अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये। जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।

apaśyaṅstu tatastatra pitaraṅ piturālayē. jagāma bharatō draṣṭuṅ mātaraṅ māturālayē৷৷

अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम्। उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमासनम्।।

anuprāptaṅ tu taṅ dṛṣṭvā kaikēyī prōṣitaṅ sutam. utpapāta tadā hṛṣṭā tyaktvā sauvarṇamāsanam৷৷

स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम्। भरतः प्रतिजग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ।।

sa praviśyaiva dharmātmā svagṛhaṅ śrīvivarjitam. bharataḥ pratijagrāha jananyāścaraṇau śubhau৷৷

सा तं मूर्धन्युपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम्। अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे।।

sā taṅ mūrdhanyupāghrāya pariṣvajya yaśasvinam. aṅkē bharatamārōpya praṣṭuṅ samupacakramē৷৷

अद्य ते कतिचिद्रात्र्य श्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः। अपि नाध्वश्रमशशीघ्रं रथेनापततस्तव।।

adya tē katicidrātrya ścyutasyā.ryakavēśmanaḥ. api nādhvaśramaśaśīghraṅ rathēnāpatatastava৷৷

आर्यकस्ते सुकुशली युधाजिन्मातुलस्तव। प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि।।

āryakastē sukuśalī yudhājinmātulastava. pravāsācca sukhaṅ putra! sarvaṅ mē vaktumarhasi৷৷

एवं पृष्टस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः। आचष्ट भरत स्सर्वं मात्रे राजीवलोचनः।।

ēvaṅ pṛṣṭastu kaikēyyā priyaṅ pārthivanandanaḥ. ācaṣṭa bharata ssarvaṅ mātrē rājīvalōcanaḥ৷৷

अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः। अम्बायाः कुशली तात युधाजिन्मातुलश्च मे।।

adya mē saptamī rātriścyutasyā.ryakavēśmanaḥ. ambāyāḥ kuśalī tāta yudhājinmātulaśca mē৷৷

यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परन्तपः। परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः।।

yanmē dhanaṅ ca ratnaṅ ca dadau rājā parantapaḥ. pariśrāntaṅ pathyabhavattatō.haṅ pūrvamāgataḥ৷৷

राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः। यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हति।।

rājavākyaharairdūtaistvaryamāṇō.hamāgataḥ. yadahaṅ praṣṭumicchāmi tadambā vaktumarhati৷৷

शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः। न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मा।।

śūnyō.yaṅ śayanīyastē paryaṅkō hēmabhūṣitaḥ. na cāyamikṣvākujanaḥ prahṛṣṭaḥ pratibhāti mā৷৷

राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने। तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहाऽगतः।।

rājā bhavati bhūyiṣṭhamihāmbāyā nivēśanē. tamahaṅ nādya paśyāmi draṣṭumicchannihā.gataḥ৷৷

पितुर्ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाऽख्याहि पृच्छतः। आहोस्विदम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने।।

piturgrahīṣyē caraṇau taṅ mamā.khyāhi pṛcchataḥ. āhōsvidamba! jyēṣṭhāyāḥ kausalyāyā nivēśanē৷৷

तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद्घोरमप्रियम्। अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता।।

taṅ pratyuvāca kaikēyī priyavadghōramapriyam. ajānantaṅ prajānantī rājyalōbhēna mōhitā৷৷

या गतिस्सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः। राजा महत्मा तेजस्वी यायजूकस्सतां गतिः।।

yā gatissarvabhūtānāṅ tāṅ gatiṅ tē pitā gataḥ. rājā mahatmā tējasvī yāyajūkassatāṅ gatiḥ৷৷

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ्चुचिः। पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः।।

tacchrutvā bharatō vākyaṅ dharmābhijanavāñcuciḥ. papāta sahasā bhūmau pitṛśōkabalārditaḥ৷৷

हा हतोऽस्मीति कृपणां दीनां वाचमुदीरयन्। निपपात महाबाहुर्बाहू विक्षिप्य वीर्यवान्।।

hā hatō.smīti kṛpaṇāṅ dīnāṅ vācamudīrayan. nipapāta mahābāhurbāhū vikṣipya vīryavān৷৷

ततश्शोकेन संवीतः पितुर्मरणदुःखितः। विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः।।

tataśśōkēna saṅvītaḥ piturmaraṇaduḥkhitaḥ. vilalāpa mahātējā bhrāntākulitacētanaḥ৷৷

एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा। शशिनेवामलं रात्रौ गगनं तोयदात्यये।।

ētatsuruciraṅ bhāti piturmē śayanaṅ purā. śaśinēvāmalaṅ rātrau gaganaṅ tōyadātyayē৷৷

तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता। व्योमेव शशिना हीनमप्च्छुष्क इव सागरः।।

tadidaṅ na vibhātyadya vihīnaṅ tēna dhīmatā. vyōmēva śaśinā hīnamapcchuṣka iva sāgaraḥ৷৷

बाष्पमुत्सृज्य् कण्ठेन स्वात्मना परमपीडितः। आच्छाद्य वदनं श्रीमद्वस्त्रेण जयतां वरः।।

bāṣpamutsṛjy kaṇṭhēna svātmanā paramapīḍitaḥ. ācchādya vadanaṅ śrīmadvastrēṇa jayatāṅ varaḥ৷৷

तमार्तं देवसङ्काशं समीक्ष्य पतितं भुवि। निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने।।

tamārtaṅ dēvasaṅkāśaṅ samīkṣya patitaṅ bhuvi. nikṛttamiva sālasya skandhaṅ paraśunā vanē৷৷

।। मत्तमातङ्गसङ्काशं चन्द्रार्कसदृशं भुवः। उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत्।।

৷৷ mattamātaṅgasaṅkāśaṅ candrārkasadṛśaṅ bhuvaḥ. utthāpayitvā śōkārtaṅ vacanaṅ cēdamabravīt৷৷

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः। त्वद्विधा नहि शोचन्ति सन्त स्सदसि सम्मताः।।

uttiṣṭhōttiṣṭha kiṅ śēṣē rājaputra! mahāyaśaḥ. tvadvidhā nahi śōcanti santa ssadasi sammatāḥ৷৷

दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोऽनुगा। बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे।।

dānayajñādhikārā hi śīlaśrutivacō.nugā. buddhistē buddhisampanna! prabhēvārkasya mandirē৷৷

स रुदित्वा चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च। जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः।।

sa ruditvā ciraṅ kālaṅ bhūmau viparivṛtya ca. jananīṅ pratyuvācēdaṅ śōkairbahubhirāvṛtaḥ৷৷

अभिषेक्ष्यति रामं नु राजा यज्ञं नु यक्ष्यते। इत्यहं कृतसङ्कल्पो हृष्टो यात्रामयासिषम्।।

abhiṣēkṣyati rāmaṅ nu rājā yajñaṅ nu yakṣyatē. ityahaṅ kṛtasaṅkalpō hṛṣṭō yātrāmayāsiṣam৷৷

तदिदं ह्यन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम। पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम्।।

tadidaṅ hyanyathā bhūtaṅ vyavadīrṇaṅ manō mama. pitaraṅ yō na paśyāmi nityaṅ priyahitē ratam৷৷

अम्ब केनात्यगाद्राजा व्याघिना मय्यनागते। धन्या रामादयस्सर्वे यैः पिता संस्कृत स्स्वयम्।।

amba! kēnātyagādrājā vyāghinā mayyanāgatē. dhanyā rāmādayassarvē yaiḥ pitā saṅskṛta ssvayam৷৷

न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान्। उपजिघ्रेद्धि मूर्ध्नि तात स्सन्नम्य सत्वरम्।।

क्व स पाणिस्सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः। येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति।।

kva sa pāṇissukhasparśastātasyākliṣṭakarmaṇaḥ. yēna māṅ rajasā dhvastamabhīkṣṇaṅ parimārjati৷৷

यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि धीमतः। तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः।।

yō mē bhrātā pitā bandhuryasya dāsō.smi dhīmataḥ. tasya māṅ śīghramākhyāhi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ৷৷

पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः। तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम।।

pitā hi bhavati jyēṣṭhō dharmamāryasya jānataḥ. tasya pādau grahīṣyāmi sa hīdānīṅ gatirmama৷৷

धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः। आर्यः किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः।।

dharmaviddharmanityaśca satyasandhō dṛḍhavrataḥ. āryaḥ kimabravīdrājā pitā mē satyavikramaḥ৷৷

पश्चिमं साधु सन्देशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः। इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत्।।

paścimaṅ sādhu sandēśamicchāmi śrōtumātmanaḥ. iti pṛṣṭā yathātattvaṅ kaikēyī vākyamabravīt৷৷

रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च। स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः।।

rāmēti rājā vilapan hā sītē! lakṣmaṇēti ca. sa mahātmā paraṅ lōkaṅ gatō gatimatāṅ varaḥ৷৷

इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव। कालधर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः।।

imāṅ tu paścimāṅ vācaṅ vyājahāra pitā tava. kāladharmaparikṣiptaḥ pāśairiva mahāgajaḥ৷৷

सिद्धार्थास्ते नरा राममागतं सह सीतया। लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्।।

siddhārthāstē narā rāmamāgataṅ saha sītayā. lakṣmaṇaṅ ca mahābāhuṅ drakṣyanti punarāgatam৷৷

तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीयाप्रियशंसनात्। विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम्।।

tacchrutvā viṣasādaiva dvitīyāpriyaśaṅsanāt. viṣaṇṇavadanō bhūtvā bhūyaḥ papraccha mātaram৷৷

क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः।।

kva cēdānīṅ sa dharmātmā kausalyānandavardhanaḥ. lakṣmaṇēna saha bhrātrā sītayā ca samaṅ gataḥ৷৷

तथा पृष्टा यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे। मातास्य सुमहद्वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया।।

tathā pṛṣṭā yathātattvamākhyātumupacakramē. mātāsya sumahadvākyaṅ vipriyaṅ priyaśaṅkayā৷৷

स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम्। दण्डकान्सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः।।

sa hi rājasutaḥ putra! cīravāsā mahāvanam. daṇḍakānsaha vaidēhyā lakṣmaṇānucarō gataḥ৷৷

तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया। स्वस्य वंशस्य महात्म्यात्प्रष्टुं समुपचक्रमे।।

tacchrutvā bharatastrastō bhrātuścāritraśaṅkayā. svasya vaṅśasya mahātmyātpraṣṭuṅ samupacakramē৷৷

कच्चिन्न ब्राह्मणधनं हृतं रामेण कस्यचित्। कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः।।

kaccinna brāhmaṇadhanaṅ hṛtaṅ rāmēṇa kasyacit. kaccinnāḍhyō daridrō vā tēnāpāpō vihiṅsitaḥ৷৷

कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते। कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः।।

kaccinna paradārānvā rājaputrō.bhimanyatē. kasmātsa daṇḍakāraṇyē bhrūṇahēva vivāsitaḥ৷৷

अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम्। तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे।।

athāsya capalā mātā tatsvakarma yathātatham. tēnaiva strīsvabhāvēna vyāhartumupacakramē৷৷

एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना। उवाच वचनं हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी।।

ēvamuktā tu kaikēyī bharatēna mahātmanā. uvāca vacanaṅ hṛṣṭā mūḍhā paṇḍitamāninī৷৷

न ब्राह्मणधनं किञ्चिद्धृतं रामेण कस्यचित् कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो तेनापापो विहिंसितः। न रामः परदारांश्च चक्षुर्भ्यामपि पश्यति।।

na brāhmaṇadhanaṅ kiñciddhṛtaṅ rāmēṇa kasyacit kaścinnāḍhyō daridrō tēnāpāpō vihiṅsitaḥ. na rāmaḥ paradārāṅśca cakṣurbhyāmapi paśyati৷৷

मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम्। याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम्।।

mayā tu putra! śrutvaiva rāmasyaivābhiṣēcanam. yācitastē pitā rājyaṅ rāmasya ca vivāsanam৷৷

स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तऽथाकरोत्। रामश्च सह सौमित्रिः प्रेषितस्सह सीतया।।

sa svavṛttiṅ samāsthāya pitā tē tatta.thākarōt. rāmaśca saha saumitriḥ prēṣitassaha sītayā৷৷

तमपश्यन्प्रियंपुत्रं महीपालो महायशाः। पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान्।।

tamapaśyanpriyaṅputraṅ mahīpālō mahāyaśāḥ. putraśōkaparidyūnaḥ pañcatvamupapēdivān৷৷

त्वयात्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम्। त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवं विधं कृतम्।।

tvayātvidānīṅ dharmajña! rājatvamavalambyatām. tvatkṛtē hi mayā sarvamidamēvaṅ vidhaṅ kṛtam৷৷

मा शोकं मा च सन्तापं धैर्यमाश्रय पुत्रक। त्वदधीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम्।।

mā śōkaṅ mā ca santāpaṅ dhairyamāśraya putraka. tvadadhīnā hi nagarī rājyaṅ caitadanāmayam৷৷

तत्पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर्वसिष्ठमुख्यै स्सहितो द्विजेन्द्रैः। सङ्काल्य राजानमदीनसत्त्वमात्मानमुर्व्यामभिषेचयस्व।।

tatputra! śīghraṅ vidhinā vidhijñairvasiṣṭhamukhyai ssahitō dvijēndraiḥ. saṅkālya rājānamadīnasattvamātmānamurvyāmabhiṣēcayasva৷৷