भरते ऽथ गते रामः पित्रादीनभ्यपूजयत । राजा दशरथो रामम उवाच शृणु राघव ।।

bharate 'tha gate rāmaḥ pitrādīnabhyapūjayat | rājā daśaratho rāmam uvāca śṛṇu rāghava ||

गुणानुरागाद्राज्ये त्वं प्रजाभिरभिषेचितः । मनसाहं प्रभाते ते यौवराज्यं ददामि ह ।।

guṇānurāgādrājye tvaṃ prajābhirabhiṣecitaḥ | manasāhaṃ prabhāte te yauvarājyaṃ dadāmi ha ||

रात्रौ त्वं सीतया सार्धं संयतः सुव्रतो भव । राज्ञश च मन्त्रिणश्चाष्टौ सवसिष्ठास तथाब्रुवन ।।

rātrau tvaṃ sītayā sārdhaṃ saṃyataḥ suvrato bhava | rājñaś ca mantriṇaścāṣṭau savasiṣṭhās tathābruvan ||

सृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः । अशोको धर्मपालश च सुमन्त्रः सवसिष्ठकः ।।

sṛṣṭirjayanto vijayaḥ siddhārtho rāṣṭravardhanaḥ | aśoko dharmapālaś ca sumantraḥ savasiṣṭhakaḥ ||

पित्रादिवचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स राघवः । स्थितो देवार्चनं कृत्वा कौशल्यायै निवेद्य तत ।।

pitrādivacanaṃ śrutvā tathetyuktvā sa rāghavaḥ | sthito devārcanaṃ kṛtvā kauśalyāyai nivedya tat ||

राजोवाच वसिष्ठादीन रामराज्याभिषेचने । सम्भारान सम्भवन्तु स्म इत्य उक्त्वा कैकेयीङ्गतः ।।

rājovāca vasiṣṭhādīn rāmarājyābhiṣecane | sambhārān sambhavantu sma ity uktvā kaikeyīṅgataḥ ||

अयोध्यालङ्कृतिं दृष्ट्वा ज्ञात्वा रामाभिषेचनं । भविष्यतीत्याचचक्षे कैकेयीं मन्थरा सखी ।।

ayodhyālaṅkṛtiṃ dṛṣṭvā jñātvā rāmābhiṣecanaṃ | bhaviṣyatītyācacakṣe kaikeyīṃ mantharā sakhī ||

पादौ गृहीत्वा रामेण कर्षिता सापराधतः । तेन वैरेण सा राम-वनवासञ्च काङ्क्षति ।।

pādau gṛhītvā rāmeṇa karṣitā sāparādhataḥ | tena vaireṇa sā rāma-vanavāsañca kāṅkṣati ||

कैकेयि त्वं समुत्तिष्ठ रामराज्याभिषेचनं । मरणं तव पुत्रस्य मम ते नात्र संशयः ।।

kaikeyi tvaṃ samuttiṣṭha rāmarājyābhiṣecanaṃ | maraṇaṃ tava putrasya mama te nātra saṃśayaḥ ||

कब्जयोक्तञ्च तच छ्रुत्वा एकमाभरणं ददौ । उवाच मे यथा रामस तथा मे भरतः सुतः ।।

kabjayoktañca tac chrutvā ekamābharaṇaṃ dadau | uvāca me yathā rāmas tathā me bharataḥ sutaḥ ||

उपायन्तु न पश्यामि भरतो येन राज्यभाक । कैकेयीमब्रवीत क्रुद्धा हारं त्यक्त्वाथ मन्थरा ।।

upāyantu na paśyāmi bharato yena rājyabhāk | kaikeyīmabravīt kruddhā hāraṃ tyaktvātha mantharā ||

बालिशे रक्ष भरतम आत्मानं माञ्च राघवात । भविता राघवो राजा राघवस्य ततः सुतः ।।

bāliśe rakṣa bharatam ātmānaṃ māñca rāghavāt | bhavitā rāghavo rājā rāghavasya tataḥ sutaḥ ||

राजवंशस्तु कैकेयि भरतात परिहास्यते । देवासुरे पुरा युद्धे शम्बरेण हताः सुराः ।।

rājavaṃśastu kaikeyi bharatāt parihāsyate | devāsure purā yuddhe śambareṇa hatāḥ surāḥ ||

रात्रौ भर्ता गतस्तत्र रक्षितो विद्यया त्वया । वरद्वयन्तदा प्रादाद याचेदानीं नृपञ्च तत ।।

rātrau bhartā gatastatra rakṣito vidyayā tvayā | varadvayantadā prādād yācedānīṃ nṛpañca tat ||

रामस्य च वनेवासं नव वर्षाणि पञ्च च । यौवराज्यञ्च भरते तदिदानीं प्रदास्यति ।।

rāmasya ca vanevāsaṃ nava varṣāṇi pañca ca | yauvarājyañca bharate tadidānīṃ pradāsyati ||

प्रोत्साहिता कुब्जया सा अनर्थे चार्थदर्शिनी । उवाच सदुपायं मे कच्चित्तं कारयिष्यति ।।

protsāhitā kubjayā sā anarthe cārthadarśinī | uvāca sadupāyaṃ me kaccittaṃ kārayiṣyati ||

क्रोधागारं प्रविष्टाथ पतिता भुवि मूर्छिता । द्विजादीनर्चयित्वाथ राजा दशरथस्तदा ।।

krodhāgāraṃ praviṣṭātha patitā bhuvi mūrchitā | dvijādīnarcayitvātha rājā daśarathastadā ||

ददर्श केकयीं रुष्टाम उवाच कथमीदृशी । रोगार्ता किं भयोद्विग्ना किमिच्छसि करोमि तत ।।

dadarśa kekayīṃ ruṣṭām uvāca kathamīdṛśī | rogārtā kiṃ bhayodvignā kimicchasi karomi tat ||

येन रामेण हि विना न जीवामि मुहूर्तकम । शपामि तेन कुर्यां वै वाञ्छितं तव सुन्दरि ।।

yena rāmeṇa hi vinā na jīvāmi muhūrtakam | śapāmi tena kuryāṃ vai vāñchitaṃ tava sundari ||

सत्यं ब्रूहीति सोवाच नृपं मह्यं ददासि चेत । वरद्वयं पूर्वदत्तं सत्यात त्वं देहि मे नृप ।।

satyaṃ brūhīti sovāca nṛpaṃ mahyaṃ dadāsi cet | varadvayaṃ pūrvadattaṃ satyāt tvaṃ dehi me nṛpa ||

चतुर्दशसमा रामो वने वसतु संयतः । सम्भारैर एभिरद्यैव भरतोत्राभिषेच्यताम ।।

caturdaśasamā rāmo vane vasatu saṃyataḥ | sambhārair ebhiradyaiva bharatotrābhiṣecyatām ||

विषं पीत्वा मरिष्यामि दास्यसि त्वं न चेन्नृप । तच छ्रुत्वा मूर्छितो भूमौ वज्राहत इवापतत ।।

viṣaṃ pītvā mariṣyāmi dāsyasi tvaṃ na cennṛpa | tac chrutvā mūrchito bhūmau vajrāhata ivāpatat ||

मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्य कैकेयीमिदमब्रवीत । किं कृतं तव रामेण मया वा पापनिश चये ।।

muhūrtāccetanāṃ prāpya kaikeyīmidamabravīt | kiṃ kṛtaṃ tava rāmeṇa mayā vā pāpaniś caye ||

यन्मामेवं ब्रवीषि त्वं सर्वलोकाप्रियङ्करि । केवलं त्वत्प्रियं कृत्वा भविष्यामि सुनिन्दितः ।।

yanmāmevaṃ bravīṣi tvaṃ sarvalokāpriyaṅkari | kevalaṃ tvatpriyaṃ kṛtvā bhaviṣyāmi suninditaḥ ||

या त्वं भार्या कालरात्री भरतो नेदृशः सुतः । प्रशाधि विधवा राज्यं मृते मयि गते सुते ।।

yā tvaṃ bhāryā kālarātrī bharato nedṛśaḥ sutaḥ | praśādhi vidhavā rājyaṃ mṛte mayi gate sute ||

सत्यपाशनिबद्धस्तु राममाहूय चाब्रवीत । कैकेय्या वञ्चितो राम राज्यं कुरु निगृह्य माम ।।

satyapāśanibaddhastu rāmamāhūya cābravīt | kaikeyyā vañcito rāma rājyaṃ kuru nigṛhya mām ||

त्वया वने तु वस्तव्यं कैकेयीभरतो नृपः । पितरञ्चैव कैकेयीं नमस्कृत्य प्रदक्षिणं ।।

tvayā vane tu vastavyaṃ kaikeyībharato nṛpaḥ | pitarañcaiva kaikeyīṃ namaskṛtya pradakṣiṇaṃ ||

कृत्वा नत्वा च कौशल्यां समाश्वस्य सलक्ष्मणः । सीतया भार्यया सार्धं सरथः ससुमन्त्रकः ।।

kṛtvā natvā ca kauśalyāṃ samāśvasya salakṣmaṇaḥ | sītayā bhāryayā sārdhaṃ sarathaḥ sasumantrakaḥ ||

दत्वा दानानि विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव सः । मातृभिश चैव विप्राद्यैः शोकार्तैर निर्गतः पुरात ।।

datvā dānāni viprebhyo dīnānāthebhya eva saḥ | mātṛbhiś caiva viprādyaiḥ śokārtair nirgataḥ purāt ||

उषित्वा तमसातीरे रात्रौ पौरान विहाय च । प्रभाते तमपश्यन्तो ऽयोध्यां ते पुनरागताः ।।

uṣitvā tamasātīre rātrau paurān vihāya ca | prabhāte tamapaśyanto 'yodhyāṃ te punarāgatāḥ ||

रुदन राजापि कौशल्या-गृहमागात सुदुःखितः । पौरा जना स्त्रियः सर्वा रुरुदू राजयोषितः ।।

rudan rājāpi kauśalyā-gṛhamāgāt suduḥkhitaḥ | paurā janā striyaḥ sarvā rurudū rājayoṣitaḥ ||

रामो रथस्थश्चीराढ्यः शृङ्गवेरपुरं ययौ । गुहेन पूजितस्तत्र इङ्गुदीमूलमाश्रितः ।।

rāmo rathasthaścīrāḍhyaḥ śṛṅgaverapuraṃ yayau | guhena pūjitastatra iṅgudīmūlamāśritaḥ ||

लक्ष्मणः स गुहो रात्रौ चक्रतुर्जागरं हि तौ । सुमन्त्रं सरथं त्यक्त्वा प्रातर नावाथ जाह्नवीं ।।

lakṣmaṇaḥ sa guho rātrau cakraturjāgaraṃ hi tau | sumantraṃ sarathaṃ tyaktvā prātar nāvātha jāhnavīṃ ||

रामलक्ष्मणसीताश च तीर्णा आपुः प्रयागकम । भरद्वाजं नमस्कृत्य चित्रकूटं गिरिं ययुः ।।

rāmalakṣmaṇasītāś ca tīrṇā āpuḥ prayāgakam | bharadvājaṃ namaskṛtya citrakūṭaṃ giriṃ yayuḥ ||

वास्तुपूजान्ततः कृत्वा स्थिता मन्दाकिनीतटे । सीतायै दर्शयामास चित्रकूटञ्च राघवः ।।

vāstupūjāntataḥ kṛtvā sthitā mandākinītaṭe | sītāyai darśayāmāsa citrakūṭañca rāghavaḥ ||

नखैर विदारयन्तन्तां काकन्तच्चक्षुराक्षिपत । ऐषिकास्त्रेण शरणं प्राप्तो देवान विहायसः ।।

nakhair vidārayantantāṃ kākantaccakṣurākṣipat | aiṣikāstreṇa śaraṇaṃ prāpto devān vihāyasaḥ ||

रामे वनं गते राजा षष्ठे ऽह्नि निशि चाब्रवीत । कौशल्यां स कथां पौर्वां यदज्ञानद्धतः पुरा ।।

rāme vanaṃ gate rājā ṣaṣṭhe 'hni niśi cābravīt | kauśalyāṃ sa kathāṃ paurvāṃ yadajñānaddhataḥ purā ||

कौमारे शरयूतीरे यज्ञदत्तकुमारकः । शब्दभेदाच्च कुम्भेन शब्दं कुर्वंश च तत्पिता ।।

kaumāre śarayūtīre yajñadattakumārakaḥ | śabdabhedācca kumbhena śabdaṃ kurvaṃś ca tatpitā ||

शशाप विलपन्मात्रा शोकं कृत्वा रुदन्मुहुः । पुत्रं विना मरिष्यावस त्वं च शोकान्मरिष्यसि ।।

śaśāpa vilapanmātrā śokaṃ kṛtvā rudanmuhuḥ | putraṃ vinā mariṣyāvas tvaṃ ca śokānmariṣyasi ||

पुत्रं विना स्मरन शोकात कौशल्ये मरणं मम । कथामुक्त्वाथ हा रामम उक्त्वा राजा दिवङ्गतः ।।

putraṃ vinā smaran śokāt kauśalye maraṇaṃ mama | kathāmuktvātha hā rāmam uktvā rājā divaṅgataḥ ||

सुप्तं मत्त्वाथ कौशल्या सुप्ता शोकार्तमेव सा । सुप्रभाते गायनाश च सूतमागधवन्दिनः ।।

suptaṃ mattvātha kauśalyā suptā śokārtameva sā | suprabhāte gāyanāś ca sūtamāgadhavandinaḥ ||

प्रबोधका बोधयन्ति न च बुध्यत्यसौ मृतः । कौशल्या तं मृतं ज्ञात्वा हा हतास्मीति चाब्रवीत ।।

prabodhakā bodhayanti na ca budhyatyasau mṛtaḥ | kauśalyā taṃ mṛtaṃ jñātvā hā hatāsmīti cābravīt ||

नरा नार्यो ऽथ रुरुदुर आनीतो भरतस्तदा । वशिष्ठाद्यैः सशत्रुघ्नः शीघ्रं राजगृहात्पुरीम ।।

narā nāryo 'tha rurudur ānīto bharatastadā | vaśiṣṭhādyaiḥ saśatrughnaḥ śīghraṃ rājagṛhātpurīm ||

दृष्ट्वा सशोकां कैकेयीं निन्दयामास दुःखितः । अकीर्तिः पातिता मूर्ध्नि कौशल्यां स प्रशस्य च ।।

dṛṣṭvā saśokāṃ kaikeyīṃ nindayāmāsa duḥkhitaḥ | akīrtiḥ pātitā mūrdhni kauśalyāṃ sa praśasya ca ||

पितरन्तैलद्रोणिस्थं संस्कृत्य सरयूतटे । वशिष्ठाद्यैर जनैर उक्तो राज्यं कुर्विति सो ऽब्रवीत ।।

pitarantailadroṇisthaṃ saṃskṛtya sarayūtaṭe | vaśiṣṭhādyair janair ukto rājyaṃ kurviti so 'bravīt ||

व्रजामि राममानेतुं रामो राजा मतो बली । शृङ्गवेरं प्रयागञ्च भरद्वाजेन भोजितः ।।

vrajāmi rāmamānetuṃ rāmo rājā mato balī | śṛṅgaveraṃ prayāgañca bharadvājena bhojitaḥ ||

नमस्कृत्य भरद्वाजं रामं लक्ष्मणमागतः । पिता स्वर्गं गतो राम अयोध्यायां नृपो भव ।।

namaskṛtya bharadvājaṃ rāmaṃ lakṣmaṇamāgataḥ | pitā svargaṃ gato rāma ayodhyāyāṃ nṛpo bhava ||

अहं वनं प्रयास्यामि त्वदादेशप्रतीक्षकः । रामः श्रुत्वा जलं दत्वा गृहीत्वा पादुके व्रज ।।

ahaṃ vanaṃ prayāsyāmi tvadādeśapratīkṣakaḥ | rāmaḥ śrutvā jalaṃ datvā gṛhītvā pāduke vraja ||

राज्यायाहन्नयास्यामि सत्याच्चीरजटाधरः । रामोक्तो भरतश्चायान नन्दिग्रामे स्थितो बली । त्यक्त्वायोध्यां पादुके ते पूज्य राज्यमपालयत ।।

rājyāyāhannayāsyāmi satyāccīrajaṭādharaḥ | rāmokto bharataścāyān nandigrāme sthito balī | tyaktvāyodhyāṃ pāduke te pūjya rājyamapālayat ||