कथयित्वा सुदुःखार्तस्सुमन्त्रेण चिरं सह। रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः।।

kathayitvā suduḥkhārtassumantrēṇa ciraṅ saha. rāmē dakṣiṇakūlasthē jagāma svagṛhaṅ guhaḥ৷৷

भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च सहाऽसनम्। आगिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरुपलक्षितम्।।

bharadvājābhigamanaṅ prayāgē ca sahā.sanam. āgirērgamanaṅ tēṣāṅ tatrasthairupalakṣitam৷৷

अनुज्ञातस्सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान्। अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः।।

anujñātassumantrō.tha yōjayitvā hayōttamān. ayōdhyāmēva nagarīṅ prayayau gāḍhadurmanāḥ৷৷

स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च। पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च।।

sa vanāni sugandhīni saritaśca sarāṅsi ca. paśyannatiyayau śīghraṅ grāmāṇi nagarāṇi ca৷৷

तत स्सायाह्न समये तृतीयेऽहनि सारथिः। अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह।।

tata ssāyāhna samayē tṛtīyē.hani sārathiḥ. ayōdhyāṅ samanuprāpya nirānandāṅ dadarśa ha৷৷

स शून्यामिव निश्शब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः। सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः।।

sa śūnyāmiva niśśabdāṅ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ. sumantraścintayāmāsa śōkavēgasamāhataḥ৷৷

कच्चिन्न सगजा साऽश्वा सजना सजनाधिपा। रामसन्तापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी।।

kaccinna sagajā sā.śvā sajanā sajanādhipā. rāmasantāpaduḥkhēna dagdhā śōkāgninā purī৷৷

इति चिन्तापरस्सूतो वाजिभिश्शीघ्रपातिभिः। नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह।।

iti cintāparassūtō vājibhiśśīghrapātibhiḥ. nagaradvāramāsādya tvaritaḥ pravivēśa ha৷৷

सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः। क्व राम इति पृच्छन्तस्सूतमभ्यद्रवन्नराः।।

sumantramabhiyāntaṅ taṅ śataśō.tha sahasraśaḥ. kva rāma iti pṛcchantassūtamabhyadravannarāḥ৷৷

तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम्। अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्माना।।

tēṣāṅ śaśaṅsa gaṅgāyāmahamāpṛcchya rāghavam. anujñātō nivṛttō.smi dhārmikēṇa mahātmānā৷৷

ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः। अहो धिगिति निश्श्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः।।

tē tīrṇā iti vijñāya bāṣpapūrṇamukhā janāḥ. ahō dhigiti niśśvasya hā! rāmēti ca cukruśuḥ৷৷

शुश्राव च वचस्तेषां बृन्दं बृन्दं च तिष्ठताम्। हतास्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम्।।

śuśrāva ca vacastēṣāṅ bṛndaṅ bṛndaṅ ca tiṣṭhatām. hatāsma khalu yē nēha paśyāma iti rāghavam৷৷

दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च। न द्रक्ष्यामः पुन र्जातु धार्मिकं राममन्तरा।।

dānayajñavivāhēṣu samājēṣu mahatsu ca. na drakṣyāmaḥ puna rjātu dhārmikaṅ rāmamantarā৷৷

किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम्। इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम्।।

kiṅ samarthaṅ janasyāsya kiṅ priyaṅ kiṅ sukhāvaham. iti rāmēṇa nagaraṅ pitṛvatparipālitam৷৷

वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम्। रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम्।।

vātāyanagatānāṅ ca strīṇāmanvantarāpaṇam. rāmaśōkābhitaptānāṅ śuśrāva paridēvanam৷৷

स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः। यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम्।।

sa rājamārgamadhyēna sumantraḥ pihitānanaḥ. yatra rājā daśarathastadēvōpayayau gṛham৷৷

सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च। कक्ष्या स्सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः।।

sō.vatīrya rathācchīghraṅ rājavēśma praviśya ca. kakṣyā ssaptābhicakrāma mahājanasamākulāḥ৷৷

हर्म्यै र्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम्। हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः।।

harmyai rvimānaiḥ prāsādairavēkṣyātha samāgatam. hāhākārakṛtā nāryō rāmadarśanakarśitāḥ৷৷

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः। अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।

āyatairvimalairnētrairaśruvēgapariplutaiḥ. anyōnyamabhivīkṣantē.vyaktamārtatarāḥ striyaḥ৷৷

ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्य स्तत स्ततः। रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम्।।

tatō daśarathastrīṇāṅ prāsādēbhya stata stataḥ. rāmaśōkābhitaptānāṅ mandaṅ śuśrāva jalpitam৷৷

सह रामेण निर्यातो विना राम मिहागतः। सूतः किन्नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति।।

saha rāmēṇa niryātō vinā rāma mihāgataḥ. sūtaḥ kinnāma kausalyāṅ śōcantīṅ prativakṣyati৷৷

यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम्। आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति।।

yathā ca manyē durjīvamēvaṅ na sukaraṅ dhruvam. ācchidya putrē niryātē kausalyā yatra jīvati৷৷

सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञ: स्त्रीणां निशामयन्। प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम्।।

satyarūpaṅ tu tadvākyaṅ rājña: strīṇāṅ niśāmayan. pradīptamiva śōkēna vivēśa sahasā gṛham৷৷

स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम्। पुत्रशोकपरिम्लानमपश्यत्पाण्डुरे गृहे।।

sa praviśyāṣṭamīṅ kakṣyāṅ rājānaṅ dīnamāturam. putraśōkaparimlānamapaśyatpāṇḍurē gṛhē৷৷

अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रे मभिवाद्य च। सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत्।।

abhigamya tamāsīnaṅ narēndrē mabhivādya ca. sumantrō rāmavacanaṅ yathōktaṅ pratyavēdayat৷৷

स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्तचेतनः। मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः।।

sa tūṣṇīmēva tacchrutvā rājā vibhrāntacētanaḥ. mūrchitō nyapatadbhūmau rāmaśōkābhipīḍitaḥ৷৷

ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ। उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतितेक्षितौ।।

tatō.ntaḥpuramāviddhaṅ mūrchitē pṛthivīpatau. uddhṛtya bāhū cukrōśa nṛpatau patitēkṣitau৷৷

सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम्। उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत्।।

sumitrayā tu sahitā kausalyā patitaṅ patim. utthāpayāmāsa tadā vacanaṅ cēdamabravīt৷৷

इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः। वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे।।

imaṅ tasya mahābhāga! dūtaṅ duṣkarakāriṇaḥ. vanavāsādanuprāptaṅ kasmānna pratibhāṣasē৷৷

अद्यैवमनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव। उत्तिष्ठ सुकृतं तेस्तु शोके नस्या त्सहायता।।

adyaivamanayaṅ kṛtvā vyapatrapasi rāghava!. uttiṣṭha sukṛtaṅ tēstu śōkē nasyā tsahāyatā৷৷

देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम्। नेह तिष्ठिति कैकेयी विस्रब्धं प्रतिभाष्यताम्।।

dēva! yasyā bhayādrāmaṅ nānupṛcchasi sārathim. nēha tiṣṭhiti kaikēyī visrabdhaṅ pratibhāṣyatām৷৷

सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा। धरण्यां निपपाताऽशु बाष्पविप्लुतभाषिणी।।

sā tathōktvā mahārājaṅ kausalyā śōkalālasā. dharaṇyāṅ nipapātā.śu bāṣpaviplutabhāṣiṇī৷৷

एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि। पतिं चावेक्ष्य ता स्सर्वा सुस्वरं रुरुदुः स्त्रियः।।

ēvaṅ vilapatīṅ dṛṣṭvā kausalyāṅ patitāṅ bhuvi. patiṅ cāvēkṣya tā ssarvā susvaraṅ ruruduḥ striyaḥ৷৷

तत स्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धा स्तरुणाश्च मानवाः। स्त्रियश्च सर्वा रुरुदु स्समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव सङ्कुलम्।।

tata stamantaḥpuranādamutthitaṅ samīkṣya vṛddhā staruṇāśca mānavāḥ. striyaśca sarvā rurudu ssamantataḥ puraṅ tadāsītpunarēva saṅkulam৷৷