष्टाविति पौरुषाः ।।

śobhā vilāso mādhuryaṃ sthairyaṃ gāmbhīryameva ca | lalitañca tathaudāryantejo 'ṣṭāviti pauruṣāḥ ||

नीचनिन्दोत्तमस्पर्धा शौर्यं दाक्षादिकारणं । मनोधर्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा ।।

nīcanindottamaspardhā śauryaṃ dākṣādikāraṇaṃ | manodharme bhavecchobhā śobhate bhavanaṃ yathā ||

भावो हावश च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च । दीप्तिर्माधुर्यशौर्ये च प्रागल्भ्यं स्यादुदारता ।।

bhāvo hāvaś ca helā ca śobhā kāntistathaiva ca | dīptirmādhuryaśaurye ca prāgalbhyaṃ syādudāratā ||

स्थैर्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः । भावो विलासो हावःस्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः ।।

sthairyaṃ gambhīratā strīṇāṃ vibhāvā dvādaśeritāḥ | bhāvo vilāso hāvaḥsyādbhāvaḥ kiñcicca harṣajaḥ ||

वाचो युक्तिर्भवेद्वागारम्भो द्वादश एव सः । तत्राभाषणमालापः प्रलापो वचनं वहु ।।

vāco yuktirbhavedvāgārambho dvādaśa eva saḥ | tatrābhāṣaṇamālāpaḥ pralāpo vacanaṃ vahu ||

विलापो दुःखवचनमनुलापो ऽसकृद्वचः । संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापो ऽन्यथावचः ।।

vilāpo duḥkhavacanamanulāpo 'sakṛdvacaḥ | saṃlāpa uktapratyuktamapalāpo 'nyathāvacaḥ ||

वार्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम । तत्त्वदेशो ऽतिदेशो ऽयमपदेशो ऽन्यवर्णनम ।।

vārtāprayāṇaṃ sandeśo nirdeśaḥ pratipādanam | tattvadeśo 'tideśo 'yamapadeśo 'nyavarṇanam ||

उपदेशश च शिक्षावाक व्याजोक्तिर्व्यपदेशकः । बोधाय एष व्यापारःसुबुद्ध्यारम्भ इष्यते । तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः ।।

upadeśaś ca śikṣāvāk vyājoktirvyapadeśakaḥ | bodhāya eṣa vyāpāraḥsubuddhyārambha iṣyate | tasya bhedāstrayaste ca rītivṛttipravṛttayaḥ ||