Kishkindha Kanda Sarga 28
किष्किन्धाकाण्डम् सर्गः 28
Sarga 28 of the Kishkindha Kanda.
Shlokas (66)
+ Add ShlokaKishkindha Kanda 28.1
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 1
स तदा वालिनं हत्वा सुग्रीवमभिषिच्य च। वसन्माल्यवतः पृष्ठे रामो लक्ष्मणमब्रवीत्
sa tadā vālinaṅ hatvā sugrīvamabhiṣicya ca. vasanmālyavataḥ pṛṣṭhē rāmō lakṣmaṇamabravīt
After the killing of Vali and installation of Sugriva as king, Rama arrived at mountain Malyavan to reside.He said to Lakshmana:
Kishkindha Kanda 28.2
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 2
अयं स कालस्सम्प्राप्तस्समयोऽद्य जलागमः। सम्पश्य त्वं नभो मेघैस्संवृतं गिरिसन्निभैः
ayaṅ sa kālassamprāptassamayō.dya jalāgamaḥ. sampaśya tvaṅ nabhō mēghaissaṅvṛtaṅ girisannibhaiḥ
'Now that the rainy season has started, see the sky covered with mountainlike (huge) clouds.
Kishkindha Kanda 28.3
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 3
नवमासधृतं गर्भं भास्करस्य गभस्तिभिः। पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते रसायनम्
navamāsadhṛtaṅ garbhaṅ bhāskarasya gabhastibhiḥ. pītvā rasaṅ samudrāṇāṅ dyauḥ prasūtē rasāyanam
'The sky has drained the water from the oceans through the Sun's rays and has borne it for nine months (from Kartika to Asarha) in its womb. It delivers water which is the base for all juices.
Kishkindha Kanda 28.4
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 4
शक्यमम्बरमारुह्य मेघसोपानपङ्क्तिभिः। कुटजार्जुनमालाभिरलङ्कर्तुं दिवाकरम्
śakyamambaramāruhya mēghasōpānapaṅktibhiḥ. kuṭajārjunamālābhiralaṅkartuṅ divākaram
'It is possible to climb up to the sky on the stairs formed by the clouds and decorate the Sungod with garlands made of kutaja and arjuna flowers.
Kishkindha Kanda 28.5
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 5
सन्ध्यारागोत्थितैस्ताम्रैरन्तेष्वधिक पाण्डरैः। स्निग्धैरभ्रपटच्छेदैर्बद्धव्रणमिवाम्बरम्
sandhyārāgōtthitaistāmrairantēṣvadhika pāṇḍaraiḥ. snigdhairabhrapaṭacchēdairbaddhavraṇamivāmbaram
'The sky looks as though its wounds are dressed with pale white moistureladen bandage cloths of clouds, red in the border, tinged as they are with the glow of twilight.
Kishkindha Kanda 28.6
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 6
मन्दमारुत निश्वासं सन्ध्याचन्दनरञ्जितम्। आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम्
mandamāruta niśvāsaṅ sandhyācandanarañjitam. āpāṇḍujaladaṅ bhāti kāmāturamivāmbaram
'The sky with its gentle winds as its sighs, its ash coloured clouds (suggestive of a pale face) painted with red sandalpaste in the form of glow of twilight appears like a passionate lover.
Kishkindha Kanda 28.7
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 7
एषा घर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता। सीतेव शोकसन्तप्ता मही बाष्पं विमुञ्चति
ēṣā gharmaparikliṣṭā navavāripariplutā. sītēva śōkasantaptā mahī bāṣpaṅ vimuñcati
'This earth scorched by the heat and then flooded with fresh rain water, radiating heat, appears like my Sita shedding tears burning with grief.
Kishkindha Kanda 28.8
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 8
मेघोदरविनिर्मुक्ताः कह्लारसुखशीतलाः। शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाताः केतकिगन्धिनः
mēghōdaravinirmuktāḥ kahlārasukhaśītalāḥ. śakyamañjalibhiḥ pātuṅ vātāḥ kētakigandhinaḥ
'The winds released from the wombs of clouds, cool as the delicate touch of white lotuses,charged with the fragrance of ketaka flowers can be inhaled through the hollow of one's palms.
Kishkindha Kanda 28.9
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 9
एष फुल्लार्जुनश्शैलः केतकैरधिवासितः। सुग्रीव इव शान्तारिर्धाराभिरभिषिच्यते
ēṣa phullārjunaśśailaḥ kētakairadhivāsitaḥ. sugrīva iva śāntārirdhārābhirabhiṣicyatē
'This mountain scented by the fragrance of arjuna and ketaka flowers is bathed in rain water just as Sugriva, tranquilled by the destruction of the enemy is consecrated in streams of (sacred) waters.
Kishkindha Kanda 28.10
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 10
मेघकृष्णाजिनधरा: धारायज्ञोपवीतिनः। मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः
mēghakṛṣṇājinadharā: dhārāyajñōpavītinaḥ. mārutāpūritaguhāḥ prādhītā iva parvatāḥ
'The mountains are covered with dark clouds which appear like the hide of the antelope. Streams of rain water flowing are like the sacred threads hanging down the shoulder and the sounds of wind filling the caves resemble the recitation of Vedas by priests. (These mountains are comparable to the brahmacharins engaged in the recitation of Vedas wearing antelopeskin and sacred threads).
Kishkindha Kanda 28.11
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 11
कशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरिवताडितम्। अन्तस्त्सतनिर्घोषं सवेदनमिवाम्बरम्
kaśābhiriva haimībhirvidyudbhirivatāḍitam. antastsatanirghōṣaṅ savēdanamivāmbaram
'The sky lashed with lightnings with whips of gold and emitting groans in the form of peals of thunder, appears as though crying in severe pain.
Kishkindha Kanda 28.12
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 12
नीलमेघाश्रिता विद्युत्स्फुरन्ती प्रतिभाति मा। स्फुरन्ती रावणस्याङ्के वैदेहीव तपस्विनी
nīlamēghāśritā vidyutsphurantī pratibhāti mā. sphurantī rāvaṇasyāṅkē vaidēhīva tapasvinī
'The triggering of lightning in the dark clouds appears to me like austere Vaidehi struggling helplessly to get free from the lap of Ravana.
Kishkindha Kanda 28.13
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 13
इमास्ता मन्मथवतां हिताः प्रतिहता दिशः। अनुलिप्ता इव घनैर्नष्टग्रहनिशाकराः
imāstā manmathavatāṅ hitāḥ pratihatā diśaḥ. anuliptā iva ghanairnaṣṭagrahaniśākarāḥ
'Smeared as it were with dense clouds and therefore blocked the directions in which planets including the Moon cease to appear are favourable to lovers. The Moon is said to accenuate the pangs of separation from one's ladylove. Hence the quarters in which the Moon and the stars are hidden by clouds, have been favourable to the lovelorn.
Kishkindha Kanda 28.14
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 14
चिद्बाष्पाभिसंरुद्धान् वर्षागमसमुत्सुकान्। कुटजान्पश्य सौमित्रे पुष्पितान्गिरिसानुषु
cidbāṣpābhisaṅruddhān varṣāgamasamutsukān. kuṭajānpaśya saumitrē! puṣpitāngirisānuṣu
'O Saumitri look at the kutaja flowers standing on the mountain slopes withered by the heat. They welcome the fresh showers of rain and rekindle passion in me even though my heart is overwhelmed with grief.
Kishkindha Kanda 28.15
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 15
रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायु र्निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः। स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां प्रवासिनो यान्ति नरास्स्वदेशान्
rajaḥ praśāntaṅ sahimō.dya vāyu- rnidāghadōṣaprasarāḥ praśāntāḥ. sthitā hi yātrā vasudhādhipānāṅ pravāsinō yānti narāssvadēśān
'Now the dust has settled and the wind carrying mist is cool. The torments of summer have ceased. The expeditions of kings have come to a stop and the travellers return to their native land.
Kishkindha Kanda 28.16
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 16
सम्प्रस्थिता मानसवासलुब्धाः प्रियान्विताः सम्प्रति चक्रवाकाः। अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु यानानि मार्गेषु न सम्पतन्ति
samprasthitā mānasavāsalubdhāḥ priyānvitāḥ samprati cakravākāḥ. abhīkṣṇavarṣōdakavikṣatēṣu yānāni mārgēṣu na sampatanti
'Desirous of living in Manasa lake swans have set out on their journey and the chakravaka birds are now united with their mates. The carts move not on the roads damaged by heavy rains.
Kishkindha Kanda 28.17
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 17
क्वचित्प्रकाशं क्वचिदप्रकाशं नभः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति। क्वचित्क्वचित्पर्वतसन्निरुद्धं रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य
kvacitprakāśaṅ kvacidaprakāśaṅ nabhaḥ prakīrṇāmbudharaṅ vibhāti. kvacitkvacitparvatasanniruddhaṅ rūpaṅ yathā śāntamahārṇavasya
'The sky which is visible here is not visible there due to clouds scattered. It looks bright (blue) here and dull there. It appears like an unruffled ocean interspersed with hills here and there.
Kishkindha Kanda 28.18
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 18
व्यामिश्रितं सार्जकदम्बपुष्पै र्नवं जलं पर्वतधातुताम्रम्। मयूरकेकाभिरनुप्रयातं शैलापगाश्शीघ्रतरं वहन्ति
vyāmiśritaṅ sārjakadambapuṣpai- rnavaṅ jalaṅ parvatadhātutāmram. mayūrakēkābhiranuprayātaṅ śailāpagāśśīghrataraṅ vahanti
'The mountainstreams of rainwater mingled with sarja and kadamba flowers carry fresh water swiftly to the ocean along with the deposits of red mineral rocks of the mountain. Hark, the peacock cries.
Kishkindha Kanda 28.19
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 19
रसाकुलं षट्पदसन्निकाशं प्रभुज्यते जम्बुफलं प्रकामम्। अनेकवर्णं पवनावधूतं भूमौ पतत्याम्रफलं विपक्वम्
rasākulaṅ ṣaṭpadasannikāśaṅ prabhujyatē jambuphalaṅ prakāmam. anēkavarṇaṅ pavanāvadhūtaṅ bhūmau patatyāmraphalaṅ vipakvam
'The black bees like jambu fruits full of sweet juice. People share them to their hearts content, while the mango fruits which take multiple colours on getting ripened drop on the ground shaken by the wind.
Kishkindha Kanda 28.20
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 20
विद्युत्पताकास्सबलाकमालाः शैलेन्द्रकूटाकृतिसन्निकाशाः। गर्जन्ति मेघाः समुदीर्णनादाः मत्ता गजेन्द्रा इव संयुगस्थाः
vidyutpatākāssabalākamālāḥ śailēndrakūṭākṛtisannikāśāḥ. garjanti mēghāḥ samudīrṇanādāḥ mattā gajēndrā iva saṅyugasthāḥ
The clouds that resemble high mountain peaks, having their banners of lightning with rows of herons as garlands give out loud peals of thunder like elephants in rut trumpet in battlearray.
Kishkindha Kanda 28.21
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 21
वर्षोदकाप्यायितशाद्वलानि प्रवृत्तनृत्तोत्सवबर्हिणानि। वनानि निर्वृष्टवलाहकानि पश्यापराह्णेष्वधिकं विभान्ति
varṣōdakāpyāyitaśādvalāni pravṛttanṛttōtsavabarhiṇāni. vanāni nirvṛṣṭavalāhakāni paśyāparāhṇēṣvadhikaṅ vibhānti
'The tender green grass of the forest is shining with rainwater, the peacocks are having dance festival and the forests look more enchanting in the afternoon.
Kishkindha Kanda 28.22
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 22
समुद्वहन्त स्सलिलातिभारं बलाकिनो वारिधरा नदन्तः। महत्सु शृङ्गेषु महीधराणां विश्रम्य विश्रम्य पुनः प्रयान्ति
samudvahanta ssalilātibhāraṅ balākinō vāridharā nadantaḥ. mahatsu śṛṅgēṣu mahīdharāṇāṅ viśramya viśramya punaḥ prayānti
'The huge rumbling clouds on the high mountain peaks carry heavy load of water. Now they rest and now resume their journey accompanied by herons.
Kishkindha Kanda 28.23
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 23
मेघाभिकामा परिसम्पतन्ती सम्मोदिता भाति बलाकपङ्क्तिः। वातावधूता वरपौण्डरीकी लम्बेव माला रचिताम्बरस्य
mēghābhikāmā parisampatantī sammōditā bhāti balākapaṅktiḥ. vātāvadhūtā varapauṇḍarīkī lambēva mālā racitāmbarasya
'The happy rows of herons flying in the sky to meet the clouds, appear like a long garland of choice white lotuses strung together hanging in the sky.
Kishkindha Kanda 28.24
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 24
बालेन्द्रगोपान्तरचित्रितेन विभाति भूमिर्नवशाद्वलेन। गात्रानुपृक्तेन शुकप्रभेण नारीव लाक्षोक्षितकम्बलेन
bālēndragōpāntaracitritēna vibhāti bhūmirnavaśādvalēna. gātrānupṛktēna śukaprabhēṇa nārīva lākṣōkṣitakambalēna
'The earth shines with freshgrown, tender grass speckled here and there with small Indragopa insects. It appears like a woman wearing a parrotgreen veil sprinkled with red lac dye.
Kishkindha Kanda 28.25
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 25
निद्रा शनैः केशवमभ्युपैति द्रुतं नदी सागरमभ्युपैति। हृष्टा बलाका घनमभ्युपैति कान्ता सकामा प्रियमभ्युपैति
nidrā śanaiḥ kēśavamabhyupaiti drutaṅ nadī sāgaramabhyupaiti. hṛṣṭā balākā ghanamabhyupaiti kāntā sakāmā priyamabhyupaiti
'Sleep steals over Lord Visnu. The rivers run swiftly to the sea, the female herons fly to catch the clouds joyfully. The young bride eagerly approaches her dear lord. (It is believed that Lord Visnu goes to sleep during chaturmasya, ie. from Asarh to Kartik)
Kishkindha Kanda 28.26
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 26
जाता वनान्ताश्शिखिसम्प्रनृत्ता जाताः कदम्बाः सकदम्बशाखाः। जाता वृषा गोषु समानकामा जाता मही सस्यवनाभिरामा
jātā vanāntāśśikhisampranṛttā jātāḥ kadambāḥ sakadambaśākhāḥ. jātā vṛṣā gōṣu samānakāmā jātā mahī sasyavanābhirāmā
'Peacocks dance in the forest. The branches of the kadamba trees get filled with flowers. Bulls long for union with the cows. The earth looks beautiful with green crops and trees.
Kishkindha Kanda 28.27
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 27
वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति। नद्यो घना मत्तगजा वनान्ताः प्रियाविहीनाश्शिखिनः प्लवङ्गमाः
vahanti varṣanti nadanti bhānti dhyāyanti nṛtyanti samāśvasanti. nadyō ghanā mattagajā vanāntāḥ priyāvihīnāśśikhinaḥ plavaṅgamāḥ
'The clouds are raining. The rivers are flowing. Proud elephants are trumpeting. Those separated from their loved ones are brooding. The monkeys are quiet and the peacocks are dancing.
Kishkindha Kanda 28.28
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 28
प्रहर्षिताः केतकपुष्पगन्ध माघ्राय हृष्टा वननिर्झरेषु। प्रपातशब्दाकुलिता गजेन्द्रा स्सार्धं मयूरै स्समदा नदन्ति
praharṣitāḥ kētakapuṣpagandha- māghrāya hṛṣṭā vananirjharēṣu. prapātaśabdākulitā gajēndrā- ssārdhaṅ mayūrai ssamadā nadanti
'The lordly elephants get intoxicated with the fragrance of ketaki flowers, the noise of waterfalls and the cackle of peacocks and they give out a shrill trumpet.
Kishkindha Kanda 28.29
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 29
धारानिपातैरभिहन्यमानाः कदम्बशाखासु विलम्बमानाः। क्षणार्जितं पुष्परसावगाढं शनैर्मदं षट्चरणास्त्यजन्ति
dhārānipātairabhihanyamānāḥ kadambaśākhāsu vilambamānāḥ. kṣaṇārjitaṅ puṣparasāvagāḍhaṅ śanairmadaṅ ṣaṭcaraṇāstyajanti
'Having sucked honey from the flowercups filled with honey, the bees are shedding their drunkenness slowly and hanging on the branches of kadamba trees, smitten with showers.
Kishkindha Kanda 28.30
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 30
अङ्गारचूर्णोत्करसन्निकाशैः फलैस्सुपर्याप्तरसैस्समृद्धैः। जम्बूद्रुमाणां प्रविभान्ति शाखाः निलीयमाना इव षट्पदौघैः
aṅgāracūrṇōtkarasannikāśaiḥ phalaissuparyāptarasaissamṛddhaiḥ. jambūdrumāṇāṅ pravibhānti śākhāḥ nilīyamānā iva ṣaṭpadaughaiḥ
'The branches of jambu trees profusely filled with fruits appear like piled up balls of charcoal, while swarms of bees rest on the branches on the jambu trees.
Kishkindha Kanda 28.31
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 31
तटित्पताकाभिरलङ्कृताना मुदीर्णगम्भीरमहारवाणाम्। विभान्ति रूपाणि बलाहकानां रणोद्यतानामिव वानरणानाम्
taṭitpatākābhiralaṅkṛtānā- mudīrṇagambhīramahāravāṇām. vibhānti rūpāṇi balāhakānāṅ raṇōdyatānāmiva vānaraṇānām
'The rainclouds decorated with banners of lightning and giving out peals of thunder shine like elephants in rut trumpeting, eager to fight in battle.
Kishkindha Kanda 28.32
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 32
मार्गानुगश्शैलवनानुसारी सम्प्रस्थितो मेघरवं निशम्य। युद्धाभिकामः प्रतिनादशङ्की मत्तो गजेन्द्रः प्रतिसन्निवृत्तः
mārgānugaśśailavanānusārī samprasthitō mēgharavaṅ niśamya. yuddhābhikāmaḥ pratinādaśaṅkī mattō gajēndraḥ pratisannivṛttaḥ
'Intoxicated elephants on their march along the mountain in the forest, hear the thundering sounds of clouds and suspecting it to be the call of proud elephants to fight turn back.
Kishkindha Kanda 28.33
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 33
क्वचित्प्रगीता इव षट्पदौघैः क्वचित्प्रनृत्ता इव नीलकण्ठैः। क्वचित्प्रमत्ता इव वारणेन्द्रै र्विभान्त्यनेकाश्रयिणो वनान्ताः
kvacitpragītā iva ṣaṭpadaughaiḥ kvacitpranṛttā iva nīlakaṇṭhaiḥ. kvacitpramattā iva vāraṇēndrai- rvibhāntyanēkāśrayiṇō vanāntāḥ
'Swarms of bees hum here. Peacocks dance there. Intoxicated elephants sport in water in other places. (Thus) the forest shows its many features.
Kishkindha Kanda 28.34
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 34
कदम्बसर्जार्जुनकन्दलाढ्या वनान्तभूमिर्नववारिपूर्णा। मयूरमत्ताभिरुतप्रनृत्तै रापानभूमिप्रतिमा विभाति
kadambasarjārjunakandalāḍhyā vanāntabhūmirnavavāripūrṇā. mayūramattābhirutapranṛttai- rāpānabhūmipratimā vibhāti
'The forest region with its various types of trees like kadamba, sarja and arjuna trees and full of fresh water shines like a tavern where girls in the form of peahens dance in excitement.
Kishkindha Kanda 28.35
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 35
मुक्तासकाशं सलिलं पतद्वै सुनिर्मलं पत्रपुटेषु लग्नम्। हृष्टा विवर्णच्छदना विहङ्गा स्सुरेन्द्रदत्तं तृषिताः पिबन्ति
muktāsakāśaṅ salilaṅ patadvai sunirmalaṅ patrapuṭēṣu lagnam. hṛṣṭā vivarṇacchadanā vihaṅgā- ssurēndradattaṅ tṛṣitāḥ pibanti
'Thirsty birds rejoice drinking exceedingly pure water held in leafcups offered by Indra (in the form of rain), which looks like pearls collected in the leafcups. As the drops fall on them the hue of their wings seems to change (fade).
Kishkindha Kanda 28.36
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 36
षट्पादतन्त्रीमधुराभिधानं प्लवङ्गमोदीरितकण्ठतालम्। आविष्कृतं मेघमृदङ्गनादै र्वनेषु सङ्गीतमिव प्रवृत्तम्
ṣaṭpādatantrīmadhurābhidhānaṅ plavaṅgamōdīritakaṇṭhatālam. āviṣkṛtaṅ mēghamṛdaṅganādai- rvanēṣu saṅgītamiva pravṛttam
'The sweet humming of bees like the music of string instruments (Vina), the croaking of frogs, the rumbling of clouds sounding like the beating of drums make it appear as if a musical concert has started in the forest.
Kishkindha Kanda 28.37
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 37
क्वचित्प्रनृत्तै: क्वचिदुन्नदद्भिः क्वचिच्च वृक्षाग्रनिषण्णकायैः। व्यालम्बबर्हाभरणैर्मयूरै र्वनेषु सङ्गीतमिव प्रवृत्तम्
kvacitpranṛttai: kvacidunnadadbhiḥ kvacicca vṛkṣāgraniṣaṇṇakāyaiḥ. vyālambabarhābharaṇairmayūrai- rvanēṣu saṅgītamiva pravṛttam
'Here the peacocks are dancing and there they are singing. Elsewhere they are reclining on treetops with their big plumage hanging down. It appears as though the peacocks have started a musical concert in the forest.
Kishkindha Kanda 28.38
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 38
स्वनैर्घनानां प्लवगाः प्रबुद्धाः विहाय निद्रां चिरसन्निरुद्धाम्। अनेकरूपाकृतिवर्णनादाः नवाम्बुधाराभिहता नदन्ति
svanairghanānāṅ plavagāḥ prabuddhāḥ vihāya nidrāṅ cirasanniruddhām. anēkarūpākṛtivarṇanādāḥ navāmbudhārābhihatā nadanti
'Frogs of different forms, colours and sounds are croaking, awakened from their long sleep by the thunders of clouds and flow of fresh rainwater.
Kishkindha Kanda 28.39
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 39
नद्यस्समुद्वाहितचक्रवाका स्तटानि शीर्णान्यपवाहयित्वा। दृप्ता नवप्राभृतपूर्णभोगाः द्रुतं स्वभर्तारमुपोपयान्ति
nadyassamudvāhitacakravākā- staṭāni śīrṇānyapavāhayitvā. dṛptā navaprābhṛtapūrṇabhōgāḥ drutaṅ svabhartāramupōpayānti
'Washing away their broken banks which obstruct their way to the sea, the bloated rivers like proud young ladies with chakravaka birds borne on their surface ,which look like protruberant breasts, rush swiftly to meet their lord, the sea, chosen for full enjoyment with the gifts of flowers.
Kishkindha Kanda 28.40
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 40
नीलेषु नीला: प्रविभान्ति सक्ताः मेघेषु मेघा नववारिपूर्णाः। दवाग्निदग्धेषु दवाग्निदग्धा श्शैलेषु शैला इव बद्धमूलाः
nīlēṣu nīlā: pravibhānti saktāḥ mēghēṣu mēghā navavāripūrṇāḥ. davāgnidagdhēṣu davāgnidagdhā- śśailēṣu śailā iva baddhamūlāḥ
'Dark clouds filled with fresh water, leaning on dark clouds appear like boulders of rock, scorched with wild fire with their bases yet firmly rooted shining.
Kishkindha Kanda 28.41
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 41
प्रहृष्टसन्नादितबर्हिणानि सशक्रगोपाकुलशाद्वलानि। चरन्ति नीपार्जुनवासितानि गजास्सुरम्याणि वनान्तराणि
prahṛṣṭasannāditabarhiṇāni saśakragōpākulaśādvalāni. caranti nīpārjunavāsitāni gajāssuramyāṇi vanāntarāṇi
'Elephants roam the forestland inhabited by peacocks making noise out of joy, where the grassy land is filled with crawling Indragopa insects and the fragrance of kadamba and arjuna blossoms.
Kishkindha Kanda 28.42
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 42
नवाम्बुधाराहतकेसराणि द्रुतं परित्यज्य सरोरुहाणि। कदम्बपुष्पाणि सकेसराणि नवानि हृष्टा भ्रमराः पतन्तिः
navāmbudhārāhatakēsarāṇi drutaṅ parityajya sarōruhāṇi. kadambapuṣpāṇi sakēsarāṇi navāni hṛṣṭā bhramarāḥ patantiḥ
'The bees have quit the lotus filaments destroyed by the rain and happily move quickly towards fresh filaments of kadamba flowers.
Kishkindha Kanda 28.43
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 43
मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा वनेषु विश्रान्ततरा मृगेन्द्रा। रम्या नगेन्द्रा निभृता नरेन्द्राः प्रक्रीडितो वारिधरैस्सुरेन्द्रः
mattā gajēndrā muditā gavēndrā vanēṣu viśrāntatarā mṛgēndrā. ramyā nagēndrā nibhṛtā narēndrāḥ prakrīḍitō vāridharaissurēndraḥ
'Intoxicated elephants roam the forest. Mighty bulls rejoice. Kings of beasts (lions) lounge. Mountains look beautiful. Kings relax. While Indra, lord of the gods, sports with clouds.
Kishkindha Kanda 28.44
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 44
मेघास्समुद्धूतसमुद्रनादाः महाजलौघैर्गगनावलम्बाः। नदीस्तटाकानि सरांसि वापी र्महीं च कृत्स्नामपवाहयन्ति
mēghāssamuddhūtasamudranādāḥ mahājalaughairgaganāvalambāḥ. nadīstaṭākāni sarāṅsi vāpī- rmahīṅ ca kṛtsnāmapavāhayanti
'With their big torrents, clouds hanging over the sky, drowning the roar of the sea, make the rivers, ponds, lakes and tanks overflow and flood the entire earth.
Kishkindha Kanda 28.45
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 45
वर्षप्रवेगा विपुलाः पतन्ति प्रवान्ति वातास्समुदीर्णघोषाः। प्रणष्टकूलाः प्रवहन्ति शीघ्रं नद्योजलैर्विप्रतिपन्नमार्गाः
varṣapravēgā vipulāḥ patanti pravānti vātāssamudīrṇaghōṣāḥ. praṇaṣṭakūlāḥ pravahanti śīghraṅ nadyōjalairvipratipannamārgāḥ
'Torrents of rain pour at great speed. Winds roar. Rivers flow swiftly changing their direction due to breach in the banks
Kishkindha Kanda 28.46
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 46
नरैर्नरेन्द्रा इव पर्वतेन्द्रा स्सुरेन्द्रदत्तै: पवनोपनीतैः। घनाम्बुकुम्भैरभिषिच्यमाना रूपं श्रियं स्वामिव दर्शयन्ति
narairnarēndrā iva parvatēndrā- ssurēndradattai: pavanōpanītaiḥ. ghanāmbukumbhairabhiṣicyamānā rūpaṅ śriyaṅ svāmiva darśayanti
'The mountains are consecrated with waterpitchers of clouds brought by the winds, offered by Lord Indra. Just as kings, consecrated by men, display their majesty, the mountains exhibit their form and glory. (Clouds are compared with water pots)
Kishkindha Kanda 28.47
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 47
घनोपगूढं गगनं सतारं न भास्करो दर्शनमभ्युपैति। नवैर्जलौघैर्धरणी विसृप्ता तमो विलिप्ता न दिशः प्रकाशाः
ghanōpagūḍhaṅ gaganaṅ satāraṅ na bhāskarō darśanamabhyupaiti. navairjalaughairdharaṇī visṛptā tamō viliptā na diśaḥ prakāśāḥ
'Ennveloped by clouds, the Sun and stars are not visible. The earth glides with the flow of fresh waters. The directions are not clear, covered by darkness.
Kishkindha Kanda 28.48
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 48
महान्ति कूटानि महीधराणां धाराभिधौतान्यधिकं विभान्ति। महाप्रमाणैर्विपुलैः प्रपातै र्मुक्ताकलापैरिव लम्बमानैः
mahānti kūṭāni mahīdharāṇāṅ dhārābhidhautānyadhikaṅ vibhānti. mahāpramāṇairvipulaiḥ prapātai- rmuktākalāpairiva lambamānaiḥ
'The huge mountain peaks are washed by the heavy downpour of rain which look like long strings of pearls hanging.
Kishkindha Kanda 28.49
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 49
शैलोपलप्रस्खलमानवेगा श्शैलोत्तमानां विपुलाः प्रपाताः। गुहासु सन्नादितबर्हिणासु हारा विकीर्यन्त इवावभान्ति
śailōpalapraskhalamānavēgā- śśailōttamānāṅ vipulāḥ prapātāḥ. guhāsu sannāditabarhiṇāsu hārā vikīryanta ivāvabhānti
'The waterfalls rushing down the rocks on the huge mountains and flowing through caves, and peacocks singing create an image of broken and scattered chains of pearls.
Kishkindha Kanda 28.50
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 50
शीघ्रप्रवेगा विपुलाः प्रपाताः निर्धौतशृङ्गोपतला गिरीणाम्। मुक्ताकलापप्रतिमाः पतन्तो महागुहोत्सङ्गतलैर्ध्रियन्ते
śīghrapravēgā vipulāḥ prapātāḥ nirdhautaśṛṅgōpatalā girīṇām. muktākalāpapratimāḥ patantō mahāguhōtsaṅgatalairdhriyantē
'The fast flow of waterfalls spread over vast areas completely wash the surroundings of the mountain peaks. It appears like chains of pearls collected in the lap of huge caves.
Kishkindha Kanda 28.51
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 51
सुरतामर्दविच्छिन्नास्स्वर्गस्त्रीहारमौक्तिकाः। पतन्ति चातुला दिक्षु तोयधारास्समन्तत:
suratāmardavicchinnāssvargastrīhāramauktikāḥ. patanti cātulā dikṣu tōyadhārāssamantata:
'The strings of incomparable waterfalls all over the mountain appear as though pearls from the chains of sexually indulgent celestial women are dropping down from heaven, broken through physical friction.
Kishkindha Kanda 28.52
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 52
निलीयमानैर्विहगैर्निमीलद्भिश्च पङ्कजैः। विकसन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः
nilīyamānairvihagairnimīladbhiśca paṅkajaiḥ. vikasantyā ca mālatyā gatō.staṅ jñāyatē raviḥ
'The time of the setting Sun (as he remains invisible the whole day) is known only by the birds reaching out to their dwellings for rest, and by the closing of lotuses and blossoming jasmines.
Kishkindha Kanda 28.53
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 53
वृत्ता यात्रा नरेन्द्राणां सेना प्रतिनिवर्तते। वैराणि चैव मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः
vṛttā yātrā narēndrāṇāṅ sēnā pratinivartatē. vairāṇi caiva mārgāśca salilēna samīkṛtāḥ
'Expeditions by kings come to a stop. The army returns. The flow of water blocks the roads. It suspends enmity (between states).
Kishkindha Kanda 28.54
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 54
मासि प्रोष्ठपदे ब्रह्म ब्राह्मणानां विवक्षताम्। अयमध्यायसमयस्सामगानामुपस्थितः
māsi prōṣṭhapadē brahma brāhmaṇānāṅ vivakṣatām. ayamadhyāyasamayassāmagānāmupasthitaḥ
'The month of Bhadrapada meant for the recitation of the Vedas by brahmins and for those desirous of singing Sama Veda has started.
Kishkindha Kanda 28.55
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 55
निवृत्तकर्मायतनो नूनं सञ्चितसञ्चयः। आषाढीमभ्युपगतो भरतः कोसलाधिपः
nivṛttakarmāyatanō nūnaṅ sañcitasañcayaḥ. āṣāḍhīmabhyupagatō bharataḥ kōsalādhipaḥ
'Surely Bharata, king of Kosala, would have completed the collection of all his requirement before the commencement of the month of Asarh.
Kishkindha Kanda 28.56
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 56
नूनमापूर्यमाणायास्सर्वव्या वर्धते रयः। मां समीक्ष्य समायान्तमयोध्याया इव स्वनः
nūnamāpūryamāṇāyāssarvavyā vardhatē rayaḥ. māṅ samīkṣya samāyāntamayōdhyāyā iva svanaḥ
'Just as the cheerful voices of people of Ayodhya rise as soon as they see me returning, certainly the speed of river Sarayu is rising, filled with rain water.
Kishkindha Kanda 28.57
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 57
इमास्फीतगुणा वर्षास्सुग्रीवस्सुखमश्नुते। विजितारिः सदारश्च राज्ये महति च स्थितः
imāsphītaguṇā varṣāssugrīvassukhamaśnutē. vijitāriḥ sadāraśca rājyē mahati ca sthitaḥ
'Having defeated his enemy, Sugriva with his wife during the rainy season is wellestablished in the kingdom, abounding in merits.
Kishkindha Kanda 28.58
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 58
अहं तु हृतदारश्च राज्याच्य महतश्च्युतः। नदीकूलमिव क्लिन्नमवसीदामि लक्ष्मण।।
ahaṅ tu hṛtadāraśca rājyācya mahataścyutaḥ. nadīkūlamiva klinnamavasīdāmi lakṣmaṇa!৷৷
'O Lakshmana I have lost my wife. I have been dethroned from the mighty kingdom. I am sinking like a river bank overflowed.
Kishkindha Kanda 28.59
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 59
शोकश्च मम विस्तीर्णो वर्षाश्च भृशदुर्गमाः। रावणश्च महान् शत्रुरपारं प्रतिभाति मे
śōkaśca mama vistīrṇō varṣāśca bhṛśadurgamāḥ. rāvaṇaśca mahān śatrurapāraṅ pratibhāti mē
'My sorrow which increases, the rains which make it hard to cover distances and Ravana the great enemyall these appear difficult to conquer.
Kishkindha Kanda 28.60
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 60
अयात्रां चैव दृष्ट्वेमां मार्गांश्च भृशदुर्गमान्। प्रणते चैव सुग्रीवे न मया किञ्चिदीरितम्
ayātrāṅ caiva dṛṣṭvēmāṅ mārgāṅśca bhṛśadurgamān. praṇatē caiva sugrīvē na mayā kiñcidīritam
Translation not available.
Kishkindha Kanda 28.61
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 61
अपि चातिपरिक्लिष्टं चिराद्दारैस्समागतम्। आत्मकार्यगरीयस्त्वाद्वक्तुं नेच्छामि वानरम्
api cātiparikliṣṭaṅ cirāddāraissamāgatam. ātmakāryagarīyastvādvaktuṅ nēcchāmi vānaram
'Since Sugriva has gone through great difficulties and is reunited with his wives after a long time and since our task is great, I did not desire to speak to him now.
Kishkindha Kanda 28.62
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 62
स्वयमेव हि विश्रम्य ज्ञात्वा कालमुपागतम्। उपकारं च सुग्रीवो वेत्स्यते नात्र संशयः
svayamēva hi viśramya jñātvā kālamupāgatam. upakāraṅ ca sugrīvō vētsyatē nātra saṅśayaḥ
Translation not available.
Kishkindha Kanda 28.63
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 63
तस्मात्कालप्रतीक्षोऽहं स्थितोऽस्मि शुभलक्षण। सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादममनुपालयन्
tasmātkālapratīkṣō.haṅ sthitō.smi śubhalakṣaṇa!. sugrīvasya nadīnāṅ ca prasādamamanupālayan
'O Lakshmana of auspicious qualities I will wait for the proper time to appease Sugriva as well as the rivers.
Kishkindha Kanda 28.64
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 64
उपकारेण वीरस्तु प्रतीकारेण युज्यते। अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः
upakārēṇa vīrastu pratīkārēṇa yujyatē. akṛtajñō.pratikṛtō hanti sattvavatāṅ manaḥ
A hero should in return help whoever has helped him. An ungrateful person hurts the heart of the virtuous by not returning the assistance.'
Kishkindha Kanda 28.65
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 65
अथैवमुक्तः प्रणिधाय लक्ष्मणः कृताञ्जलिस्तत्प्रतिपूज्य भाषितम्। उवाच रामं स्वभिरामदर्शनं प्रदर्शयन्दर्शनमात्मनश्शुभम्
athaivamuktaḥ praṇidhāya lakṣmaṇaḥ kṛtāñjalistatpratipūjya bhāṣitam. uvāca rāmaṅ svabhirāmadarśanaṅ pradarśayandarśanamātmanaśśubham
Having heard this, Lakshmana expressed his considered opinion with due respect to handsome Rama:
Kishkindha Kanda 28.66
Valmiki Ramayanam (IIT Kanpur) · Chapter Kishkindha Kanda 28 · Verse 66
यथोक्तमेतत्तव सर्वमीप्सितं नरेन्द्र कर्ता नचिराद्धरीश्वरः। शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान् जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः
yathōktamētattava sarvamīpsitaṅ narēndra! kartā nacirāddharīśvaraḥ. śaratpratīkṣaḥ kṣamatāmimaṅ bhavān jalaprapātaṅ ripunigrahē dhṛtaḥ
'O Rama come Autumn, Sugriva will soon do all that you desire. Bear with the rains. Stay steadfast (in your determination) to destroy the enemy. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किंधाकाण्डे अष्टाविंशस्सर्गः।। Thus ends the twentyeighth sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic, composed by sage Valmiki.