अचिन्त्याव्यक्तरूपाय निर्गुणाय गुणात्मने। समस्तजगदाधारमूर्तये ब्रह्मणे नमः।।

acintyāvyaktarūpāya nirguṇāya guṇātmane| samastajagadādhāramūrtaye brahmaṇe namaḥ||

अल्पावशिष्टे तु कृते *मयो नाम महासुरः। (B मयनाम) रहस्यं परमं पुण्यं जिज्ञासुर ज्ञानम उत्तमम।।

alpāvaśiṣṭe tu kṛte *mayo nāma mahāsuraḥ| (B mayanāma) rahasyaṃ paramaṃ puṇyaṃ jijñāsur jñānam uttamam||

वेदाङ्गम अग्र्यम अखिलं ज्योतिषां गतिकारणम। आराधयन विवस्वन्तं तपस तेपे सुदुश्चरम।।

vedāṅgam agryam akhilaṃ jyotiṣāṃ gatikāraṇam| ārādhayan vivasvantaṃ tapas tepe suduścaram||

तोषितस तपसा तेन प्रीतस तस्मै वरार्थिने। ग्रहाणां चरितं प्रादान मयाय सविता स्वयम।।

toṣitas tapasā tena prītas tasmai varārthine| grahāṇāṃ caritaṃ prādān mayāya savitā svayam||

विदितस ते *मया भावस तोषितस तपसा ह्य अहम। (ड मयाभावस) दद्यां कालाश्रयं ज्ञानं ग्रहाणां चरितं महत।।

viditas te *mayā bhāvas toṣitas tapasā hy aham| (ḍ mayābhāvas) dadyāṃ kālāśrayaṃ jñānaṃ grahāṇāṃ caritaṃ mahat||

न मे तेजःसहः कश्चिद आख्यातुं नास्ति मे क्षणः। मदंशः पुरुषो +अयं ते निःशेषं कथयिष्यति।।

na me tejaḥsahaḥ kaścid ākhyātuṃ nāsti me kṣaṇaḥ| madaṃśaḥ puruṣo +ayaṃ te niḥśeṣaṃ kathayiṣyati||

इत्य उक्त्वान्तर्दधे देवः समादिश्यांशम आत्मनः। स पुमान मयम आहेदं प्रणतं प्राञ्जलिस्थितम।।

ity uktvāntardadhe devaḥ samādiśyāṃśam ātmanaḥ| sa pumān mayam āhedaṃ praṇataṃ prāñjalisthitam||

शृणुष्वैकमनाः पूर्वं यद उक्तं ज्ञानम उत्तमम। युगे युगे महर्षीणां स्वयम एव विवस्वता।।

śṛṇuṣvaikamanāḥ pūrvaṃ yad uktaṃ jñānam uttamam| yuge yuge maharṣīṇāṃ svayam eva vivasvatā||

शास्त्रम आद्यं तद एवेदं यत पूर्वं प्राह भास्करः। युगानां परिवर्तेन कालभेदो +अत्र *केवलः।। (B केवलम)

śāstram ādyaṃ tad evedaṃ yat pūrvaṃ prāha bhāskaraḥ| yugānāṃ parivartena kālabhedo +atra *kevalaḥ|| (B kevalam)

लोकानाम अन्तकृत कालः कालो +अन्यः कलनात्मकः। स द्विधा स्थूलसूक्ष्मत्वान मूर्तश चामूर्त उच्यते।।

lokānām antakṛt kālaḥ kālo +anyaḥ kalanātmakaḥ| sa dvidhā sthūlasūkṣmatvān mūrtaś cāmūrta ucyate||

प्राणादिः कथितो मूर्तस त्रुट्याद्यो +अमूर्तसंज्ञकः। षड्भिः प्राणैर विनाडी स्यात तत्षष्ट्या नाडिका स्मृता।।

prāṇādiḥ kathito mūrtas truṭyādyo +amūrtasaṃjñakaḥ| ṣaḍbhiḥ prāṇair vināḍī syāt tatṣaṣṭyā nāḍikā smṛtā||

नाडीषष्ट्या तु नाक्षत्रम अहोरात्रं प्रकीर्तितम। तत्त्रिंशता भवेन मासः सावनो +अर्कोदयैस तथा।।

nāḍīṣaṣṭyā tu nākṣatram ahorātraṃ prakīrtitam| tattriṃśatā bhaven māsaḥ sāvano +arkodayais tathā||

ऐन्दवस तिथिभिस तद्वत संक्रान्त्या सौर उच्यते। मासैर द्वादशभिर वर्षं दिव्यं तद अह उच्यते।।

aindavas tithibhis tadvat saṃkrāntyā saura ucyate| māsair dvādaśabhir varṣaṃ divyaṃ tad aha ucyate||

सुरासुराणाम अन्योन्यम अहोरात्रं विपर्ययात। तत्षष्टिः षड्गुणा दिव्यं वर्षम आसुरम एव च।।

surāsurāṇām anyonyam ahorātraṃ viparyayāt| tatṣaṣṭiḥ ṣaḍguṇā divyaṃ varṣam āsuram eva ca||

तद्द्वादशसहस्राणि चतुर्युगम उदाहृतम। सूर्याब्दसंख्यया द्वित्रिसागरैर अयुताहतैः।।

taddvādaśasahasrāṇi caturyugam udāhṛtam| sūryābdasaṃkhyayā dvitrisāgarair ayutāhataiḥ||

सन्ध्यासन्ध्यांशसहितं विज्ञेयं तच्चतुर्युगम। कृतादीनां व्यवस्थेयं धर्मपादव्यवस्थया।।

sandhyāsandhyāṃśasahitaṃ vijñeyaṃ taccaturyugam| kṛtādīnāṃ vyavastheyaṃ dharmapādavyavasthayā||

युगस्य दशमो भागश चतुस्त्रिद्व्येकसङ्गुणः। क्रमात कृतयुगादीनां षष्ठांशः सन्ध्ययोः स्वकः।।

yugasya daśamo bhāgaś catustridvyekasaṅguṇaḥ| kramāt kṛtayugādīnāṃ ṣaṣṭhāṃśaḥ sandhyayoḥ svakaḥ||

युगानां सप्ततिः सैका मन्वन्तरम इहोच्यते। *कृताब्दसंख्यास तस्यान्ते सन्धिः प्रोक्तो जलप्लवः।। (B ऋताब्दसंख्या)

yugānāṃ saptatiḥ saikā manvantaram ihocyate| *kṛtābdasaṃkhyās tasyānte sandhiḥ prokto jalaplavaḥ|| (B ṛtābdasaṃkhyā)

ससन्धयस ते मनवः कल्पे ज्ञेयास चतुर्दश। कृतप्रमाणः कल्पादौ सन्धिः पञ्चदशः स्मृतः।।

sasandhayas te manavaḥ kalpe jñeyās caturdaśa| kṛtapramāṇaḥ kalpādau sandhiḥ pañcadaśaḥ smṛtaḥ||

इत्थम युगसहस्रेण भूतसंहारकारकः। कल्पो ब्राह्मम अहः प्रोक्तं शर्वरी तस्य तावती।।

ittham yugasahasreṇa bhūtasaṃhārakārakaḥ| kalpo brāhmam ahaḥ proktaṃ śarvarī tasya tāvatī||

परमायुः शतं तस्य तयाहोरात्रसंख्यया। आयुषो +अर्धमितं तस्य शेषकल्पो +अयम आदिमः।।

paramāyuḥ śataṃ tasya tayāhorātrasaṃkhyayā| āyuṣo +ardhamitaṃ tasya śeṣakalpo +ayam ādimaḥ||

कल्पाद अस्माच च मनवः षड व्यतीताः ससन्धयः। वैवस्वतस्य च *मनोर युगानां त्रिघनो गतः।। (B मनोयुगानां)

kalpād asmāc ca manavaḥ ṣaḍ vyatītāḥ sasandhayaḥ| vaivasvatasya ca *manor yugānāṃ trighano gataḥ|| (B manoyugānāṃ)

अष्टाविंशाद युगाद अस्माद यातम एतत कृतं युगम। अतः कालं प्रसंख्याय संख्याम एकत्र पिण्डयेत।।

aṣṭāviṃśād yugād asmād yātam etat kṛtaṃ yugam| ataḥ kālaṃ prasaṃkhyāya saṃkhyām ekatra piṇḍayet||

ग्रहर्क्षदेवदैत्यादि सृजतो +अस्य चराचरम। कृताद्रिवेदा दिव्याब्दाः शतघ्ना वेधसो गताः।।

graharkṣadevadaityādi sṛjato +asya carācaram| kṛtādrivedā divyābdāḥ śataghnā vedhaso gatāḥ||

पश्चाद व्रजन्तो +अतिजवान नक्षत्रैः सततं ग्रहाः। जीयमानास तु लम्बन्ते तुल्यम एव स्वमार्गगाः।।

paścād vrajanto +atijavān nakṣatraiḥ satataṃ grahāḥ| jīyamānās tu lambante tulyam eva svamārgagāḥ||

प्राग्गतित्वम अतस तेषां भगणैः प्रत्यहं गतिः। परिणाहवशाद भिन्ना तद्वशाद भानि भुञ्जते।।

prāggatitvam atas teṣāṃ bhagaṇaiḥ pratyahaṃ gatiḥ| pariṇāhavaśād bhinnā tadvaśād bhāni bhuñjate||

शीघ्रगस तान्य अथाल्पेन कालेन महताल्पगः। तेषां तु परिवर्तेन पौष्णान्ते भगणः स्मृतः।।

śīghragas tāny athālpena kālena mahatālpagaḥ| teṣāṃ tu parivartena pauṣṇānte bhagaṇaḥ smṛtaḥ||

विकलानां कला षष्ट्या तत्षष्ट्या भाग उच्यते। तत्त्रिंशता भवेद राशिर भगणो द्वादशैव ते।।

vikalānāṃ kalā ṣaṣṭyā tatṣaṣṭyā bhāga ucyate| tattriṃśatā bhaved rāśir bhagaṇo dvādaśaiva te||

युगे सूर्यज्ञशुक्राणाम खचतुष्करदार्णवाः। कुजार्किगुरुशीघ्राणां भगणाः पूर्वयायिनाम।।

yuge sūryajñaśukrāṇām khacatuṣkaradārṇavāḥ| kujārkiguruśīghrāṇāṃ bhagaṇāḥ pūrvayāyinām||

इन्दो रसाग्नित्रित्रीषुसप्तभूधरमार्गणाः। (57753336) दस्रत्र्यष्टरसाङ्काक्षिलोचनानि कुजस्य तु।। (2296832) छेच्केद्

indo rasāgnitritrīṣusaptabhūdharamārgaṇāḥ| (57753336) dasratryaṣṭarasāṅkākṣilocanāni kujasya tu|| (2296832) checked

बुधशीघ्रस्य शून्यर्तुखाद्रित्र्यङ्कनगेन्दवः। (17937060) बृहस्पतेः खदस्राक्षिवेदषड्वह्नयस तथा।। (364220)

budhaśīghrasya śūnyartukhādritryaṅkanagendavaḥ| (17937060) bṛhaspateḥ khadasrākṣivedaṣaḍvahnayas tathā|| (364220)

सितशीघ्रस्य षट्सप्तत्रियमाश्विखभूधराः। (7022376) शनेर भुजङ्गषट्पञ्चरसवेदनिशाकराः।। (146568)

sitaśīghrasya ṣaṭsaptatriyamāśvikhabhūdharāḥ| (7022376) śaner bhujaṅgaṣaṭpañcarasavedaniśākarāḥ|| (146568)

चन्द्रोच्चस्याग्निशून्याश्विवसुसर्पार्णवा युगे। (488203) वामं पातस्य वस्वग्नियमाश्विशिखिदस्रकाः।। (232238)

candroccasyāgniśūnyāśvivasusarpārṇavā yuge| (488203) vāmaṃ pātasya vasvagniyamāśviśikhidasrakāḥ|| (232238)

भानाम अष्टाक्षिवस्वद्रित्रिद्विद्व्यष्टशरेन्दवः। (1582237828) भोदया भगणैः स्वैः स्वैर ऊनाः स्वस्वोदया युगे।।

bhānām aṣṭākṣivasvadritridvidvyaṣṭaśarendavaḥ| (1582237828) bhodayā bhagaṇaiḥ svaiḥ svair ūnāḥ svasvodayā yuge||

भवन्ति शशिनो मासाः सूर्येन्दुभगणान्तरम। रविमासोनितास ते तु शेषाः स्युर अधिमासकाः।।

bhavanti śaśino māsāḥ sūryendubhagaṇāntaram| ravimāsonitās te tu śeṣāḥ syur adhimāsakāḥ||

सावहाहानि चान्द्रेभ्यो द्युभ्यः प्रोज्झ्य तिथिक्षयाः। उदयाद उदयं भानोर भूमिसावनवासरः।।

sāvahāhāni cāndrebhyo dyubhyaḥ projjhya tithikṣayāḥ| udayād udayaṃ bhānor bhūmisāvanavāsaraḥ||

वसुद्व्यष्टाद्रिरूपाङ्कसप्ताद्रितिथयो युगे। (1577917828) चान्द्राः खाष्टखखव्योमखाग्निखर्तुनिशाकराः।। (1603000080)

vasudvyaṣṭādrirūpāṅkasaptādritithayo yuge| (1577917828) cāndrāḥ khāṣṭakhakhavyomakhāgnikhartuniśākarāḥ|| (1603000080)

षड्वह्नित्रिहुताशाङ्कतिथयश चाधिमासकाः। (1593336) तिथिक्षया यमार्थाश्विद्व्यष्टव्योमशराश्विनः।। (25082252)

ṣaḍvahnitrihutāśāṅkatithayaś cādhimāsakāḥ| (1593336) tithikṣayā yamārthāśvidvyaṣṭavyomaśarāśvinaḥ|| (25082252)

खचतुष्कसमुद्राष्टकुपञ्च रविमासकाः। (51840000) भवन्ति भोदया भानुभगणैर ऊनिताः क्वहाः।।

khacatuṣkasamudrāṣṭakupañca ravimāsakāḥ| (51840000) bhavanti bhodayā bhānubhagaṇair ūnitāḥ kvahāḥ||

अधिमासोनरात्र्यार्क्षचान्द्रसावनवासराः। एते सहस्रगुणिताः कल्पे स्युर भगणादयः।।

adhimāsonarātryārkṣacāndrasāvanavāsarāḥ| ete sahasraguṇitāḥ kalpe syur bhagaṇādayaḥ||

प्राग्गतेः सूर्यमन्दस्य कल्पे सप्ताष्टवह्नयः। (387) कौजस्य वेदखयमा बौधस्याष्टर्तुवह्नयः।। (204, 368)

prāggateḥ sūryamandasya kalpe saptāṣṭavahnayaḥ| (387) kaujasya vedakhayamā baudhasyāṣṭartuvahnayaḥ|| (204, 368)

खखरन्ध्राणि जैवस्य शौक्रस्यार्थगुणेषवः। (900, 535) गो +अग्नयः शनिमन्दस्य पातानाम अथ वामतः।। (39)

khakharandhrāṇi jaivasya śaukrasyārthaguṇeṣavaḥ| (900, 535) go +agnayaḥ śanimandasya pātānām atha vāmataḥ|| (39)

मनुदस्रास तु कौजस्य बौधस्याष्टाष्टसागराः। (214, 488) कृताद्रिचन्द्रा जैवस्य त्रिखाङ्काश च तथा भृगोस।। (ड भृगोस तथा)(174, 903)

manudasrās tu kaujasya baudhasyāṣṭāṣṭasāgarāḥ| (214, 488) kṛtādricandrā jaivasya trikhāṅkāś ca tathā bhṛgos|| (ḍ bhṛgos tathā)(174, 903)

शनिपातस्य भगणाः कल्पे यमरसर्तवः। (662) भगणाः पूर्वम एवात्र प्रोक्ताश चन्द्रोच्चपातयोः।।

śanipātasya bhagaṇāḥ kalpe yamarasartavaḥ| (662) bhagaṇāḥ pūrvam evātra proktāś candroccapātayoḥ||

षण्मनूनां तु सम्पीड्य कालं तत्सन्धिभिः सह। कल्पादिसन्धिना सार्धं वैवस्वतमनोस तथा।।

ṣaṇmanūnāṃ tu sampīḍya kālaṃ tatsandhibhiḥ saha| kalpādisandhinā sārdhaṃ vaivasvatamanos tathā||

युगानाम त्रिघनं यातं तथा कृतयुगं त्व इदम। प्रोज्झ्य सृष्टेस ततः कालं पूर्वोक्तं दिव्यसंख्यया।।

yugānām trighanaṃ yātaṃ tathā kṛtayugaṃ tv idam| projjhya sṛṣṭes tataḥ kālaṃ pūrvoktaṃ divyasaṃkhyayā||

सूर्याब्दसंख्यया ज्ञेयाः कृतस्यान्ते गता अमी। खचतुष्कयमाद्र्यग्निशररन्ध्रनिशाकराः।। (1953720000)

sūryābdasaṃkhyayā jñeyāḥ kṛtasyānte gatā amī| khacatuṣkayamādryagniśararandhraniśākarāḥ|| (1953720000)

अत ऊर्ध्वम अमी युक्ता गतकालाब्दसंख्यया। मासीकृता युता मासैर मधुशुक्लादिभिर गतैः।।

ata ūrdhvam amī yuktā gatakālābdasaṃkhyayā| māsīkṛtā yutā māsair madhuśuklādibhir gataiḥ||

पृथक्ष्थास ते +अधिमासघ्नाः सूर्यमासविभाजिताः। लब्धाधिमासकैर युक्ता दिनीकृत्य दिनान्विताः।।

pṛthakṣthās te +adhimāsaghnāḥ sūryamāsavibhājitāḥ| labdhādhimāsakair yuktā dinīkṛtya dinānvitāḥ||

द्विष्ठास तिथिक्षयाभ्यस्ताश चान्द्रवासरभाजिताः। लब्धोनरात्रिरहिता लङ्कायाम आर्धरात्रिकः।।

dviṣṭhās tithikṣayābhyastāś cāndravāsarabhājitāḥ| labdhonarātrirahitā laṅkāyām ārdharātrikaḥ||

सावनो द्युगणः सूर्याद दिनमासाब्दपास ततः। सप्तभिः क्षयितः शेषः सूर्याद्यो वासरेश्वरः।।

sāvano dyugaṇaḥ sūryād dinamāsābdapās tataḥ| saptabhiḥ kṣayitaḥ śeṣaḥ sūryādyo vāsareśvaraḥ||

मासाब्ददिनसंख्याप्तं द्वित्रिघ्नं रूपसंयुतम। सप्तोद्धृतावशेषौ तु विज्ञेयौ मासवर्षौ।।

māsābdadinasaṃkhyāptaṃ dvitrighnaṃ rūpasaṃyutam| saptoddhṛtāvaśeṣau tu vijñeyau māsavarṣau||

यथा स्वभगनाभ्यस्तो दिनराशिः कुवासरैः। विभाजितो मध्यगत्या भगणादिर ग्रहो भवेत।।

yathā svabhaganābhyasto dinarāśiḥ kuvāsaraiḥ| vibhājito madhyagatyā bhagaṇādir graho bhavet||

एवं स्वशीघ्रमन्दोच्चा ये प्रोक्ताः पूर्वयायिनः। विलोमगतयः पातास तद्वच चक्राद विशोधिताः।।

evaṃ svaśīghramandoccā ye proktāḥ pūrvayāyinaḥ| vilomagatayaḥ pātās tadvac cakrād viśodhitāḥ||

द्वादशघ्ना गुरोर याता भगणा वर्तमानकैः। राशिभिः सहिताः शुद्धाः षष्ट्या स्युर विजयादयः।।

dvādaśaghnā guror yātā bhagaṇā vartamānakaiḥ| rāśibhiḥ sahitāḥ śuddhāḥ ṣaṣṭyā syur vijayādayaḥ||

विस्तरेणैतद उदितं संक्षेपाद व्यावहारिकम। मध्यमानयनं कार्यं ग्रहाणाम इष्टतो युगात।।

vistareṇaitad uditaṃ saṃkṣepād vyāvahārikam| madhyamānayanaṃ kāryaṃ grahāṇām iṣṭato yugāt||

अस्मिन कृतयुगस्यान्ते सर्वे मध्यगता ग्रहाः। *विना तु पातमन्दोच्चान मेषादौ तुल्यताम इताः (ड विनेन्दु)।।

asmin kṛtayugasyānte sarve madhyagatā grahāḥ| *vinā tu pātamandoccān meṣādau tulyatām itāḥ (ḍ vinendu)||

मकरादौ शशाङ्कोच्चं तत्पातस तु तुलादिगः। निरंशत्वम गताश चान्ये नोक्तास ते मन्दचारिणः।।

makarādau śaśāṅkoccaṃ tatpātas tu tulādigaḥ| niraṃśatvam gatāś cānye noktās te mandacāriṇaḥ||

योजनानि शतान्य अष्टौ भूकर्णो द्विगुणानि तु। तद्वर्गतो दशगुणात पदं भूपरिधिर भवेत।।

yojanāni śatāny aṣṭau bhūkarṇo dviguṇāni tu| tadvargato daśaguṇāt padaṃ bhūparidhir bhavet||

लम्बज्याघ्नस त्रिजीवाप्तः स्फुटो भूपरिधिः स्वकः। तेन देशान्तराभ्यस्ता ग्रहभुक्तिर विभाजिता।।

lambajyāghnas trijīvāptaḥ sphuṭo bhūparidhiḥ svakaḥ| tena deśāntarābhyastā grahabhuktir vibhājitā||

कलादि तत फलं प्राच्यां ग्रहेभ्यः परिशोधयेत। रेखाप्रतीचीसंस्थाने प्रक्षिपेत स्युः स्वदेशजा।।

kalādi tat phalaṃ prācyāṃ grahebhyaḥ pariśodhayet| rekhāpratīcīsaṃsthāne prakṣipet syuḥ svadeśajā||

राक्षसालयदेवौकःशैलयोर मध्यसूत्रगाः। रोहीतकम अवन्ती च यथा सन्निहितं सरः।।

rākṣasālayadevaukaḥśailayor madhyasūtragāḥ| rohītakam avantī ca yathā sannihitaṃ saraḥ||

अतीत्योन्मीलनाद इन्दोः पश्चात तद्गणितागतात। (C अतीत्योन्मीलनाद इन्दोर दृक्षिद्धिर गणितागतात। ) यदा भवेत तदा प्राच्यां स्वस्थानं मध्यतो भवेत।।

atītyonmīlanād indoḥ paścāt tadgaṇitāgatāt| (C atītyonmīlanād indor dṛkṣiddhir gaṇitāgatāt| ) yadā bhavet tadā prācyāṃ svasthānaṃ madhyato bhavet||

अप्राप्य च भवेत पश्चाद एवं वापि निमीलनात। तयोर अन्तरनाडीभिर हन्याद भूपरिधिं स्फुटम।।

aprāpya ca bhavet paścād evaṃ vāpi nimīlanāt| tayor antaranāḍībhir hanyād bhūparidhiṃ sphuṭam||

षष्ट्या विभज्य लब्धैस तु योजनैः प्राग अथापरैः। स्वदेशः परिधौ ज्ञेयः कुर्याद देशान्तरं हि तैः।।

ṣaṣṭyā vibhajya labdhais tu yojanaiḥ prāg athāparaiḥ| svadeśaḥ paridhau jñeyaḥ kuryād deśāntaraṃ hi taiḥ||

वारप्रवृत्तिः प्राग्देशे क्षपार्धे +अभ्यधिके भवेत। तद्देशान्तरनाडीभिः पश्चाद ऊने विनिर्दिशेत।।

vārapravṛttiḥ prāgdeśe kṣapārdhe +abhyadhike bhavet| taddeśāntaranāḍībhiḥ paścād ūne vinirdiśet||

इष्टनाडीगुणा भुक्तिः षष्ट्या भक्ता कलादिकम। गते शोध्यं युतं गम्ये कृत्वा तात्कालिको भवेत।।

iṣṭanāḍīguṇā bhuktiḥ ṣaṣṭyā bhaktā kalādikam| gate śodhyaṃ yutaṃ gamye kṛtvā tātkāliko bhavet||

भचक्रलिप्ताशीत्यंशं परमं दक्षिणोत्तरम। विक्षिप्यते स्वपातेन स्वक्रान्त्यन्ताद अनुष्णगुः।।

bhacakraliptāśītyaṃśaṃ paramaṃ dakṣiṇottaram| vikṣipyate svapātena svakrāntyantād anuṣṇaguḥ||

तन्नवांशं द्विगुणितं जीवस त्रिगुणितं कुजः। बुधशुक्रार्कजाः पातैर विक्षिप्यन्ते चतुर्गुणम।।

tannavāṃśaṃ dviguṇitaṃ jīvas triguṇitaṃ kujaḥ| budhaśukrārkajāḥ pātair vikṣipyante caturguṇam||

एवम त्रिघनरन्ध्रार्करसार्कार्का दशाहताः। चन्द्रादीनां क्रमाद उक्ता मध्यविकेषेपलिप्तिकाः।।

evam trighanarandhrārkarasārkārkā daśāhatāḥ| candrādīnāṃ kramād uktā madhyavikeṣepaliptikāḥ||

अदृश्यरूपाः कालस्य मूर्तयो भगणाश्रिताः। शीघ्रमन्दोच्चपाताख्या ग्रहाणां गतिहेतवः।।

adṛśyarūpāḥ kālasya mūrtayo bhagaṇāśritāḥ| śīghramandoccapātākhyā grahāṇāṃ gatihetavaḥ||

तद्वातरश्मिभिर *बद्धास तैस सव्येतरपाणिभिः। (C नद्धास) प्राक पश्चाद अपकृष्यन्ते यथासन्नं स्वदिङ्मुखम।।

tadvātaraśmibhir *baddhās tais savyetarapāṇibhiḥ| (C naddhās) prāk paścād apakṛṣyante yathāsannaṃ svadiṅmukham||

प्रवहाख्यो मरुत तांस तु स्वोच्चाभिमुखम ईरयेत। पूर्वापराकृष्टास ते *गतिं यान्ति पृथग्विधाः।। (C गतीर, पृथग्विधाम)

pravahākhyo marut tāṃs tu svoccābhimukham īrayet| pūrvāparākṛṣṭās te *gatiṃ yānti pṛthagvidhāḥ|| (C gatīr, pṛthagvidhām)

ग्रहात प्राग्भगणार्धस्थः प्राङ्मुखं कर्षति ग्रहम। उच्चसंज्ञो +अपरार्धस्थस तद्वत पश्चान्मुखं ग्रहम।।

grahāt prāgbhagaṇārdhasthaḥ prāṅmukhaṃ karṣati graham| uccasaṃjño +aparārdhasthas tadvat paścānmukhaṃ graham||

स्वोच्चापकृष्टा *भगणैः प्राङ्मुखं यान्ति यद ग्रहाः। (C भगणात) तत तेषु धनम इत्य उक्तम ऋणं पश्चान्मुखेषु *च।। (तु)

svoccāpakṛṣṭā *bhagaṇaiḥ prāṅmukhaṃ yānti yad grahāḥ| (C bhagaṇāt) tat teṣu dhanam ity uktam ṛṇaṃ paścānmukheṣu *ca|| (tu)

*दक्षिणोत्तरतो +अप्य एवं पातो *राहुः स्वरंहसा। (C दक्षिणोत्तरयोर, राहुश च रंहसा) विक्षिपत्य एष विक्षेपं चन्द्रादीनाम अपक्रमात।।

*dakṣiṇottarato +apy evaṃ pāto *rāhuḥ svaraṃhasā| (C dakṣiṇottarayor, rāhuś ca raṃhasā) vikṣipaty eṣa vikṣepaṃ candrādīnām apakramāt||

उत्तराभिमुखं पातो विक्षिपत्य अपरार्धगः। ग्रहं प्राग्भगणार्धस्थो याम्यायाम अपकर्षति।।

uttarābhimukhaṃ pāto vikṣipaty aparārdhagaḥ| grahaṃ prāgbhagaṇārdhastho yāmyāyām apakarṣati||

बुधभार्गवयोः शीघ्रात तद्वत पातो *यदा स्थितः। (C यथास्थितः) तच्छीघ्राकर्षणात तौ तु विक्षिप्येते यथोक्तवत।।

budhabhārgavayoḥ śīghrāt tadvat pāto *yadā sthitaḥ| (C yathāsthitaḥ) tacchīghrākarṣaṇāt tau tu vikṣipyete yathoktavat||

महत्वान मण्डलस्यार्कः स्वल्पम एवापकृष्यते। मण्डलाल्पतया चन्द्रस ततो बह्व अपकृष्यते।

mahatvān maṇḍalasyārkaḥ svalpam evāpakṛṣyate| maṇḍalālpatayā candras tato bahv apakṛṣyate|

भौमादयो +अल्पमूर्तित्वाच छीघ्रमन्दोच्चसञ्ज्ञकैः। (C संज्ञितैः) दैवतैर अपकृष्यन्ते सुदूरम अतिवेगिताः।।

bhaumādayo +alpamūrtitvāc chīghramandoccasañjñakaiḥ| (C saṃjñitaiḥ) daivatair apakṛṣyante sudūram ativegitāḥ||

अतो धनर्णं सुमहत तेषां गतिवशाद भवेत। आकृष्यमाणास तैर एवं व्योम्नि यान्त्य अनिलाहताः।।

ato dhanarṇaṃ sumahat teṣāṃ gativaśād bhavet| ākṛṣyamāṇās tair evaṃ vyomni yānty anilāhatāḥ||

*वक्रातिवक्रा विकला मन्दा मन्दतरा समा। (C वक्रानुवक्रा) तथा शीघ्रतरा शीघ्रा ग्रहाणाम अष्टधा गतिः।।

*vakrātivakrā vikalā mandā mandatarā samā| (C vakrānuvakrā) tathā śīghratarā śīghrā grahāṇām aṣṭadhā gatiḥ||

तत्रातिशीघ्रा शीघ्राख्या मन्दा मन्दतरा समा। ऋज्वीति पञ्चधा ज्ञेया *या वक्रा सातिवक्रगा।। (C +अन्या वक्रादिका मता)

tatrātiśīghrā śīghrākhyā mandā mandatarā samā| ṛjvīti pañcadhā jñeyā *yā vakrā sātivakragā|| (C +anyā vakrādikā matā)

तत्तद्गतिवशान नित्यं यथा दृक्तुल्यतां ग्रहाः। प्रयान्ति तत प्रवक्ष्यामि स्फुटीकरणम आदरात।।

tattadgativaśān nityaṃ yathā dṛktulyatāṃ grahāḥ| prayānti tat pravakṣyāmi sphuṭīkaraṇam ādarāt||

राशिलिप्ताष्टमो भागः प्रथमं ज्यार्धम उच्यते। तत तद्विभक्तलब्धोनमिश्रितं तद द्वितीयकम।।

rāśiliptāṣṭamo bhāgaḥ prathamaṃ jyārdham ucyate| tat tadvibhaktalabdhonamiśritaṃ tad dvitīyakam||

आद्येनैवं क्रमात पिण्डान भक्त्वा *लब्धोनसंयुताः। (C लब्धोनितैर युतैः) *खण्डकाः स्युश चतुर्विंशज्यार्धपिण्डाः क्रमाद अमी।। (C खण्डकैस)

ādyenaivaṃ kramāt piṇḍān bhaktvā *labdhonasaṃyutāḥ| (C labdhonitair yutaiḥ) *khaṇḍakāḥ syuś caturviṃśajyārdhapiṇḍāḥ kramād amī|| (C khaṇḍakais)

तत्त्वाश्विनो +अङ्काब्धिकृता रूपभूमिधरर्तवः। (224, 449, 691) खाङ्काष्टौ पञ्चशून्येशा बाणरूपगुणेन्दवः।। (890, 1105, 1315)

tattvāśvino +aṅkābdhikṛtā rūpabhūmidharartavaḥ| (224, 449, 691) khāṅkāṣṭau pañcaśūnyeśā bāṇarūpaguṇendavaḥ|| (890, 1105, 1315)

शून्यलोचनपञ्चैकाश छिद्ररूपमुनीन्दवः। (1520, 1719) वियच्चन्द्रातिधृतयो गुणरन्ध्राम्बराश्विनः।। (1910, 2093)

śūnyalocanapañcaikāś chidrarūpamunīndavaḥ| (1520, 1719) viyaccandrātidhṛtayo guṇarandhrāmbarāśvinaḥ|| (1910, 2093)

मुनिषड्यमनेत्राणि चन्द्राग्निकृतदस्रकाः। (2267, 2431) पञ्चाष्टविषयाक्षीणि कुञ्जराश्विनगाश्विनः।। (2585, 2728)

muniṣaḍyamanetrāṇi candrāgnikṛtadasrakāḥ| (2267, 2431) pañcāṣṭaviṣayākṣīṇi kuñjarāśvinagāśvinaḥ|| (2585, 2728)

रन्ध्रपञ्चाष्टकयमा वस्वद्र्यङ्कयमास तथा। (2859, 2978) कृताष्टशून्यज्वलना नगाद्रिशशिवह्नयः।। (3084, 3179)

randhrapañcāṣṭakayamā vasvadryaṅkayamās tathā| (2859, 2978) kṛtāṣṭaśūnyajvalanā nagādriśaśivahnayaḥ|| (3084, 3179)

षट्पञ्चलोचनगुणाश चन्द्रनेत्राग्निवह्नयः। (3256, 3321) यमाद्रिवह्निज्वलना रन्ध्रशून्यार्नवाग्नयः।। (3372), 3401)

ṣaṭpañcalocanaguṇāś candranetrāgnivahnayaḥ| (3256, 3321) yamādrivahnijvalanā randhraśūnyārnavāgnayaḥ|| (3372), 3401)

रूपाग्निसागरगुणा वस्वग्निकृतवह्नयः। (3431, 3438) प्रोज्झ्योत्क्रमेण व्यासार्धाद उत्क्रमज्यार्धपिण्डिकाः।।

rūpāgnisāgaraguṇā vasvagnikṛtavahnayaḥ| (3431, 3438) projjhyotkrameṇa vyāsārdhād utkramajyārdhapiṇḍikāḥ||

मुनयो रन्ध्रयमला रसषट्का मुनीश्वराः। (7, 29, 66, 117) द्व्यष्टैका रूपषड्दस्राः सागरार्थहुताशनाः। (182, 261, 354)

munayo randhrayamalā rasaṣaṭkā munīśvarāḥ| (7, 29, 66, 117) dvyaṣṭaikā rūpaṣaḍdasrāḥ sāgarārthahutāśanāḥ| (182, 261, 354)

खर्तुवेदा नवाद्र्यर्था दिङ्नागास त्र्यर्थकुञ्जराः। (460, 710, 853) नगाम्बरवियच्चन्द्रा रूपभूधरशङ्कराः।। (1007, 1171)

khartuvedā navādryarthā diṅnāgās tryarthakuñjarāḥ| (460, 710, 853) nagāmbaraviyaccandrā rūpabhūdharaśaṅkarāḥ|| (1007, 1171)

शरार्णवहुताशैका भुजङ्गाक्षिशरेन्दवः। (1345, 1528) नवरूपमहीध्रैका गजैकाङ्कनिशाकराः।। 1719, 1918)

śarārṇavahutāśaikā bhujaṅgākṣiśarendavaḥ| (1345, 1528) navarūpamahīdhraikā gajaikāṅkaniśākarāḥ|| 1719, 1918)

गुणाश्विरूपनेत्राणि पावकाग्निगुणाश्विनः। (2123, 2333) वस्वर्णवार्थयमलास तुरङ्गर्तुनगाश्विनः।। (2548, 2767)

guṇāśvirūpanetrāṇi pāvakāgniguṇāśvinaḥ| (2123, 2333) vasvarṇavārthayamalās turaṅgartunagāśvinaḥ|| (2548, 2767)

नवाष्टनवनेत्राणि पावकैकयमाग्नयः। (2989, 3293) गजाग्निसागरगुणा उत्क्रमज्यार्धपिण्डकाः।। (3438)

navāṣṭanavanetrāṇi pāvakaikayamāgnayaḥ| (2989, 3293) gajāgnisāgaraguṇā utkramajyārdhapiṇḍakāḥ|| (3438)

परमापक्रमज्या तु सप्तरन्ध्रगुणेन्दवः। (1397) तद्गुणा ज्या त्रिजीवाप्ता तच्चापं क्रान्तिर उच्यते।। (C इष्यते)

paramāpakramajyā tu saptarandhraguṇendavaḥ| (1397) tadguṇā jyā trijīvāptā taccāpaṃ krāntir ucyate|| (C iṣyate)

ग्रहं संशोध्य मन्दोच्चात तथा शीघ्राद विशोध्य च। शेषं केन्द्रपदं तस्माद भुजज्या कोटिर एव च।। (C केन्द्रं पदं)

grahaṃ saṃśodhya mandoccāt tathā śīghrād viśodhya ca| śeṣaṃ kendrapadaṃ tasmād bhujajyā koṭir eva ca|| (C kendraṃ padaṃ)

गताद भुजज्या विषमे गम्यात कोटिः पदे भवेत। *युग्मे तु गम्याद बाहुज्या कोटिज्या तु गताद भवेत।। (C समे)

gatād bhujajyā viṣame gamyāt koṭiḥ pade bhavet| *yugme tu gamyād bāhujyā koṭijyā tu gatād bhavet|| (C same)

लिप्तास तत्त्वयमैर भक्ता *लब्धं ज्यापिण्डिकं गताम। (C लब्धा ज्यापिण्डिका गताः) गतगम्यान्तराभ्यस्तं विभजेत तत्त्वलोचनैः।। (225)

liptās tattvayamair bhaktā *labdhaṃ jyāpiṇḍikaṃ gatām| (C labdhā jyāpiṇḍikā gatāḥ) gatagamyāntarābhyastaṃ vibhajet tattvalocanaiḥ|| (225)

तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिण्डे *गतसंज्ञके। (C गतसंज्ञिते) स्यात क्रमज्याविधिर अयं उत्क्रमज्यास्व अपि स्मृतः।।

tadavāptaphalaṃ yojyaṃ jyāpiṇḍe *gatasaṃjñake| (C gatasaṃjñite) syāt kramajyāvidhir ayaṃ utkramajyāsv api smṛtaḥ||

ज्यां *प्रोज्झ्य शेषं तत्त्वाश्विहतं तद्विवरोद्धृतम। (C प्रोज्झ्यान्यत्तत्त्वयमैर हत्वा)(225) संख्यातत्त्वाश्विसंवर्गे *संयोज्य धनुर उच्यते।। (C संयोज्यं) (225)

jyāṃ *projjhya śeṣaṃ tattvāśvihataṃ tadvivaroddhṛtam| (C projjhyānyattattvayamair hatvā)(225) saṃkhyātattvāśvisaṃvarge *saṃyojya dhanur ucyate|| (C saṃyojyaṃ) (225)

रवेर मन्दपरिध्यंशा मनवः शीतगो रदाः। (14, 32)

raver mandaparidhyaṃśā manavaḥ śītago radāḥ| (14, 32)

युग्मान्ते +अर्थाद्रयः *खाग्निसुराः सूर्या नवार्णवाः। (C खाग्निः सुरास)(75, 30, 33, 12, 49) ओजे द्व्यगा वसुयमा रदा रुद्रा गजाब्दयः।।

yugmānte +arthādrayaḥ *khāgnisurāḥ sūryā navārṇavāḥ| (C khāgniḥ surās)(75, 30, 33, 12, 49) oje dvyagā vasuyamā radā rudrā gajābdayaḥ||

कुजादीनां *अतः शीघ्रा युग्मान्ते +अर्थाग्निदस्रकाः। (C ततश शैघ्र्या)(235) गुणाग्निचन्द्राः *खनगा द्विरसाक्षीणि गो+अग्नयः।। (C खागाश च)(133, 70, 262, 39)

kujādīnāṃ *ataḥ śīghrā yugmānte +arthāgnidasrakāḥ| (C tataś śaighryā)(235) guṇāgnicandrāḥ *khanagā dvirasākṣīṇi go+agnayaḥ|| (C khāgāś ca)(133, 70, 262, 39)

ओजान्ते *द्वित्रियमला द्विविश्वे यमपर्वताः। (C द्वित्रिकयमाः)(132, 72) खर्तुदस्रा वियद्वेदाः शीघ्रकर्मणि कीर्तिताः।। (260,40)

ojānte *dvitriyamalā dviviśve yamaparvatāḥ| (C dvitrikayamāḥ)(132, 72) khartudasrā viyadvedāḥ śīghrakarmaṇi kīrtitāḥ|| (260,40)

ओजयुग्मान्तरगुणा भुजज्या त्रिज्ययोद्धृता। *युग्मे वृत्ते धनर्णं स्याद ओजाद ऊनाधिके स्फुटम।। (C युग्मवृत्ते)

ojayugmāntaraguṇā bhujajyā trijyayoddhṛtā| *yugme vṛtte dhanarṇaṃ syād ojād ūnādhike sphuṭam|| (C yugmavṛtte)

तद्गुणे भुजकोटिज्ये भगणांशविभाजिते। तद्भुजज्याफलधनुर मान्दं लिप्तादिकं फलम।।

tadguṇe bhujakoṭijye bhagaṇāṃśavibhājite| tadbhujajyāphaladhanur māndaṃ liptādikaṃ phalam||

*शैघ्र्यं कोटिफलं केन्द्रे मकरादौ धनं स्मृतम। (C शैघ्रे) संशोध्यं तु *त्रिजीवायां कर्क्यादौ कोटिजं फलम।। (C त्रिजीवातः)

*śaighryaṃ koṭiphalaṃ kendre makarādau dhanaṃ smṛtam| (C śaighre) saṃśodhyaṃ tu *trijīvāyāṃ karkyādau koṭijaṃ phalam|| (C trijīvātaḥ)

तद्बाहुफलवर्गैक्यान मूलं कर्णश चलाभिधः। त्रिज्याभ्यस्तं भुजफलं चलकर्णविभाजितम।।

tadbāhuphalavargaikyān mūlaṃ karṇaś calābhidhaḥ| trijyābhyastaṃ bhujaphalaṃ calakarṇavibhājitam||

लब्धस्य चापं लिप्तादिफलं *शैघ्र्यम इदं स्मृतम। (C शैघ्रम) एतद आद्ये कुजादीनां चतुर्थे चैव कर्मणि।।

labdhasya cāpaṃ liptādiphalaṃ *śaighryam idaṃ smṛtam| (C śaighram) etad ādye kujādīnāṃ caturthe caiva karmaṇi||

मान्दं कर्मैकम अर्केन्दोर भौमादीनाम अथोच्यते। *शैघ्र्यं मान्दं पुनर मान्दं शैघ्र्यं चत्वार्य अनुक्रमात।। (C शैघ्रं)

māndaṃ karmaikam arkendor bhaumādīnām athocyate| *śaighryaṃ māndaṃ punar māndaṃ śaighryaṃ catvāry anukramāt|| (C śaighraṃ)

मध्ये शीघ्रफलस्यार्धं मान्दम अर्धफलं तथा। मध्यग्रहे *मन्दफलं सकलं शैघ्र्यम एव च।। (C पुनर मान्दं)

madhye śīghraphalasyārdhaṃ māndam ardhaphalaṃ tathā| madhyagrahe *mandaphalaṃ sakalaṃ śaighryam eva ca|| (C punar māndaṃ)

अजादिकेन्द्रे सर्वेषां *शैघ्र्ये मान्दे च कर्मणि। (C मान्दे शैघ्रे) धनं ग्रहाणां लिप्तादि तुलादाव र्णम एव च।।

ajādikendre sarveṣāṃ *śaighrye mānde ca karmaṇi| (C mānde śaighre) dhanaṃ grahāṇāṃ liptādi tulādāv rṇam eva ca||

अर्कबाहुफलाभ्यस्ता ग्रहभुक्तिर विभाजिता। भचक्रकलिकाभिस तु लिप्ताः कर्या ग्रहे +अर्कवत।।

arkabāhuphalābhyastā grahabhuktir vibhājitā| bhacakrakalikābhis tu liptāḥ karyā grahe +arkavat||

स्वमन्दभुक्तिसंशुद्धा मध्यभुक्तिर निशापतेः। दोर्ज्यान्तरादिकं कृत्वा भुक्ताव ऋणधनं भवेत।।

svamandabhuktisaṃśuddhā madhyabhuktir niśāpateḥ| dorjyāntarādikaṃ kṛtvā bhuktāv ṛṇadhanaṃ bhavet||

ग्रहभुक्तेः फलं कार्यं ग्रहवन मन्दकर्मणि। दोर्ज्यान्तरगुणा भुक्तिस तत्त्वनेत्रोद्धृता पुनः।। (225)

grahabhukteḥ phalaṃ kāryaṃ grahavan mandakarmaṇi| dorjyāntaraguṇā bhuktis tattvanetroddhṛtā punaḥ|| (225)

स्वमन्दपरिधिक्षुण्णा भगणांशोद्धृता कलाः। ] कर्क्यादौ तु धनं तत्र मकरादाव ऋणं स्मृतम।।

svamandaparidhikṣuṇṇā bhagaṇāṃśoddhṛtā kalāḥ| ] karkyādau tu dhanaṃ tatra makarādāv ṛṇaṃ smṛtam||

मन्दस्फुटीकृतां भुक्तिं प्रोज्झ्य शीघ्रोच्चभुक्तितः। तच्छेशं विवरेणाथ हन्यात त्रिज्यान्त्यकर्णयोः।।

mandasphuṭīkṛtāṃ bhuktiṃ projjhya śīghroccabhuktitaḥ| taccheśaṃ vivareṇātha hanyāt trijyāntyakarṇayoḥ||

चलकर्णहृतं भुक्तौ कर्णे त्रिज्याधिके धनम। ऋणम ऊने +अधिके प्रोज्झ्य शेषं वक्रगतिर भवेत।।

calakarṇahṛtaṃ bhuktau karṇe trijyādhike dhanam| ṛṇam ūne +adhike projjhya śeṣaṃ vakragatir bhavet||

दूरस्थितः स्वशीघ्रोच्चाद ग्रहः शिथिलरश्मिभिः। सव्येतराकृष्ततनुर भवेत वक्रगतिस तदा।।

dūrasthitaḥ svaśīghroccād grahaḥ śithilaraśmibhiḥ| savyetarākṛṣtatanur bhavet vakragatis tadā||

कृतर्तुचन्द्रैर वेदेन्द्रैः शून्यत्र्येकैर गुणाष्टभिः। (164, 144, 130, 83) शररुद्रैश चतुर्थेषु केन्द्रांशैर भूसुतादयः।। (115)

kṛtartucandrair vedendraiḥ śūnyatryekair guṇāṣṭabhiḥ| (164, 144, 130, 83) śararudraiś caturtheṣu kendrāṃśair bhūsutādayaḥ|| (115)

भवन्ति वक्रिणस तैस तु स्वैः स्वैश चक्राद विशोधितैः। अवशिष्टांशतुल्यैः स्वैः केन्द्रैर उज्झन्ति वक्रताम।।

bhavanti vakriṇas tais tu svaiḥ svaiś cakrād viśodhitaiḥ| avaśiṣṭāṃśatulyaiḥ svaiḥ kendrair ujjhanti vakratām||

महत्त्वाच छीघ्रपरिधेः सप्तमे भृगुभूसुतौ। अष्टमे जीवशशैजौ नवमे तु शनैश्चरः।।

mahattvāc chīghraparidheḥ saptame bhṛgubhūsutau| aṣṭame jīvaśaśaijau navame tu śanaiścaraḥ||

कुजार्किगुरुपातानां ग्रहवच छीघ्रजं फलम। वामं तृतीयकं मान्दं बुधभार्गवयोः फलम।।

kujārkigurupātānāṃ grahavac chīghrajaṃ phalam| vāmaṃ tṛtīyakaṃ māndaṃ budhabhārgavayoḥ phalam||

स्वपातोनाद ग्रहाज जीवा शीघ्राद भृगुजसौम्ययोः। विक्षेपघ्न्य अन्त्यकर्णाप्ता विक्षेपस त्रिज्यया विधोः।।

svapātonād grahāj jīvā śīghrād bhṛgujasaumyayoḥ| vikṣepaghny antyakarṇāptā vikṣepas trijyayā vidhoḥ||

विक्षेपापक्रमैकत्वे क्रान्तिर विक्षेपसंयुता। दिग्भेदे वियुता स्पष्टा भास्करस्य यथागता।।

vikṣepāpakramaikatve krāntir vikṣepasaṃyutā| digbhede viyutā spaṣṭā bhāskarasya yathāgatā||

ग्रहोदयप्राणहता खखाष्टैकोद्धृता गतिः। चक्रासवो लब्धयुता स्वाहोरात्रासवः स्मृताः।।

grahodayaprāṇahatā khakhāṣṭaikoddhṛtā gatiḥ| cakrāsavo labdhayutā svāhorātrāsavaḥ smṛtāḥ||

क्रान्तेः क्रमोत्क्रम्मज्ये द्वे कृत्वा तत्रोत्क्रमज्यया। हीना त्रिज्या दिनव्यासदलं तद्दक्षिणोत्तरम।।

krānteḥ kramotkrammajye dve kṛtvā tatrotkramajyayā| hīnā trijyā dinavyāsadalaṃ taddakṣiṇottaram||

क्रान्तिज्या विषुवद्भाघ्नी क्षितिज्या द्वादशोद्धृता। त्रिज्यागुणाहोरात्रार्धकर्णाप्ता चरजासवः।।

krāntijyā viṣuvadbhāghnī kṣitijyā dvādaśoddhṛtā| trijyāguṇāhorātrārdhakarṇāptā carajāsavaḥ||

तत्कार्मुकम उदक्क्रान्तौ *धनशनी पृथक्ष्थिते। (C धनहानी) स्वाहोरात्रचतुर्भागे दिनरात्रिदले स्मृते।।

tatkārmukam udakkrāntau *dhanaśanī pṛthakṣthite| (C dhanahānī) svāhorātracaturbhāge dinarātridale smṛte||

याम्यक्रान्तौ विपर्यस्ते द्विगुणे तु दिनक्षपे। विक्षेपयुक्तोनितया क्रान्त्या भानाम अपि स्वके।।

yāmyakrāntau viparyaste dviguṇe tu dinakṣape| vikṣepayuktonitayā krāntyā bhānām api svake||

भभोगो +अष्टशतीलिप्ताः खाश्विशैलास तथा तिथेः। ग्रहलिप्ताभभोगाप्ता भानि भुक्त्या दिनादिकम।।

bhabhogo +aṣṭaśatīliptāḥ khāśviśailās tathā titheḥ| grahaliptābhabhogāptā bhāni bhuktyā dinādikam||

रवीन्दुयोगलिप्ताभ्यो योगा भभोगभाजिताः। गता गम्याश च षष्टिघ्न्यो भुक्तियोगाप्तनाडिकाः।।

ravīnduyogaliptābhyo yogā bhabhogabhājitāḥ| gatā gamyāś ca ṣaṣṭighnyo bhuktiyogāptanāḍikāḥ||

अर्कोनचन्द्रलिप्ताभ्यस तिथयो भोगभाजिताः। गता गम्याश च षष्टिघ्न्यो नाड्यो भुक्त्यन्तरोद्धृताः।।

arkonacandraliptābhyas tithayo bhogabhājitāḥ| gatā gamyāś ca ṣaṣṭighnyo nāḍyo bhuktyantaroddhṛtāḥ||

ध्रुवाणि शकुनिर नागं तृतीयं तु चतुष्पदम। किंस्तुघ्नं तु चतुर्दश्याः कृष्णायाश चापरार्धतः।।

dhruvāṇi śakunir nāgaṃ tṛtīyaṃ tu catuṣpadam| kiṃstughnaṃ tu caturdaśyāḥ kṛṣṇāyāś cāparārdhataḥ||

बवादीनि ततः सप्त चराख्यकरणानि च। मासे +अष्टकृत्व एकैकं करणानां प्रवर्तते।।

bavādīni tataḥ sapta carākhyakaraṇāni ca| māse +aṣṭakṛtva ekaikaṃ karaṇānāṃ pravartate||

तिथ्यर्धभोगं सर्वेषां करणानां प्रकल्पयेत। एषा स्फुतगतिः प्रोक्ता सूर्यादीनां खचारिणाम।।

tithyardhabhogaṃ sarveṣāṃ karaṇānāṃ prakalpayet| eṣā sphutagatiḥ proktā sūryādīnāṃ khacāriṇām||

शिलातले +अम्बुसंशुद्धे वज्रलेपे +अपि वा समे। तत्र शङ्क्वङ्गुलैर इष्टैः समं मण्डलम आलिखेत।।

śilātale +ambusaṃśuddhe vajralepe +api vā same| tatra śaṅkvaṅgulair iṣṭaiḥ samaṃ maṇḍalam ālikhet||

तन्मध्ये स्थापयेच छङ्कुं कल्पनाद्वादशाङ्गुलम। तच्छायाग्रं स्पृशेद यत्र वृत्ते पूर्वापरार्धयोः।।

tanmadhye sthāpayec chaṅkuṃ kalpanādvādaśāṅgulam| tacchāyāgraṃ spṛśed yatra vṛtte pūrvāparārdhayoḥ||

तत्र बिन्दू विधायोभौ वृत्ते पूर्वापराभिधौ। तन्मध्ये तिमिना रेखा कर्तव्या दक्षिणोत्तरा।।

tatra bindū vidhāyobhau vṛtte pūrvāparābhidhau| tanmadhye timinā rekhā kartavyā dakṣiṇottarā||

याम्योत्तरदिशोर मध्ये तिमिना पूर्वपश्चिमा। दिङ्मध्यमत्स्यैः संसाध्या विदिशस तद्वद एव हि।।

yāmyottaradiśor madhye timinā pūrvapaścimā| diṅmadhyamatsyaiḥ saṃsādhyā vidiśas tadvad eva hi||

चतुरस्रं बहिः कुर्यात सूत्रैर मध्याद विनिर्गतैः। भुजसूत्राङ्गुलैस तत्र दत्तैर इष्टप्रभा स्मृता।।

caturasraṃ bahiḥ kuryāt sūtrair madhyād vinirgataiḥ| bhujasūtrāṅgulais tatra dattair iṣṭaprabhā smṛtā||

प्राक्पश्चिमाश्रिता रेखा प्रोच्यते सममण्डले। उनण्डले च विषुवन्मण्डले परिकीर्त्यते।।

prākpaścimāśritā rekhā procyate samamaṇḍale| unaṇḍale ca viṣuvanmaṇḍale parikīrtyate||

रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भाग्रगा तथा। इष्टच्छायाविषुवतोर मध्यम अग्राभिधीयते।।

rekhā prācyaparā sādhyā viṣuvadbhāgragā tathā| iṣṭacchāyāviṣuvator madhyam agrābhidhīyate||

शङ्कुच्छायाकृतियुतेर मूलं कर्णो +अस्य वर्गतः। प्रोज्झ्य शङ्कुकृतिं मूलं छाया शङ्कुर विपर्ययात।।

śaṅkucchāyākṛtiyuter mūlaṃ karṇo +asya vargataḥ| projjhya śaṅkukṛtiṃ mūlaṃ chāyā śaṅkur viparyayāt||

त्रिंशत्कृत्यो युगे भानां चक्रं प्राक परिलम्बते। तद्गुणाद भूदिनैर भक्ताद द्युगणाद यद अवाप्यते।।

triṃśatkṛtyo yuge bhānāṃ cakraṃ prāk parilambate| tadguṇād bhūdinair bhaktād dyugaṇād yad avāpyate||

तद्दोस त्रिघ्ना दशाप्तांशा विज्ञेया अयनाभिधाः। तत्संस्कृताद ग्रहात क्रान्तिच्छायाचरदलादिकम।।

taddos trighnā daśāptāṃśā vijñeyā ayanābhidhāḥ| tatsaṃskṛtād grahāt krānticchāyācaradalādikam||

स्फुटं दृक्तुल्यतां गच्छेद अयने विषुवद्वये। प्राक चक्रं चलितं हीने छायार्कात करणागते।।

sphuṭaṃ dṛktulyatāṃ gacched ayane viṣuvadvaye| prāk cakraṃ calitaṃ hīne chāyārkāt karaṇāgate||

अन्तरांशैर अथावृत्य पश्चाच छेषैस तथाधिके। एवं विषुवती छाया स्वदेशे या दिनार्धजा।।

antarāṃśair athāvṛtya paścāc cheṣais tathādhike| evaṃ viṣuvatī chāyā svadeśe yā dinārdhajā||

दक्षिणोत्तररेखायां सा तत्र विषुवत्प्रभा।। शङ्कुच्छायाहते त्रिज्ये विषुवत्कर्णभाजिते।

dakṣiṇottararekhāyāṃ sā tatra viṣuvatprabhā|| śaṅkucchāyāhate trijye viṣuvatkarṇabhājite|

लम्बाक्षज्ये तयोश चापे लम्बाक्षौ दक्षिणौ सदा। मध्यच्छाया भुजस तेन गुणिता त्रिभमौर्विका।।

lambākṣajye tayoś cāpe lambākṣau dakṣiṇau sadā| madhyacchāyā bhujas tena guṇitā tribhamaurvikā||

स्वकर्णाप्ता धनुर्लिप्ता नतास ता दक्षिणे भुजे। उत्तराश चोत्तरे याम्यास ताः सूर्यक्रान्तिलिप्तिकाः।।

svakarṇāptā dhanurliptā natās tā dakṣiṇe bhuje| uttarāś cottare yāmyās tāḥ sūryakrāntiliptikāḥ||

दिग्भेदे मिश्रिताः साम्ये विश्लिष्टाश चाक्षलिप्तिकाः। ताभ्यो +अक्षज्या च तद्वर्गं प्रोज्झ्य त्रिज्याकृतेः पदम।।

digbhede miśritāḥ sāmye viśliṣṭāś cākṣaliptikāḥ| tābhyo +akṣajyā ca tadvargaṃ projjhya trijyākṛteḥ padam||

लम्बज्यार्कगुणाक्षज्या विषुवद्भाथ लम्बया। स्वाक्षार्कनतभागानां दिक्षाम्ये +अन्तरम अन्यथा।।

lambajyārkaguṇākṣajyā viṣuvadbhātha lambayā| svākṣārkanatabhāgānāṃ dikṣāmye +antaram anyathā||

दिग्भेदे +अपक्रमः शेषस तस्य ज्या त्रिज्यया हता। परमापक्रमज्याप्ता चापं मेषादिगो रविः।।

digbhede +apakramaḥ śeṣas tasya jyā trijyayā hatā| paramāpakramajyāptā cāpaṃ meṣādigo raviḥ||

कर्क्यादौ प्रोज्झ्य चक्रार्धात तुलादौ भार्धसंयुतात। मृगादौ प्रोज्झ्य भगणान मध्याह्ने +अर्कः स्फुटो भवेत।।

karkyādau projjhya cakrārdhāt tulādau bhārdhasaṃyutāt| mṛgādau projjhya bhagaṇān madhyāhne +arkaḥ sphuṭo bhavet||

तन्मान्दम असकृद वामं फलं मध्यो दिवाकरः। स्वाक्षार्कापक्रमयुतिर दिक्षाम्ये +अन्तरम अन्यथा।।

tanmāndam asakṛd vāmaṃ phalaṃ madhyo divākaraḥ| svākṣārkāpakramayutir dikṣāmye +antaram anyathā||

शेषं नतांशाः सूर्यस्य तद्बाहुज्या च कोटिज्या। शङ्कुमानाङ्गुलाभ्यस्ते भुजत्रिज्ये यथाक्रमम।।

śeṣaṃ natāṃśāḥ sūryasya tadbāhujyā ca koṭijyā| śaṅkumānāṅgulābhyaste bhujatrijye yathākramam||

कोटिज्यया विभज्याप्ते छायाकर्णाव अहर्दले। क्रान्तिज्या विषुवत्कर्णगुणाप्ता शङ्कुजीवया।।

koṭijyayā vibhajyāpte chāyākarṇāv ahardale| krāntijyā viṣuvatkarṇaguṇāptā śaṅkujīvayā||

अर्काग्रा स्वेष्टकर्णघ्नी मध्यकर्णोद्धृता स्वका। विषुवद्भायुतार्काग्रा याम्ये स्याद उत्तरो भुजः।।

arkāgrā sveṣṭakarṇaghnī madhyakarṇoddhṛtā svakā| viṣuvadbhāyutārkāgrā yāmye syād uttaro bhujaḥ||

विषुवत्याम विशोध्योदग्गोले स्याद बाहुर उत्तरः। विपर्ययाद भुजो याम्यो भवेत प्राच्यपरान्तरे।।

viṣuvatyām viśodhyodaggole syād bāhur uttaraḥ| viparyayād bhujo yāmyo bhavet prācyaparāntare||

माध्याह्निको भुजो नित्यं छाया माध्याह्निकी स्मृता। लम्बाक्षजीवे विषुवच्छायाद्वादशसङ्गुणे।।

mādhyāhniko bhujo nityaṃ chāyā mādhyāhnikī smṛtā| lambākṣajīve viṣuvacchāyādvādaśasaṅguṇe||

क्रान्तिज्याप्ते तु तौ कर्णौ सममण्डलगे रवौ। सौम्याक्षोना यदा कान्तिः स्यात तदा द्युदलश्रवः।।

krāntijyāpte tu tau karṇau samamaṇḍalage ravau| saumyākṣonā yadā kāntiḥ syāt tadā dyudalaśravaḥ||

विषुवच्छाययाभ्यस्तः कर्णो मध्याग्रयोद्धृतः। स्वक्रान्तिज्या त्रिजीवाघ्नी लम्बज्याप्ताग्रमौर्विका।।

viṣuvacchāyayābhyastaḥ karṇo madhyāgrayoddhṛtaḥ| svakrāntijyā trijīvāghnī lambajyāptāgramaurvikā||

स्वेष्टकर्णहता भक्ता त्रिज्ययाग्राङ्गुलादिका। त्रिज्यावर्गार्धतो +अग्रज्यावर्गोनाद द्वादशाहतात।।

sveṣṭakarṇahatā bhaktā trijyayāgrāṅgulādikā| trijyāvargārdhato +agrajyāvargonād dvādaśāhatāt||

पुनर द्वादशनिघ्नाच च लभ्यते यत फलं बुधैः। शङ्कुवर्गार्धसंयुक्तविषुवद्वर्गभाजितात।।

punar dvādaśanighnāc ca labhyate yat phalaṃ budhaiḥ| śaṅkuvargārdhasaṃyuktaviṣuvadvargabhājitāt||

तदेव करणी नाम तां पृथक स्थापयेद बुधः। अर्कघ्नी विषुवच्छायाग्रज्यया गुणिता तथा।।

tadeva karaṇī nāma tāṃ pṛthak sthāpayed budhaḥ| arkaghnī viṣuvacchāyāgrajyayā guṇitā tathā||

भक्ता फलाख्यं तद्वर्गसंयुक्तकरणीपदम। फलेन हीनसंयुक्तं दक्षिणोत्तरगोलयोः।।

bhaktā phalākhyaṃ tadvargasaṃyuktakaraṇīpadam| phalena hīnasaṃyuktaṃ dakṣiṇottaragolayoḥ||

याम्ययोर विदिशोः शङ्कुर एवं याम्योत्तरे रवौ। परिभ्रमति शङ्कोस तु शङ्कुर उत्तरयोस तु सः।।

yāmyayor vidiśoḥ śaṅkur evaṃ yāmyottare ravau| paribhramati śaṅkos tu śaṅkur uttarayos tu saḥ||

तत्त्रिज्यावर्गविश्लेषान मूलं दृग्ज्याभिधीयते। स्वशङ्कुना विभज्याप्ते दृक्त्रिज्ये द्वादशाहते।।

tattrijyāvargaviśleṣān mūlaṃ dṛgjyābhidhīyate| svaśaṅkunā vibhajyāpte dṛktrijye dvādaśāhate||

छायाकर्णौ तु कोणेषु यथास्वं देशकालयोः। त्रिज्योदक्चरजायुक्ता याम्यायां तद्विवर्जिता।।

chāyākarṇau tu koṇeṣu yathāsvaṃ deśakālayoḥ| trijyodakcarajāyuktā yāmyāyāṃ tadvivarjitā||

अन्त्या नतोत्क्रमज्योना स्वहोरात्रार्धसङ्गुणा। त्रिज्याभक्ता भवेच छेदो लम्बज्याघ्नो +अथ भाजितः।।

antyā natotkramajyonā svahorātrārdhasaṅguṇā| trijyābhaktā bhavec chedo lambajyāghno +atha bhājitaḥ||

त्रिभज्यया भवेच छङ्कुस तद्वर्गं परिशोधयेत। त्रिज्यावर्गात पदं दृग्ज्या छायाकर्णौ तु पूर्ववत।।

tribhajyayā bhavec chaṅkus tadvargaṃ pariśodhayet| trijyāvargāt padaṃ dṛgjyā chāyākarṇau tu pūrvavat||

अभीष्टच्छाययाभ्यस्ता त्रिज्या तत्कर्णभाजिता। दृग्ज्या तद्वर्गसंशुद्धात त्रिज्यावर्गाच च यत पदम।

abhīṣṭacchāyayābhyastā trijyā tatkarṇabhājitā| dṛgjyā tadvargasaṃśuddhāt trijyāvargāc ca yat padam|

शङ्कुः स त्रिभजीवाघ्नः स्वलम्बज्याविभाजितः। छेदः स त्रिज्ययाभ्यस्तः स्वाहोरात्रार्धभाजितः।।

śaṅkuḥ sa tribhajīvāghnaḥ svalambajyāvibhājitaḥ| chedaḥ sa trijyayābhyastaḥ svāhorātrārdhabhājitaḥ||

उन्नतज्या तया हीना स्वान्त्या शेषस्य कार्मुकम। उत्क्रमज्याभिर एवं स्युः प्राक्पश्चार्धनतासवः।।

unnatajyā tayā hīnā svāntyā śeṣasya kārmukam| utkramajyābhir evaṃ syuḥ prākpaścārdhanatāsavaḥ||

इष्टाग्राघ्नी तु लम्बज्या स्वकर्णाङ्गुलभाजिता। क्रान्तिज्या सा त्रिजीवाघ्नी परमापक्रमोद्धृता।।

iṣṭāgrāghnī tu lambajyā svakarṇāṅgulabhājitā| krāntijyā sā trijīvāghnī paramāpakramoddhṛtā||

तच्चापं भादिकं क्षेत्रं पदैस तत्र भवो रविः। इष्टे +अह्नि मध्ये प्राक्पश्चाद धृते बाहुत्रयान्तरे।।

taccāpaṃ bhādikaṃ kṣetraṃ padais tatra bhavo raviḥ| iṣṭe +ahni madhye prākpaścād dhṛte bāhutrayāntare||

मत्स्यद्वयान्तरयुतेस त्रिस्पृक्षूत्रेण भाभ्रमः। त्रिभद्युकर्णार्धगुणाः स्वाहोरात्रार्धभाजिताः।।

matsyadvayāntarayutes trispṛkṣūtreṇa bhābhramaḥ| tribhadyukarṇārdhaguṇāḥ svāhorātrārdhabhājitāḥ||

क्रमाद एकद्वित्रिभज्यास तच्चापानि पृथक पृथक। स्वाधो +अधः परिशोध्याथ मेषाल लङ्कोदयासवः।।

kramād ekadvitribhajyās taccāpāni pṛthak pṛthak| svādho +adhaḥ pariśodhyātha meṣāl laṅkodayāsavaḥ||

खागाष्टयो +अर्थगो +अगैकाः शरत्र्यङ्कहिमांशवः। स्वदेशचरखण्डोना भवन्तीष्टोदयासवः।।

khāgāṣṭayo +arthago +agaikāḥ śaratryaṅkahimāṃśavaḥ| svadeśacarakhaṇḍonā bhavantīṣṭodayāsavaḥ||

व्यस्ता व्यस्तैर युताः स्वैः स्वैः कर्कटाद्यास ततस त्रयः। उत्क्रमेण षडेवैते भवन्तीष्टास तुलादयः।।

vyastā vyastair yutāḥ svaiḥ svaiḥ karkaṭādyās tatas trayaḥ| utkrameṇa ṣaḍevaite bhavantīṣṭās tulādayaḥ||

गतभोग्यासवः कार्या भास्कराद इष्टकालिकात। स्वोदयासुहता भुक्तभोग्या भक्ताः खवह्निभिः।।

gatabhogyāsavaḥ kāryā bhāskarād iṣṭakālikāt| svodayāsuhatā bhuktabhogyā bhaktāḥ khavahnibhiḥ||

अभीष्टघटिकासुभ्यो भोग्यासून प्रविशोधयेत। तद्वत तदेष्यलग्नासून एवं यातात तथोत्क्रमात।।

abhīṣṭaghaṭikāsubhyo bhogyāsūn praviśodhayet| tadvat tadeṣyalagnāsūn evaṃ yātāt tathotkramāt||

शेषं चेत त्रिंशताभ्यस्तम अशुद्धेन विभाजितम। भागैर युक्तं च हीनं च तल्लग्नं क्षितिजे तदा।। (C भागहीनं च युक्तं च)

śeṣaṃ cet triṃśatābhyastam aśuddhena vibhājitam| bhāgair yuktaṃ ca hīnaṃ ca tallagnaṃ kṣitije tadā|| (C bhāgahīnaṃ ca yuktaṃ ca)

प्राक्पश्चान नतनाडीभिस तस्माल लङ्कोदयासुभिः। भानौ क्षयधने कृत्वा मध्यलग्नं तदा भवेत।।

prākpaścān natanāḍībhis tasmāl laṅkodayāsubhiḥ| bhānau kṣayadhane kṛtvā madhyalagnaṃ tadā bhavet||

भोग्यासून ऊनकस्याथ भुक्तासून अधिकस्य च। सम्पीण्ड्यान्तरलग्नासून एवं स्यात कालसाधनम।।

bhogyāsūn ūnakasyātha bhuktāsūn adhikasya ca| sampīṇḍyāntaralagnāsūn evaṃ syāt kālasādhanam||

सूर्याद ऊने निशाशेषे लग्ने +अर्काद अधिके दिवा। भचक्रार्धयुताद भानोर अधिक्के +अस्तमयात परम।।

sūryād ūne niśāśeṣe lagne +arkād adhike divā| bhacakrārdhayutād bhānor adhikke +astamayāt param||

सार्धानि षट्सहस्राणि योजनानि विवस्वतः। विष्कम्भो मण्डलस्येन्दोः सहाशीत्या चतुश्शतम।।

sārdhāni ṣaṭsahasrāṇi yojanāni vivasvataḥ| viṣkambho maṇḍalasyendoḥ sahāśītyā catuśśatam||

स्फुटस्वभुक्त्या गुणितौ मध्यभुक्त्योद्धृतौ स्फुटौ। रवेः स्वभगणाभ्यस्तः शशाङ्कभगणोद्धृतः।।

sphuṭasvabhuktyā guṇitau madhyabhuktyoddhṛtau sphuṭau| raveḥ svabhagaṇābhyastaḥ śaśāṅkabhagaṇoddhṛtaḥ||

शशाङ्ककक्षागुणितो भाजितो वा +अर्ककक्षया। विष्कम्भश चन्द्रकक्षायां तिथ्याप्ता मानलिप्तिका।।

śaśāṅkakakṣāguṇito bhājito vā +arkakakṣayā| viṣkambhaś candrakakṣāyāṃ tithyāptā mānaliptikā||

स्फुटेन्दुभुक्तिर भूव्यासगुणिता मध्ययोद्धृता। लब्धं सूची महीव्यासस्फुटार्कश्रवणान्तरम।।

sphuṭendubhuktir bhūvyāsaguṇitā madhyayoddhṛtā| labdhaṃ sūcī mahīvyāsasphuṭārkaśravaṇāntaram||

मध्येन्दुव्यासगुणितं मध्यार्कव्यासभाजितम। विशोध्य लब्धं सूच्यां तु तमो लिप्तास तु पूर्ववत।।

madhyenduvyāsaguṇitaṃ madhyārkavyāsabhājitam| viśodhya labdhaṃ sūcyāṃ tu tamo liptās tu pūrvavat||

भानोर भार्धे महीच्छाया तत्तुल्ये +अर्कसमे +अपि। शशाङ्कपाते ग्रहणं कियद्भागाधिकोनके।।

bhānor bhārdhe mahīcchāyā tattulye +arkasame +api| śaśāṅkapāte grahaṇaṃ kiyadbhāgādhikonake||

तुल्यौ राश्यादिभिः स्याताम अमावास्यान्तकालिकौ। सूर्येन्दू पौर्णमास्यन्ते भार्धे भागादिकौ समौ।।

tulyau rāśyādibhiḥ syātām amāvāsyāntakālikau| sūryendū paurṇamāsyante bhārdhe bhāgādikau samau||

गतैष्यपर्वनाडीनां स्वफलेनोनसंयुतौ। समलिप्तौ भवेतां तौ पातस तात्कालिको +अन्यथा।।

gataiṣyaparvanāḍīnāṃ svaphalenonasaṃyutau| samaliptau bhavetāṃ tau pātas tātkāliko +anyathā||

छादको भास्करस्येन्दुर अधःस्थो घनवद भवेत। भूच्छायां प्राङ्मुखश चन्द्रो विशत्य अस्य भवेद असौ।।

chādako bhāskarasyendur adhaḥstho ghanavad bhavet| bhūcchāyāṃ prāṅmukhaś candro viśaty asya bhaved asau||

तात्कालिकेन्दुविक्षेपं छाद्यच्छादकमानयोः। योगार्धात प्रोज्झ्य यच्छेषं तावच छन्नं तद उच्यते।।

tātkālikenduvikṣepaṃ chādyacchādakamānayoḥ| yogārdhāt projjhya yaccheṣaṃ tāvac channaṃ tad ucyate||

यद ग्राह्यम अधिके तस्मिन सकलं न्यूनम अन्यथा। योगार्धाद अधिके न स्याद विक्षेपे ग्राससम्भवः।।

yad grāhyam adhike tasmin sakalaṃ nyūnam anyathā| yogārdhād adhike na syād vikṣepe grāsasambhavaḥ||

ग्राह्यग्राहकसंयोगवियोगौ दलितौ पृथक। विक्षेपवर्गहीनाभ्यां तद्वर्गाभ्याम उभे पदे।।

grāhyagrāhakasaṃyogaviyogau dalitau pṛthak| vikṣepavargahīnābhyāṃ tadvargābhyām ubhe pade||

षष्ठ्या संगुण्य सूर्येन्द्वोर भुक्त्यन्तरविभाजिते। स्यातां स्थितिविमर्दार्धे नाडिकादिफले तयोः।।

ṣaṣṭhyā saṃguṇya sūryendvor bhuktyantaravibhājite| syātāṃ sthitivimardārdhe nāḍikādiphale tayoḥ||

स्थित्यर्धनाडिकाभ्यस्ता गतयः षष्ठिभाजिताः। लिप्तादि प्रग्रहे शोध्यं मोक्षे देयं पुनः पुनः।।

sthityardhanāḍikābhyastā gatayaḥ ṣaṣṭhibhājitāḥ| liptādi pragrahe śodhyaṃ mokṣe deyaṃ punaḥ punaḥ||

तद्विक्षेपैः स्थितिदलं विमर्दार्धे तथा +असकृत। संसाध्यम अन्यथा पाते तल्लिप्तादिफलं स्वकम।।

tadvikṣepaiḥ sthitidalaṃ vimardārdhe tathā +asakṛt| saṃsādhyam anyathā pāte talliptādiphalaṃ svakam||

स्फुटतिथ्यवसाने तु मध्यग्रहणम आदिशेत। स्थित्यर्धनाडिकाहीने ग्रासो मोक्षस तु संयुते।।

sphuṭatithyavasāne tu madhyagrahaṇam ādiśet| sthityardhanāḍikāhīne grāso mokṣas tu saṃyute||

तद्वद एव विमर्दार्धनाडिकाहीनसंयुते। निमीलनोन्मीलनाख्ये भवेतां सकलग्रहे।।

tadvad eva vimardārdhanāḍikāhīnasaṃyute| nimīlanonmīlanākhye bhavetāṃ sakalagrahe||

इष्टनाडीविहीनेन स्थित्यर्धेनार्कचन्द्रयोः। भुक्त्यन्तरं समाहन्यात षष्ट्याप्ताः कोटिलिप्तिकाः।।

iṣṭanāḍīvihīnena sthityardhenārkacandrayoḥ| bhuktyantaraṃ samāhanyāt ṣaṣṭyāptāḥ koṭiliptikāḥ||

भानोर ग्रहे कोटिलिप्ता मध्यस्थित्यर्धसंगुणाः। स्फुटस्थित्यर्धसंभक्ताः स्फुटाः कोटिकलाः स्मृता।।

bhānor grahe koṭiliptā madhyasthityardhasaṃguṇāḥ| sphuṭasthityardhasaṃbhaktāḥ sphuṭāḥ koṭikalāḥ smṛtā||

क्षेपो भुजस तयोर वर्गयुतेर मूलं श्रवस तु तत। मानयोगार्धतः प्रोज्झ्य ग्रासस तात्कालिको भवेत।।

kṣepo bhujas tayor vargayuter mūlaṃ śravas tu tat| mānayogārdhataḥ projjhya grāsas tātkāliko bhavet||

मध्यग्रहणतश चोर्ध्वम इष्टनाडीर विशोधयेत। स्थित्यर्धान मौक्षिकाच छेषं प्राग्वच च्छेषं तु मौक्षिके।।

madhyagrahaṇataś cordhvam iṣṭanāḍīr viśodhayet| sthityardhān maukṣikāc cheṣaṃ prāgvac ccheṣaṃ tu maukṣike||

ग्राह्यग्राहकयोगार्धाच छोध्याः स्वच्छन्नलिप्तिकाः। ताद्वर्गात प्रोज्झ्य तत्कालविक्षेपस्य कृतिं पदम।।

grāhyagrāhakayogārdhāc chodhyāḥ svacchannaliptikāḥ| tādvargāt projjhya tatkālavikṣepasya kṛtiṃ padam||

कोटिलिप्ता रवेः स्पष्टस्थित्यर्धेनाहता हृताः। मध्येन लिप्तास तन्नाड्यः स्थितिवद ग्रासनाडिकाः।।

koṭiliptā raveḥ spaṣṭasthityardhenāhatā hṛtāḥ| madhyena liptās tannāḍyaḥ sthitivad grāsanāḍikāḥ||

नतज्या +अक्षज्ययाभ्यस्ता त्रिज्याप्ता तस्य कार्मुकम। वलनांशा सौम्ययाम्याः पूर्वापरकपालयोः।।

natajyā +akṣajyayābhyastā trijyāptā tasya kārmukam| valanāṃśā saumyayāmyāḥ pūrvāparakapālayoḥ||

राशित्रययुताद ग्राह्यात क्रान्त्यंशैर दिक्षमैर युताः। भेदे +अन्तराज ज्या वलना सप्तत्यङ्गुलभाजिता।।

rāśitrayayutād grāhyāt krāntyaṃśair dikṣamair yutāḥ| bhede +antarāj jyā valanā saptatyaṅgulabhājitā||

सोन्नतं दिनमध्यार्धं दिनार्धाप्तं फलेन तु। छिन्द्याद विक्षेपमानानि तान्य एषाम अङ्गुलानि तु।।

sonnataṃ dinamadhyārdhaṃ dinārdhāptaṃ phalena tu| chindyād vikṣepamānāni tāny eṣām aṅgulāni tu||

मध्यलग्नसमे भानौ हरिजस्य न सम्भवः। अक्षोदङ्मध्यभक्रान्तिसाम्ये नावनतेर अपि।।

madhyalagnasame bhānau harijasya na sambhavaḥ| akṣodaṅmadhyabhakrāntisāmye nāvanater api||

देशकालविशेषेण यथावनतिसम्भवः। लम्बनस्यापि पूर्वान्यदिग्वशाच च तथोच्यते।।

deśakālaviśeṣeṇa yathāvanatisambhavaḥ| lambanasyāpi pūrvānyadigvaśāc ca tathocyate||

लग्नं पर्वान्तनाडीनां कुर्यात स्वैर उदयासुभिः। तज्ज्यान्त्यापक्रमज्याघ्नी लम्बज्याप्तोदयाभिधा।।

lagnaṃ parvāntanāḍīnāṃ kuryāt svair udayāsubhiḥ| tajjyāntyāpakramajyāghnī lambajyāptodayābhidhā||

तदा लङ्कोदयैर लग्नं मध्यसंज्ञं यथोदितम। तत्क्रान्त्यक्षांशसंयोगो दिक्षाम्ये +अन्तरम अन्यथा।।

tadā laṅkodayair lagnaṃ madhyasaṃjñaṃ yathoditam| tatkrāntyakṣāṃśasaṃyogo dikṣāmye +antaram anyathā||

शेषं नतांशास तन्मौर्वी मध्यज्या साभिधीयते। मध्योदयज्ययाभ्यस्ता त्रिज्याप्ता वर्गितं फलम।।

śeṣaṃ natāṃśās tanmaurvī madhyajyā sābhidhīyate| madhyodayajyayābhyastā trijyāptā vargitaṃ phalam||

मध्यज्यावर्गविश्लिष्टं दृक्क्षेपः शेषतः पदम। तत्त्रिज्यावर्गविश्लेषान मूलं शङ्कुः स दृग्गतिः।।

madhyajyāvargaviśliṣṭaṃ dṛkkṣepaḥ śeṣataḥ padam| tattrijyāvargaviśleṣān mūlaṃ śaṅkuḥ sa dṛggatiḥ||

नतांशबाहुकोटिज्ये +अस्फुटे दृक्क्षेपदृग्गती। एकज्यार्धगतश छेदो लब्धं दृग्गतिजीवया।।

natāṃśabāhukoṭijye +asphuṭe dṛkkṣepadṛggatī| ekajyārdhagataś chedo labdhaṃ dṛggatijīvayā||

मध्यलग्नार्कविश्लेषज्या छेदेन विभाजिता। रवीन्द्वोर लम्बनं ज्ञेयं प्राक्पश्चाद घटिकादिकम।।

madhyalagnārkaviśleṣajyā chedena vibhājitā| ravīndvor lambanaṃ jñeyaṃ prākpaścād ghaṭikādikam||

मध्यलग्नाधिके भानौ तिथ्यन्तात प्रविशोधयेत। धनम ऊने +असकृत कर्म यावत सर्वं स्थिरीभवेत।।

madhyalagnādhike bhānau tithyantāt praviśodhayet| dhanam ūne +asakṛt karma yāvat sarvaṃ sthirībhavet||

दृक्क्षेपः शीततिग्मांश्वोर मध्यभुक्त्यन्तराहतः। तिथिघ्नत्रिज्यया भक्तो लब्धं सावनतिर भवेत।।

dṛkkṣepaḥ śītatigmāṃśvor madhyabhuktyantarāhataḥ| tithighnatrijyayā bhakto labdhaṃ sāvanatir bhavet||

दृक्क्षेपात सप्ततिहृताद भवेद वावनतिः फलम। अथवा त्रिज्यया भक्तात सप्तसप्तकसङ्गुणात।।

dṛkkṣepāt saptatihṛtād bhaved vāvanatiḥ phalam| athavā trijyayā bhaktāt saptasaptakasaṅguṇāt||

मध्यज्यादिग्वशात सा च विज्ञेया दक्षिणोत्तरा। सेन्दुविक्षेपदिक्षाम्ये युक्ता विश्लेषितान्यथा।।

madhyajyādigvaśāt sā ca vijñeyā dakṣiṇottarā| senduvikṣepadikṣāmye yuktā viśleṣitānyathā||

तया स्थितिविमर्दार्धग्रासाद्यं तु यथोदितम। प्रमाणं वलनाभीष्टग्रासादि हिमरश्मिवत।।

tayā sthitivimardārdhagrāsādyaṃ tu yathoditam| pramāṇaṃ valanābhīṣṭagrāsādi himaraśmivat||

स्थित्यर्धोनाधिकात प्राग्वत तिथ्या(?)न्तलाल लम्बनं पुनः। ग्रासमोक्षोद्भवं साध्यं तन्मध्यहरिजान्तरम।।

sthityardhonādhikāt prāgvat tithyā(?)ntalāl lambanaṃ punaḥ| grāsamokṣodbhavaṃ sādhyaṃ tanmadhyaharijāntaram||

प्राक्कपाले +अधिकं मध्याद भवेत प्राग्रहणं यदि। मौक्षिकं लम्बनं हीनं पश्चार्धे तु विपर्ययः।।

prākkapāle +adhikaṃ madhyād bhavet prāgrahaṇaṃ yadi| maukṣikaṃ lambanaṃ hīnaṃ paścārdhe tu viparyayaḥ||

तदा मोक्षस्थितिदले देयं प्रग्रहणे तथा। हरिजान्तरकं शोध्यं यत्रैतत स्याद विपर्ययः।।

tadā mokṣasthitidale deyaṃ pragrahaṇe tathā| harijāntarakaṃ śodhyaṃ yatraitat syād viparyayaḥ||

एतद उक्तं कपालैक्ये तद्भेदे लम्बनैकता। स्वे स्वे स्थितिदले योज्या विमर्दार्धे +अपि चोक्तवत।।

etad uktaṃ kapālaikye tadbhede lambanaikatā| sve sve sthitidale yojyā vimardārdhe +api coktavat||

न छेद्यकम ऋते यस्माद भेदा ग्रहणयोः स्फुटाः। ज्ञायन्ते तत प्रवक्ष्यामि छेद्यकज्ञानम उत्तमम।।

na chedyakam ṛte yasmād bhedā grahaṇayoḥ sphuṭāḥ| jñāyante tat pravakṣyāmi chedyakajñānam uttamam||

सुसाधितायाम अवनौ बिन्दुं कृत्वा ततो लिखेत। सप्तवर्गाङ्गुलेनादौ मण्डलं वलनाश्रितम।।

susādhitāyām avanau binduṃ kṛtvā tato likhet| saptavargāṅgulenādau maṇḍalaṃ valanāśritam||

ग्राह्यग्राहकयोगार्धसम्मितेन द्वितीयकम। मण्डलं तत समासाख्यं ग्राह्यार्धेन तृतीयकम।।

grāhyagrāhakayogārdhasammitena dvitīyakam| maṇḍalaṃ tat samāsākhyaṃ grāhyārdhena tṛtīyakam||

याम्योत्तराप्राच्यपरासाधनं पूर्ववद दिशाम। प्राग इन्दोर ग्रहणं पश्चान मोक्षो +अर्कस्य विपर्ययात।।

yāmyottarāprācyaparāsādhanaṃ pūrvavad diśām| prāg indor grahaṇaṃ paścān mokṣo +arkasya viparyayāt||

यथादिशं प्राग्रहणं वलनं हिमदीधितेः। मौक्षिकं तु विपर्यस्तं विपरीतम इदं रवेः।।

yathādiśaṃ prāgrahaṇaṃ valanaṃ himadīdhiteḥ| maukṣikaṃ tu viparyastaṃ viparītam idaṃ raveḥ||

वलनाग्रान नयेन मध्यं सूत्रं यद्य अत्र संस्पृशेत। तत्समासे ततो देयौ विक्षेपौ ग्रासमौक्षिकौ।।

valanāgrān nayen madhyaṃ sūtraṃ yady atra saṃspṛśet| tatsamāse tato deyau vikṣepau grāsamaukṣikau||

विक्षेपाग्रात पुनः सूत्रं मध्यबिन्दुं प्रवेशयेत। तद्ग्राह्यबिन्दुसंस्पर्शाद ग्रासमोक्षौ विनिर्दिशेत।।

vikṣepāgrāt punaḥ sūtraṃ madhyabinduṃ praveśayet| tadgrāhyabindusaṃsparśād grāsamokṣau vinirdiśet||

नित्यशो +अर्कस्य विक्षेपाः परिलेखे यथादिशम। विपरीताः शशाङ्कस्य तद्वशाद अथ मध्यमम।।

nityaśo +arkasya vikṣepāḥ parilekhe yathādiśam| viparītāḥ śaśāṅkasya tadvaśād atha madhyamam||

वलनं प्राङ्मुखं देयं तद्विक्षेपैकता यदि। भेदे पश्चान मुखं देयम इन्दोर भानोर विपर्ययात।।

valanaṃ prāṅmukhaṃ deyaṃ tadvikṣepaikatā yadi| bhede paścān mukhaṃ deyam indor bhānor viparyayāt||

वलनाग्रात पुनः सूत्रं मध्यबिन्दुं प्रवेशयेत। मध्यसूत्रेण विक्षेपं वलनाभिमुखं नयेत।।

valanāgrāt punaḥ sūtraṃ madhyabinduṃ praveśayet| madhyasūtreṇa vikṣepaṃ valanābhimukhaṃ nayet||

विक्षेपाग्राल लिखेद वृत्तं ग्राहकार्धेन तेन यत। ग्राह्यवृत्तं समाक्रान्तं तद्ग्रस्तं तमसा भवेत।।

vikṣepāgrāl likhed vṛttaṃ grāhakārdhena tena yat| grāhyavṛttaṃ samākrāntaṃ tadgrastaṃ tamasā bhavet||

छेद्यकं लिखता भूमौ फलके वा विपश्चिता। विपर्ययो दिशां कार्यः पूर्वापरकपालयोः।।

chedyakaṃ likhatā bhūmau phalake vā vipaścitā| viparyayo diśāṃ kāryaḥ pūrvāparakapālayoḥ||

स्वच्छत्वाद द्वादशांशो +अपि ग्रस्तश चन्द्रस्य दृश्यते। लिप्तात्रयम अपि ग्रस्तं तीक्ष्णत्वान न विवस्वतः।।

svacchatvād dvādaśāṃśo +api grastaś candrasya dṛśyate| liptātrayam api grastaṃ tīkṣṇatvān na vivasvataḥ||

स्वसंज्ञितास त्रयः कार्या विक्षेपाग्रेषु बिन्दवः। तत्र प्राङ्मध्ययोर मध्ये तथा मौक्षिकमध्ययोः।।

svasaṃjñitās trayaḥ kāryā vikṣepāgreṣu bindavaḥ| tatra prāṅmadhyayor madhye tathā maukṣikamadhyayoḥ||

लिखेन मत्स्यौ तयोर मध्यान मुखपुच्छविनिःसृतम। प्रसार्य सूत्रद्वितयं तयोर यत्र युतिर भवेत।।

likhen matsyau tayor madhyān mukhapucchaviniḥsṛtam| prasārya sūtradvitayaṃ tayor yatra yutir bhavet||

तत्र सूत्रेण विलिखेच चापं बिन्दुत्रयस्पृशा। स पन्था ग्राहकस्योक्ता येनासौ सम्प्रयास्यति।।

tatra sūtreṇa vilikhec cāpaṃ bindutrayaspṛśā| sa panthā grāhakasyoktā yenāsau samprayāsyati||

ग्राह्यग्राहकयोगार्धात प्रोज्झ्येष्टग्रासम आगतम। अवशिष्टाङ्गुलसमां शलाकां मध्यबिन्दुतः।।

grāhyagrāhakayogārdhāt projjhyeṣṭagrāsam āgatam| avaśiṣṭāṅgulasamāṃ śalākāṃ madhyabindutaḥ||

तयोर मार्गोन्मुखीं दद्याद ग्रासतः प्राग्ग्रहाश्रिताम। विमुञ्चतो मोक्षदिशि ग्राहकाध्वानम एव सा।।

tayor mārgonmukhīṃ dadyād grāsataḥ prāggrahāśritām| vimuñcato mokṣadiśi grāhakādhvānam eva sā||

स्पृशेद यत्र ततो वृत्तं ग्राहकार्धेन संलिखेत। तेन ग्राह्यं यदाक्रान्तं तत तमोग्रस्तम आदिशेत।।

spṛśed yatra tato vṛttaṃ grāhakārdhena saṃlikhet| tena grāhyaṃ yadākrāntaṃ tat tamograstam ādiśet||

मानान्तरार्धेन मितां शलाकां ग्रासदिङ्मुखीम। निमीलनाख्यां दद्यात सा तन्मार्गे यत्र संस्पृशेत।।

mānāntarārdhena mitāṃ śalākāṃ grāsadiṅmukhīm| nimīlanākhyāṃ dadyāt sā tanmārge yatra saṃspṛśet||

ततो ग्राहकखण्डेन प्राग्वन मण्डलम आलिखेत। तद्ग्राह्यमण्डलयुतिर यत्र तत्र निमीलनम।।

tato grāhakakhaṇḍena prāgvan maṇḍalam ālikhet| tadgrāhyamaṇḍalayutir yatra tatra nimīlanam||

एवम उन्मीलने मोक्षदिङ्मुखीं सम्प्रसारयेत। विलिखेन मण्डलं प्राग्वद उन्मीलनम अथोक्तवत।।

evam unmīlane mokṣadiṅmukhīṃ samprasārayet| vilikhen maṇḍalaṃ prāgvad unmīlanam athoktavat||

अर्धाद ऊने सधूंरं स्यात कृष्णम अर्धाधिकं भवेत। विमुञ्चतः कृष्णतांरं कपिलं सकलग्रहे।।

ardhād ūne sadhūṃraṃ syāt kṛṣṇam ardhādhikaṃ bhavet| vimuñcataḥ kṛṣṇatāṃraṃ kapilaṃ sakalagrahe||

रहस्यम एतद देवानां न देयं यस्य कस्यचित। सुपरीक्षितशिष्याय देयं वत्सरवासिने।।

rahasyam etad devānāṃ na deyaṃ yasya kasyacit| suparīkṣitaśiṣyāya deyaṃ vatsaravāsine||

ताराग्रहाणाम अन्योन्यं स्यातां युद्धसमागमौ। समागमः शशाङ्केन सूर्येणास्तमनं सह।।

tārāgrahāṇām anyonyaṃ syātāṃ yuddhasamāgamau| samāgamaḥ śaśāṅkena sūryeṇāstamanaṃ saha||

शीघ्रे मन्दाधिके +अतीतः संयोगो भवितान्यथा। द्वयोः प्राग्यायिनोर एवं वक्रिणोस तु विपर्ययात।।

śīghre mandādhike +atītaḥ saṃyogo bhavitānyathā| dvayoḥ prāgyāyinor evaṃ vakriṇos tu viparyayāt||

प्राग्यायिन्य अधिके +अतीतो वक्रिण्य एष्यः समागमः। ग्रहान्तरकलाः स्वस्वभुक्तिलिप्ताः समाहताः।।

prāgyāyiny adhike +atīto vakriṇy eṣyaḥ samāgamaḥ| grahāntarakalāḥ svasvabhuktiliptāḥ samāhatāḥ||

भुक्त्यन्तरेण विभजेद अनुलोमविलोमयोः। द्वयोर वक्रिण्य अथैकस्मिन भुक्तियोगेन भाजयेत।।

bhuktyantareṇa vibhajed anulomavilomayoḥ| dvayor vakriṇy athaikasmin bhuktiyogena bhājayet||

लब्धं लिप्तादिकं शोध्यं गते देयं भविष्यति। विपर्ययाद वक्रगत्योर एकस्मिंस तु धनव्ययौ।।

labdhaṃ liptādikaṃ śodhyaṃ gate deyaṃ bhaviṣyati| viparyayād vakragatyor ekasmiṃs tu dhanavyayau||

समालिप्तौ भवेतां तौ ग्रहौ भगणसंस्थितौ। विवरं तद्वद उद्धृत्य दिनादिफलम इष्यते।।

samāliptau bhavetāṃ tau grahau bhagaṇasaṃsthitau| vivaraṃ tadvad uddhṛtya dinādiphalam iṣyate||

कृत्वा दिनक्षपामानं तथा विक्षेपलिप्तिकाः। नतोन्नतं साधयित्वा स्वकाल लग्नवशात तयोः।।

kṛtvā dinakṣapāmānaṃ tathā vikṣepaliptikāḥ| natonnataṃ sādhayitvā svakāl lagnavaśāt tayoḥ||

विषुवच्छाययाम्यस तद्विक्षेपाद द्वादशोद्धृतात। फलं स्वनतनाडीघ्नं स्वदिनार्धविभाजितम।।

viṣuvacchāyayāmyas tadvikṣepād dvādaśoddhṛtāt| phalaṃ svanatanāḍīghnaṃ svadinārdhavibhājitam||

लब्धं प्राच्याम ऋणं सौम्याद विक्षेपात पश्चिमे धनम। दक्षिणे प्राक्कपाले स्वं पश्चिमे तु तथा क्षमः।।

labdhaṃ prācyām ṛṇaṃ saumyād vikṣepāt paścime dhanam| dakṣiṇe prākkapāle svaṃ paścime tu tathā kṣamaḥ||

सत्रिभग्रहजक्रान्तिभागघ्नाः क्षेपलिप्तिकाः। विकलाः स्वम ऋणं क्रान्तिक्षेपयोर भिन्नतुल्ययोः।।

satribhagrahajakrāntibhāgaghnāḥ kṣepaliptikāḥ| vikalāḥ svam ṛṇaṃ krāntikṣepayor bhinnatulyayoḥ||

नक्षत्रग्रहयोगेषु ग्रहास्तोदयसाधने। शृङ्गोन्नतौ तु चन्द्रस्य दृक्कर्मादाव इदं स्मृतम।।

nakṣatragrahayogeṣu grahāstodayasādhane| śṛṅgonnatau tu candrasya dṛkkarmādāv idaṃ smṛtam||

तात्कालिकौ पुनः कार्यौ विक्षेपौ च तयोस ततः। दिक्तुल्ये त्व अन्तरं भेदे योगः शिष्टं ग्रहान्तरम।।

tātkālikau punaḥ kāryau vikṣepau ca tayos tataḥ| diktulye tv antaraṃ bhede yogaḥ śiṣṭaṃ grahāntaram||

कुजार्किज्ञामरेज्यानां त्रिंशदर्धार्धवर्धिताः। विष्कम्भाश चन्द्रकक्षायां भृगोः षष्टिर उदाहृता।।

kujārkijñāmarejyānāṃ triṃśadardhārdhavardhitāḥ| viṣkambhāś candrakakṣāyāṃ bhṛgoḥ ṣaṣṭir udāhṛtā||

त्रिचतुः कर्णयुत्याप्तास ते द्विघ्नास त्रिज्यया हताः। स्फुटाः स्वकर्णास तिथ्याप्ता भवेयुर मानलिप्तिकाः।।

tricatuḥ karṇayutyāptās te dvighnās trijyayā hatāḥ| sphuṭāḥ svakarṇās tithyāptā bhaveyur mānaliptikāḥ||

छायाभूमौ विपर्यस्ते स्वच्छायाग्रे तु दर्शयेत। ग्रहः स्वदर्पणान्तःस्थः शङ्क्वग्रे सम्प्रदिश्यते।।

chāyābhūmau viparyaste svacchāyāgre tu darśayet| grahaḥ svadarpaṇāntaḥsthaḥ śaṅkvagre sampradiśyate||

पञ्चहस्तोच्छ्रितौ शङ्कू यथादिग भ्रमसंस्थितौ। ग्रहान्त्रेण विक्षिप्ताव अधो हस्तनिखातगौ।।

pañcahastocchritau śaṅkū yathādig bhramasaṃsthitau| grahāntreṇa vikṣiptāv adho hastanikhātagau||

छायाकर्णौ ततो दद्याच छायाग्राच छङ्कुमूर्धगौ। छायाकर्णाग्रसंयोगे संस्थितस्य प्रदर्शयेत।।

chāyākarṇau tato dadyāc chāyāgrāc chaṅkumūrdhagau| chāyākarṇāgrasaṃyoge saṃsthitasya pradarśayet||

स्वशङ्कुमूर्धगौ व्योम्नि ग्रहौ दृक्तुल्यताम इतौ। उल्लेखं तारकास्पर्शाद भेदे भेदः प्रकीर्त्यते।।

svaśaṅkumūrdhagau vyomni grahau dṛktulyatām itau| ullekhaṃ tārakāsparśād bhede bhedaḥ prakīrtyate||

युद्धम अंशुविमर्दाख्यम अंशुयोगे परस्परम। अंशाद ऊने +अपसव्याख्यं युद्धम एको +अत्र चेद अणुह।।

yuddham aṃśuvimardākhyam aṃśuyoge parasparam| aṃśād ūne +apasavyākhyaṃ yuddham eko +atra ced aṇuh||

समागमो +अंशाद अधिके भवतश चेद वलान्वितौ। अपसव्ये जितो युद्धे पिहितो +अणुर अदीप्तितान।।

samāgamo +aṃśād adhike bhavataś ced valānvitau| apasavye jito yuddhe pihito +aṇur adīptitān||

रूक्षो विवर्णो विध्वस्तो विजितो दक्षिणाश्रितः। उदक्ष्थो दीप्तिमान स्थूलो जयी याम्ये +अपि यो बली।।

rūkṣo vivarṇo vidhvasto vijito dakṣiṇāśritaḥ| udakṣtho dīptimān sthūlo jayī yāmye +api yo balī||

आसन्नाव अप्य उभौ दीप्तौ भवतश चेत समागमः। स्वल्पौ द्वाव अपि विध्वस्तौ भवेतां कूटविग्रहौ।।

āsannāv apy ubhau dīptau bhavataś cet samāgamaḥ| svalpau dvāv api vidhvastau bhavetāṃ kūṭavigrahau||

उदक्ष्थो दक्षिणस्थो वा भार्गवः प्रायशो जयी। शशाङ्केनैवम एतेषां कुर्यात संयोगसाधनम।।

udakṣtho dakṣiṇastho vā bhārgavaḥ prāyaśo jayī| śaśāṅkenaivam eteṣāṃ kuryāt saṃyogasādhanam||

भावाभावाय लोकानां कल्पनेयं प्रदर्शिता। स्वमार्गगाः प्रयान्त्य एते दूरम अन्योन्यम आश्रिताः।।

bhāvābhāvāya lokānāṃ kalpaneyaṃ pradarśitā| svamārgagāḥ prayānty ete dūram anyonyam āśritāḥ||

प्रोच्यन्ते लिप्तिका भानां स्वभोगो +अथ दशाहतः। भवन्त्य अतीतधिष्ण्यानां भोगलिप्तायुता ध्रुवाः।।

procyante liptikā bhānāṃ svabhogo +atha daśāhataḥ| bhavanty atītadhiṣṇyānāṃ bhogaliptāyutā dhruvāḥ||

अष्टार्णवाः शून्यकृताः पञ्चषष्टिर नगेषवः। अष्टार्था अब्धयो +अष्टागा अङ्गागा मनवस तथा।।

aṣṭārṇavāḥ śūnyakṛtāḥ pañcaṣaṣṭir nageṣavaḥ| aṣṭārthā abdhayo +aṣṭāgā aṅgāgā manavas tathā||

कृतेषवो युगरसाः शून्यवाणा वियद्रसाः। खवेदाः सागरनगा गजागाः सागरर्तवः।।

kṛteṣavo yugarasāḥ śūnyavāṇā viyadrasāḥ| khavedāḥ sāgaranagā gajāgāḥ sāgarartavaḥ||

मनवो +अथ रसा वेदा वैश्वम आप्यार्धभोगगम। आप्यस्यैवाभिजित प्रान्ते वैश्वान्ते श्रवणस्थितिः।

manavo +atha rasā vedā vaiśvam āpyārdhabhogagam| āpyasyaivābhijit prānte vaiśvānte śravaṇasthitiḥ|

त्रिचतुः पादयोः सन्धौ श्रविष्ठा श्रवणस्य तु। स्वभोगतो वियन नागाः षट्कृतिर यमलाश्विनः।।

tricatuḥ pādayoḥ sandhau śraviṣṭhā śravaṇasya tu| svabhogato viyan nāgāḥ ṣaṭkṛtir yamalāśvinaḥ||

रन्ध्राद्रयः क्रमाद एषां विक्षेपाः स्वाद अपक्रमात। दिङ्मासविषयाः सौम्ये याम्ये पञ्च दिशो नव।।

randhrādrayaḥ kramād eṣāṃ vikṣepāḥ svād apakramāt| diṅmāsaviṣayāḥ saumye yāmye pañca diśo nava||

सौम्ये रसाः खं याम्ये +अगाः सौम्ये खार्कास त्रयोदश। दक्षिणे रुद्रयमलाः सप्तत्रिंशद अथोत्तरे।।

saumye rasāḥ khaṃ yāmye +agāḥ saumye khārkās trayodaśa| dakṣiṇe rudrayamalāḥ saptatriṃśad athottare||

याम्य +अध्यर्धत्रिककृता नव सार्धशरेषवः। उत्तरस्यां तथा षष्टिस त्रिंशत षट्त्रिंशद एव हि।।

yāmya +adhyardhatrikakṛtā nava sārdhaśareṣavaḥ| uttarasyāṃ tathā ṣaṣṭis triṃśat ṣaṭtriṃśad eva hi||

दक्षिणे त्व अर्धभागस तु चतुर्विंशतिर उत्तरे। भागाः षड्विंशतिः खं च दास्रादीनां यथाक्रमम।।

dakṣiṇe tv ardhabhāgas tu caturviṃśatir uttare| bhāgāḥ ṣaḍviṃśatiḥ khaṃ ca dāsrādīnāṃ yathākramam||

अशीतिभागैर याम्यायाम अगस्त्यो मिथुनान्तगः। विंशे च मिथुनस्यांशे मृगव्याधो व्यवस्थितः।।

aśītibhāgair yāmyāyām agastyo mithunāntagaḥ| viṃśe ca mithunasyāṃśe mṛgavyādho vyavasthitaḥ||

विक्षेपो दक्षिणे भागैः खार्णवैः स्वाद अपक्रमात। हुतभुग्ब्रह्महृदयौ वृषे द्वाविंशभागगौ।।

vikṣepo dakṣiṇe bhāgaiḥ khārṇavaiḥ svād apakramāt| hutabhugbrahmahṛdayau vṛṣe dvāviṃśabhāgagau||

अष्टाभिस त्रिंशता चैव विक्षिप्ताव उत्तरेण तौ। गोलं लब्ध्वा परीक्षेत विक्षेपं ध्रुवकं स्फुटम।।

aṣṭābhis triṃśatā caiva vikṣiptāv uttareṇa tau| golaṃ labdhvā parīkṣeta vikṣepaṃ dhruvakaṃ sphuṭam||

वृषे सप्तदशे भागे यस्य याम्यो +अंशकद्वयात। विक्षेपो +अभ्यधिको भिन्द्याद रोहिण्याः शकतं तु सः।।

vṛṣe saptadaśe bhāge yasya yāmyo +aṃśakadvayāt| vikṣepo +abhyadhiko bhindyād rohiṇyāḥ śakataṃ tu saḥ||

ग्रहवद द्युनिशे भानां कुर्याद दृक्कर्म पूर्ववत। ग्रहमेलकवच छेषं ग्रहभुक्त्या दिनानि च।।

grahavad dyuniśe bhānāṃ kuryād dṛkkarma pūrvavat| grahamelakavac cheṣaṃ grahabhuktyā dināni ca||

एष्यो हीने गृहे योगो ध्रुवकाद अधिके ततः। विपर्ययाद वक्रगते ग्रहे ज्ञेयः समागमः।।

eṣyo hīne gṛhe yogo dhruvakād adhike tataḥ| viparyayād vakragate grahe jñeyaḥ samāgamaḥ||

फाल्गुन्योर भाद्रपदयोस तथैवाषाढयोर द्वयोः। विशाखाश्विनिसौम्यानां योगतारोत्तरा स्मृता।।

phālgunyor bhādrapadayos tathaivāṣāḍhayor dvayoḥ| viśākhāśvinisaumyānāṃ yogatārottarā smṛtā||

पश्चिमोत्तरताराया द्वितीया पश्चिमे स्थिता। हस्तस्य योगतारा सा श्रविष्ठायाश च पश्चिमा।।

paścimottaratārāyā dvitīyā paścime sthitā| hastasya yogatārā sā śraviṣṭhāyāś ca paścimā||

ज्येष्ठाश्रवणमैत्राणां बार्हस्पत्यस्य मध्यमा। भरण्याग्नेयपित्र्याणां रेवत्याश चैव दक्षिणा।।

jyeṣṭhāśravaṇamaitrāṇāṃ bārhaspatyasya madhyamā| bharaṇyāgneyapitryāṇāṃ revatyāś caiva dakṣiṇā||

रोहिण्यादित्यमूलानां प्राची सार्पस्य चैव हि। यथा प्रत्यवशेषाणां स्थूला स्याद योगतारका।।

rohiṇyādityamūlānāṃ prācī sārpasya caiva hi| yathā pratyavaśeṣāṇāṃ sthūlā syād yogatārakā||

पूर्वस्यां ब्रह्महृदयाद अंशकैः पञ्चभिः स्थितः। प्रजापतिर वृषान्ते +असौ सौम्ये +अष्टत्रिंशदंशकैः।।

pūrvasyāṃ brahmahṛdayād aṃśakaiḥ pañcabhiḥ sthitaḥ| prajāpatir vṛṣānte +asau saumye +aṣṭatriṃśadaṃśakaiḥ||

अपांवत्सस तु चित्राया उत्तरे +अंशैस तु पञ्चभिः। बृहत किञ्चिद अतो भागैर आपः षड्भिस तथोत्तरे।।

apāṃvatsas tu citrāyā uttare +aṃśais tu pañcabhiḥ| bṛhat kiñcid ato bhāgair āpaḥ ṣaḍbhis tathottare||

अथोदयस्तमययोः परिज्ञानं प्रकीर्त्यते। दिवाकरकराक्रान्तमूर्तिनाम अप्लतेजसाम।।

athodayastamayayoḥ parijñānaṃ prakīrtyate| divākarakarākrāntamūrtinām aplatejasām||

सूर्याद अभ्यधिकाः पश्चाद अस्तं जीवकुजार्जजाः। ऊनाः प्रागुदयं यान्ति शुक्रज्ञौ वक्रिणौ तथा।।

sūryād abhyadhikāḥ paścād astaṃ jīvakujārjajāḥ| ūnāḥ prāgudayaṃ yānti śukrajñau vakriṇau tathā||

ऊना विवस्वतः प्राच्याम अस्तं चन्द्रज्ञभार्गवाः। व्रजन्त्य अभ्यधिकाः पस्चाद उदयं शीघ्रयायिनः।।

ūnā vivasvataḥ prācyām astaṃ candrajñabhārgavāḥ| vrajanty abhyadhikāḥ pascād udayaṃ śīghrayāyinaḥ||

सूर्यास्तकालिकौ पश्चात प्राच्याम उदयकालिकौ। दिवा चार्कग्रहौ कुर्याद दृक्कर्माथ ग्रहस्य तु।।

sūryāstakālikau paścāt prācyām udayakālikau| divā cārkagrahau kuryād dṛkkarmātha grahasya tu||

ततो लग्नान्तरप्राणाः कालांशाः षष्टिभाजिताः। प्रतीच्यां षड्भयुतयोस तद्वल लग्नान्तरासवः।।

tato lagnāntaraprāṇāḥ kālāṃśāḥ ṣaṣṭibhājitāḥ| pratīcyāṃ ṣaḍbhayutayos tadval lagnāntarāsavaḥ||

एकादशामरेज्यस्य तिथिसङ्ख्यार्कजस्य च। अस्तांशा भूमिपुत्रस्य दश सप्ताधिकास ततः।।

ekādaśāmarejyasya tithisaṅkhyārkajasya ca| astāṃśā bhūmiputrasya daśa saptādhikās tataḥ||

पश्चाद अस्तमयो +अष्टाभिर उदयः प्राङ्महत्तया। प्राग अस्तम उदयः पश्चाद अल्पत्वाद दशभिर भृगोः।।

paścād astamayo +aṣṭābhir udayaḥ prāṅmahattayā| prāg astam udayaḥ paścād alpatvād daśabhir bhṛgoḥ||

एवं बुधो द्वादशभिश चतुर्दशभिर अंशकैः। वक्री शीघ्रगतिश चार्कात करोत्य अस्त्मयोदयौ।।

evaṃ budho dvādaśabhiś caturdaśabhir aṃśakaiḥ| vakrī śīghragatiś cārkāt karoty astmayodayau||

एभ्यो +अधिकैः कालभागैर दृश्या न्यूनैर अदर्शनाः। भवन्ति लोके खचरा भानुभाग्रस्तमूर्तयः।।

ebhyo +adhikaiḥ kālabhāgair dṛśyā nyūnair adarśanāḥ| bhavanti loke khacarā bhānubhāgrastamūrtayaḥ||

तत्कालांशान्तरकला भुक्त्यन्तरविभाजिताः। दिनादि तत्फलं लब्धं भुक्तियोगेन वक्रिणः।।

tatkālāṃśāntarakalā bhuktyantaravibhājitāḥ| dinādi tatphalaṃ labdhaṃ bhuktiyogena vakriṇaḥ||

तल्लग्नासुहते भुक्ती अष्टादशशतोद्धृते। स्यातां कालगती ताभ्यां दिनादि गतगम्ययोः।।

tallagnāsuhate bhuktī aṣṭādaśaśatoddhṛte| syātāṃ kālagatī tābhyāṃ dinādi gatagamyayoḥ||

स्वात्यगस्त्यमृगव्याधचित्राज्येष्ठाः पुनर्वसुः। अभिजिद ब्रह्महृदयं त्रयोदशभिर अंशकैः।।

svātyagastyamṛgavyādhacitrājyeṣṭhāḥ punarvasuḥ| abhijid brahmahṛdayaṃ trayodaśabhir aṃśakaiḥ||

हस्तश्रवणफाल्गुन्यः श्रविष्टा रोहिणीमघाः। चतुर्दशांशकैर दृश्या विशाखाश्विनिदैवतम।।

hastaśravaṇaphālgunyaḥ śraviṣṭā rohiṇīmaghāḥ| caturdaśāṃśakair dṛśyā viśākhāśvinidaivatam||

कृत्तिकामैत्रमूलानि सार्पं रौद्रर्क्षम एव च। दृश्यन्ते पञ्चदशभिर आषाढाद द्वितयं तथा।।

kṛttikāmaitramūlāni sārpaṃ raudrarkṣam eva ca| dṛśyante pañcadaśabhir āṣāḍhād dvitayaṃ tathā||

भरणीतिष्यसौम्यानि सौक्ष्म्यात त्रिःसप्तकांशकैः। शेषाणि सप्तदशभिर दृश्यादृश्यानि भानि तु।।

bharaṇītiṣyasaumyāni saukṣmyāt triḥsaptakāṃśakaiḥ| śeṣāṇi saptadaśabhir dṛśyādṛśyāni bhāni tu||

अष्टादशशताभ्यस्ता दृश्यांशाः स्वोदयासुभिः। विभज्य लब्धाः क्षेत्रांशास तैर दृश्यादृश्यताथवा।।

aṣṭādaśaśatābhyastā dṛśyāṃśāḥ svodayāsubhiḥ| vibhajya labdhāḥ kṣetrāṃśās tair dṛśyādṛśyatāthavā||

प्राग एषाम उदयः पश्चाद अस्तो दृक्कर्म पूर्ववत। गतैष्यदिवसप्राप्तिर भानुभुक्त्या सदैव हि।।

prāg eṣām udayaḥ paścād asto dṛkkarma pūrvavat| gataiṣyadivasaprāptir bhānubhuktyā sadaiva hi||

अभिजिद ब्रह्महृदयं स्वातीवैष्णववासवाः। अहिर्बुध्न्यम उदक्ष्थत्वान न लुप्यन्ते +अर्करश्मिभिः।।

abhijid brahmahṛdayaṃ svātīvaiṣṇavavāsavāḥ| ahirbudhnyam udakṣthatvān na lupyante +arkaraśmibhiḥ||

उदयास्तविधिः प्राग्वत कर्तव्यः शीतगोर अपि। भागैर द्वादशभिः पश्चाद दृश्यः प्राग यात्य अदृश्यताम।।

udayāstavidhiḥ prāgvat kartavyaḥ śītagor api| bhāgair dvādaśabhiḥ paścād dṛśyaḥ prāg yāty adṛśyatām||

रवीन्द्वोः षड्भयुतयोः प्राग्वल लग्नान्तरासवः। एकराशौ रवीन्द्वोश च कार्या विवरलिप्तिकाः।।

ravīndvoḥ ṣaḍbhayutayoḥ prāgval lagnāntarāsavaḥ| ekarāśau ravīndvoś ca kāryā vivaraliptikāḥ||

तन्नाडिकाहते भुक्ती रवीन्द्वोः षष्टिभाजिते। तत्फलान्वितयोर भूयः कर्तव्या विवरासवः।।

tannāḍikāhate bhuktī ravīndvoḥ ṣaṣṭibhājite| tatphalānvitayor bhūyaḥ kartavyā vivarāsavaḥ||

एवं यावत स्थिरीभूता रवीन्द्वोर अन्तरासवः। तैः प्राणैर अस्तमेतीन्दुः शुक्ले +अर्कास्तमयात परम।।

evaṃ yāvat sthirībhūtā ravīndvor antarāsavaḥ| taiḥ prāṇair astametīnduḥ śukle +arkāstamayāt param||

भगणार्धं रवेर दत्त्वा कार्यास तद्विवरासवः। तैः प्राणैः कृष्णपक्षे तु शीतांशुर उदयं व्रजेत।।

bhagaṇārdhaṃ raver dattvā kāryās tadvivarāsavaḥ| taiḥ prāṇaiḥ kṛṣṇapakṣe tu śītāṃśur udayaṃ vrajet||

अर्केन्द्वोः क्रान्तिविश्लेषो दिक्षाम्ये युतिर अन्यथा। तज्ज्येन्दुर अर्काद यत्रासौ विज्ञेया दक्षिणोत्तरा।।

arkendvoḥ krāntiviśleṣo dikṣāmye yutir anyathā| tajjyendur arkād yatrāsau vijñeyā dakṣiṇottarā||

मध्याह्नेन्दुप्रभाकर्णसङ्गुणा यदि सोत्तरा। तदार्कघ्नाक्षजीवायां शोध्या योज्या च दक्षिणा।।

madhyāhnenduprabhākarṇasaṅguṇā yadi sottarā| tadārkaghnākṣajīvāyāṃ śodhyā yojyā ca dakṣiṇā||

शेषं लम्बज्यया भक्तं लब्धो बाहुः स्वदिङ्मुखः। कोटिः शङ्कुस तयोर वर्गयुतेर मूलं श्रुतिर भवेत।।

śeṣaṃ lambajyayā bhaktaṃ labdho bāhuḥ svadiṅmukhaḥ| koṭiḥ śaṅkus tayor vargayuter mūlaṃ śrutir bhavet||

सूर्योनशीतगोर लिप्ताः शुक्लं नवशतोद्धृताः। चन्द्रबिम्बाङ्गुलाभ्यस्तं हृतं द्वादशभिः स्फुटम।।

sūryonaśītagor liptāḥ śuklaṃ navaśatoddhṛtāḥ| candrabimbāṅgulābhyastaṃ hṛtaṃ dvādaśabhiḥ sphuṭam||

दत्त्वार्कसंज्ञितं बिन्दुं ततो बाहुं स्वदिङ्मुखम। ततः पश्चान मुखी कोटिं कर्णं कोट्यग्रमध्यगम।।

dattvārkasaṃjñitaṃ binduṃ tato bāhuṃ svadiṅmukham| tataḥ paścān mukhī koṭiṃ karṇaṃ koṭyagramadhyagam||

कोटिकर्णयुताद बिन्दोर बिम्बं तात्कालिकं लिखेत। कर्णसूत्रेण दिक्षिद्धिं प्रथमं परिकल्पयेत।।

koṭikarṇayutād bindor bimbaṃ tātkālikaṃ likhet| karṇasūtreṇa dikṣiddhiṃ prathamaṃ parikalpayet||

शुक्लं कर्णेन तद्बिम्बयोगाद अन्तर्मुखं नयेत। शुक्लाग्रयाम्योत्तरयोर मध्ये मत्स्यौ प्रसाधयेत।।

śuklaṃ karṇena tadbimbayogād antarmukhaṃ nayet| śuklāgrayāmyottarayor madhye matsyau prasādhayet||

तन्मद्ख्यसूत्रसंयोगाद बिन्दुत्रिस्पृग लिखेद धनुः।। प्राग्बिम्बं यादृग एव स्यात तादृक तत्र दिने शशी।।

tanmadkhyasūtrasaṃyogād bindutrispṛg likhed dhanuḥ|| prāgbimbaṃ yādṛg eva syāt tādṛk tatra dine śaśī||

कोट्या दिक साधनात तिर्यक्षूत्रान्ते शृङ्गम उन्नतम। दर्शयेद उन्नतां कोटिं कृत्वा चन्द्रस्य साकृतिः।।

koṭyā dik sādhanāt tiryakṣūtrānte śṛṅgam unnatam| darśayed unnatāṃ koṭiṃ kṛtvā candrasya sākṛtiḥ||

कृष्णे षड्भयुतं सूर्यं विशोध्येन्दोस तथासितम। दद्याद वामं भुजं तत्र पश्चिमं मण्डलं विधोः।।

kṛṣṇe ṣaḍbhayutaṃ sūryaṃ viśodhyendos tathāsitam| dadyād vāmaṃ bhujaṃ tatra paścimaṃ maṇḍalaṃ vidhoḥ||

एकायनगतौ स्यातां सूर्यचन्द्रमसौ यदा। तद्युतौ मण्डले क्रान्त्योस तुल्यत्वे वैधृताभिधः।।

ekāyanagatau syātāṃ sūryacandramasau yadā| tadyutau maṇḍale krāntyos tulyatve vaidhṛtābhidhaḥ||

विपरीतायनगतौ चन्द्रार्कौ क्रान्तिलिप्तिका। समास तदा व्यतीपातो भगणार्धे तयोर युतौ।।

viparītāyanagatau candrārkau krāntiliptikā| samās tadā vyatīpāto bhagaṇārdhe tayor yutau||

तुल्यांशुजालसम्पर्कात तयोस तु प्रवहाहतः। तद्दृक्क्रोधभवो वह्निर लोकाभावाय जायते।।

tulyāṃśujālasamparkāt tayos tu pravahāhataḥ| taddṛkkrodhabhavo vahnir lokābhāvāya jāyate||

विनाशयति पातो +अस्मिन लोकानाम असकृद यतः। व्यतीपातः प्रसिद्धो +अयं सञ्ज्ञाभेदेन वैधृतः।।

vināśayati pāto +asmin lokānām asakṛd yataḥ| vyatīpātaḥ prasiddho +ayaṃ sañjñābhedena vaidhṛtaḥ||

स कृष्णो दारुणवपुर लोहिताक्षो महोदरः। सर्वानिष्टकरो रौद्रो भूयो भूयः प्रजायते।।

sa kṛṣṇo dāruṇavapur lohitākṣo mahodaraḥ| sarvāniṣṭakaro raudro bhūyo bhūyaḥ prajāyate||

भास्करेन्द्वोर भचक्रान्तश चक्रार्धावधिसंस्थयोः। दृक्तुल्यसाधितांशादियुक्तयोः स्वाव अपक्रमौ।।

bhāskarendvor bhacakrāntaś cakrārdhāvadhisaṃsthayoḥ| dṛktulyasādhitāṃśādiyuktayoḥ svāv apakramau||

अथौजपदगस्येन्दोः क्रान्तिर विक्षेपसंस्कृता। यदि स्याद अधिका भानोः क्रान्तेः पातो गतस तदा।।

athaujapadagasyendoḥ krāntir vikṣepasaṃskṛtā| yadi syād adhikā bhānoḥ krānteḥ pāto gatas tadā||

ऊना चेत स्यात तदा भावी वामं युग्मपदस्य च। पदान्यत्वं विधोः क्रान्तिविक्षेपाच चेद विशुध्यति।।

ūnā cet syāt tadā bhāvī vāmaṃ yugmapadasya ca| padānyatvaṃ vidhoḥ krāntivikṣepāc ced viśudhyati||

क्रान्त्योर ज्ये त्रिज्ययाभ्यस्ते परक्रान्तिज्ययोद्धृते। तच्चापान्तरम अर्धं वा योज्यं भाविनि शीतगौ।।

krāntyor jye trijyayābhyaste parakrāntijyayoddhṛte| taccāpāntaram ardhaṃ vā yojyaṃ bhāvini śītagau||

शोध्यं चन्द्राद गते पाते तत्सूर्यगतिताडितम। चन्द्रभुक्त्या हृतं भानौ लिप्तादि शशिवत फलम।।

śodhyaṃ candrād gate pāte tatsūryagatitāḍitam| candrabhuktyā hṛtaṃ bhānau liptādi śaśivat phalam||

तद्वच्छशाङ्कपातस्य फलं देयं विपर्ययात। कर्मैतद असकृत तावद यावद क्रान्ती समे तयोः।।

tadvacchaśāṅkapātasya phalaṃ deyaṃ viparyayāt| karmaitad asakṛt tāvad yāvad krāntī same tayoḥ||

क्रान्त्योः समत्वे पातो +अथ प्रक्षिप्तांशोनिते विधौ। हीने +अर्धरात्रिकाद यातो भावी तात्कालिके +अधिके।।

krāntyoḥ samatve pāto +atha prakṣiptāṃśonite vidhau| hīne +ardharātrikād yāto bhāvī tātkālike +adhike||

स्थिरीकृतार्धरात्रेन्द्वोर द्वयोर विवरलिप्तिकाः। षष्टिघ्न्यश चन्द्रभुक्त्याप्ताः पातकालस्य नाडिकाः।।

sthirīkṛtārdharātrendvor dvayor vivaraliptikāḥ| ṣaṣṭighnyaś candrabhuktyāptāḥ pātakālasya nāḍikāḥ||

रवीन्दुमानयोगार्धं षष्ट्या सङ्गुण्य भाजयेत। तयोर भुक्त्यन्तरेणाप्तं स्थित्यर्धं नाडिकादि तत।।

ravīndumānayogārdhaṃ ṣaṣṭyā saṅguṇya bhājayet| tayor bhuktyantareṇāptaṃ sthityardhaṃ nāḍikādi tat||

पातकालः स्फुटो मध्यः सो +अपि स्थित्यर्धवर्जितः। तस्य सम्भवकालः स्यात तत संयुक्तो +अन्त्यसांज्ञितः।।

pātakālaḥ sphuṭo madhyaḥ so +api sthityardhavarjitaḥ| tasya sambhavakālaḥ syāt tat saṃyukto +antyasāṃjñitaḥ||

आद्यन्तकालयोर मध्यः कालो ज्ञेयो +अतिदारुणः। प्रज्वलज ज्वलनाकारः सर्वकर्मसु गर्हितः।।

ādyantakālayor madhyaḥ kālo jñeyo +atidāruṇaḥ| prajvalaj jvalanākāraḥ sarvakarmasu garhitaḥ||

एकायनगतं यावद अर्केन्द्वोर मण्डलान्तरम। सम्भवस तावद एवास्य सर्वकर्मविनाशकृत।।

ekāyanagataṃ yāvad arkendvor maṇḍalāntaram| sambhavas tāvad evāsya sarvakarmavināśakṛt||

स्नानदानजपश्राद्धव्रतहोमादिकर्मभिः। प्राप्यत सुमहच्छ्रेयस तत्कालज्ञानतस तथा।।

snānadānajapaśrāddhavratahomādikarmabhiḥ| prāpyata sumahacchreyas tatkālajñānatas tathā||

रवीन्द्वोस तुल्यता क्रान्त्योर विषुवत्सन्निधौ यदा। द्विर भवेद धि तदा पातः स्याद अभावो विपर्ययात।।

ravīndvos tulyatā krāntyor viṣuvatsannidhau yadā| dvir bhaved dhi tadā pātaḥ syād abhāvo viparyayāt||

शसाङ्कार्कयुतेर लिप्ता भभोगेन विभाजिताः। लब्धं सप्तदशान्तो +अन्यो व्यतीपातस तृतीयकः।।

śasāṅkārkayuter liptā bhabhogena vibhājitāḥ| labdhaṃ saptadaśānto +anyo vyatīpātas tṛtīyakaḥ||

सार्पेन्द्रपौष्ण्यधिष्ण्यानाम अन्त्याः पादा भसन्धयः। तदग्रभेष्व आद्यपादो गण्डान्तं नाम कीर्त्यते।।

sārpendrapauṣṇyadhiṣṇyānām antyāḥ pādā bhasandhayaḥ| tadagrabheṣv ādyapādo gaṇḍāntaṃ nāma kīrtyate||

व्यतीपातत्रयं घोरं गण्डान्तत्रितयं तथा। एतद भसन्धित्रितयं सर्वकर्मसु वर्जयेत।।

vyatīpātatrayaṃ ghoraṃ gaṇḍāntatritayaṃ tathā| etad bhasandhitritayaṃ sarvakarmasu varjayet||

इत्य एतत परमं पुण्यं ज्योतिषां चरितं हितम। र्हस्यं महद आख्यातं किम अन्यच्छ्रोतुम इच्छसि।।

ity etat paramaṃ puṇyaṃ jyotiṣāṃ caritaṃ hitam| rhasyaṃ mahad ākhyātaṃ kim anyacchrotum icchasi||

अथार्कांशसमुद्भूतं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः। भक्त्या परमयाभ्यर्च्य पप्रच्छेदं मयासुरः।।

athārkāṃśasamudbhūtaṃ praṇipatya kṛtāñjaliḥ| bhaktyā paramayābhyarcya papracchedaṃ mayāsuraḥ||

भगवन किम्प्रमाणा भूः किम आकारा किम आश्रया। किंविभागा कथं चात्र सप्तपातालभूमयः।।

bhagavan kimpramāṇā bhūḥ kim ākārā kim āśrayā| kiṃvibhāgā kathaṃ cātra saptapātālabhūmayaḥ||

अहोरात्रव्यवस्थां च विदधाति कथं रविः। कथं पर्येति वसुधां भुवनानि विभावयन।।

ahorātravyavasthāṃ ca vidadhāti kathaṃ raviḥ| kathaṃ paryeti vasudhāṃ bhuvanāni vibhāvayan||

देवासुराणाम अन्योन्यम अहोरात्रं विपर्ययात। किम अथ तत कथं वा स्याद भानोर भगणपूरणात।।

devāsurāṇām anyonyam ahorātraṃ viparyayāt| kim atha tat kathaṃ vā syād bhānor bhagaṇapūraṇāt||

पित्र्यं मासेन भवति नाडीषष्ट्या तु मानुषम। तद एव किल सर्वत्र न भवेत केन हेतुना।।

pitryaṃ māsena bhavati nāḍīṣaṣṭyā tu mānuṣam| tad eva kila sarvatra na bhavet kena hetunā||

दिनाब्दमासहोराणाम अधिपा न समाः कुतः। कथं पर्येति भगणः सग्रहो +अयं किम आश्रयः।।

dinābdamāsahorāṇām adhipā na samāḥ kutaḥ| kathaṃ paryeti bhagaṇaḥ sagraho +ayaṃ kim āśrayaḥ||

भूमेर उपर्युपर्यूर्ध्वाः किम उत्सेधाः किम अन्तराः। ग्रहर्क्षकक्षाः किंमात्राः स्थिताः केन क्रमेण ताः।।

bhūmer uparyuparyūrdhvāḥ kim utsedhāḥ kim antarāḥ| graharkṣakakṣāḥ kiṃmātrāḥ sthitāḥ kena krameṇa tāḥ||

ग्रीष्मे तीव्रकरो भानुर न हेमन्ते तथाविधः। कियती तत्करप्राप्तिर मानानि कति किं च तैः।।

grīṣme tīvrakaro bhānur na hemante tathāvidhaḥ| kiyatī tatkaraprāptir mānāni kati kiṃ ca taiḥ||

एवं मे संशयं छिन्धि भगवन भूतभावन। अन्यो न त्वाम ऋते छेत्ता विद्यते सर्वदर्शिवान।।

evaṃ me saṃśayaṃ chindhi bhagavan bhūtabhāvana| anyo na tvām ṛte chettā vidyate sarvadarśivān||

इति भक्त्योदितं श्रुत्वा मयोक्तं वाक्यम अस्य हि। रहस्यं परम अध्यायं ततः प्राह पुनः स तम।।

iti bhaktyoditaṃ śrutvā mayoktaṃ vākyam asya hi| rahasyaṃ param adhyāyaṃ tataḥ prāha punaḥ sa tam||

शृणुष्वैकमना भूत्वा गुह्यम अध्यात्म संज्ञितम। प्रवक्ष्याम्य अतिभक्तानां नादेयं विद्यते मम।।

śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā guhyam adhyātma saṃjñitam| pravakṣyāmy atibhaktānāṃ nādeyaṃ vidyate mama||

वासुदेवः परं ब्रह्म तन्मूर्तिः पुरुषः परः। अव्यक्तो निर्गुणः शान्तः पञ्चविंशात परो +अव्ययः।।

vāsudevaḥ paraṃ brahma tanmūrtiḥ puruṣaḥ paraḥ| avyakto nirguṇaḥ śāntaḥ pañcaviṃśāt paro +avyayaḥ||

प्रकृत्यन्तर्गतो देवो बहिर अन्तश च सर्वगः। सङ्कर्षणो +अपः सृष्ट्वादौ तासु वीर्यम अवासृजत।।

prakṛtyantargato devo bahir antaś ca sarvagaḥ| saṅkarṣaṇo +apaḥ sṛṣṭvādau tāsu vīryam avāsṛjat||

तदण्डम अभवद धैमं सर्वत्र तमसावृतम। तत्रानिरुद्धः प्रथमं व्यक्तीभूतः सनातनः।।

tadaṇḍam abhavad dhaimaṃ sarvatra tamasāvṛtam| tatrāniruddhaḥ prathamaṃ vyaktībhūtaḥ sanātanaḥ||

हिरण्यगर्भो भगवान एष छन्दसि पठ्यते। आदित्यो ह्य आदिभूतत्वात प्रसूत्या सूर्य उच्यते।।

hiraṇyagarbho bhagavān eṣa chandasi paṭhyate| ādityo hy ādibhūtatvāt prasūtyā sūrya ucyate||

परं ज्योतिस तमः पारे सूर्यो +अयं सवितेति च। पर्येति भुवनान एष भावयन भूतभावनः।।

paraṃ jyotis tamaḥ pāre sūryo +ayaṃ saviteti ca| paryeti bhuvanān eṣa bhāvayan bhūtabhāvanaḥ||

प्रकाशात्मा तमोहन्ता महान इत्य एष विश्रुतः। ऋचो +अस्य मण्डलं सामान्युस्त्रामूर्तिर यजूंषि च।।

prakāśātmā tamohantā mahān ity eṣa viśrutaḥ| ṛco +asya maṇḍalaṃ sāmānyustrāmūrtir yajūṃṣi ca||

त्रयीमहो +अयं भगवाण कालात्मा कालकृद विभुः। सर्वात्मा सर्वगः सूक्ष्मः सर्वम अस्मिन प्रतिष्ठितम।।

trayīmaho +ayaṃ bhagavāṇ kālātmā kālakṛd vibhuḥ| sarvātmā sarvagaḥ sūkṣmaḥ sarvam asmin pratiṣṭhitam||

रथे विश्वमये चक्रं कृत्वा संवत्सरात्मकम। छन्दांस्य अश्वाः सप्त युक्ताः पर्यटत्य एष सर्वदा।।

rathe viśvamaye cakraṃ kṛtvā saṃvatsarātmakam| chandāṃsy aśvāḥ sapta yuktāḥ paryaṭaty eṣa sarvadā||

त्रिपादम अमृतं गुह्यं पादो +अयं प्रकटो +अभवत। सो +अहङ्कारं जगत्सृष्ट्यै ब्रह्माणम असृजत प्रभुः।।

tripādam amṛtaṃ guhyaṃ pādo +ayaṃ prakaṭo +abhavat| so +ahaṅkāraṃ jagatsṛṣṭyai brahmāṇam asṛjat prabhuḥ||

तस्मै वेदान वरान दत्त्वा सर्वलोकपितामहम। प्रतिष्ठाप्याण्डमध्ये +अथ स्वयं पर्येति भावयन।।

tasmai vedān varān dattvā sarvalokapitāmaham| pratiṣṭhāpyāṇḍamadhye +atha svayaṃ paryeti bhāvayan||

अथ सृष्ट्यां मनश चक्रे ब्रह्माहङ्कारमूर्तिभृत। मनसश चन्द्रमा जज्ञे सूर्यो +अक्ष्णोस तेजसां निधिः।।

atha sṛṣṭyāṃ manaś cakre brahmāhaṅkāramūrtibhṛt| manasaś candramā jajñe sūryo +akṣṇos tejasāṃ nidhiḥ||

मनसः खं ततो वायुर अग्निर आपो धरा क्रमात। गुणैकवृद्ध्या पञ्चैव महाभूतानि जज्ञिरे।।

manasaḥ khaṃ tato vāyur agnir āpo dharā kramāt| guṇaikavṛddhyā pañcaiva mahābhūtāni jajñire||

अग्नीषोमौ भानुचन्द्रौ ततस त्व अङ्गारकादयः। तेजोभूखाम्बुवातेभ्यः क्रमशः पञ्च जज्ञिरे।।

agnīṣomau bhānucandrau tatas tv aṅgārakādayaḥ| tejobhūkhāmbuvātebhyaḥ kramaśaḥ pañca jajñire||

पुनर द्वादशधात्मानं व्यभजद राशिसञ्ज्ञकम। नक्षत्ररूपिणं भूयः सप्तविंशात्मकं वशी।।

punar dvādaśadhātmānaṃ vyabhajad rāśisañjñakam| nakṣatrarūpiṇaṃ bhūyaḥ saptaviṃśātmakaṃ vaśī||

ततश चराचरं विश्वं निर्ममे देवपूर्वकम। ऊर्ध्वमध्याधरेभ्यो +अथ स्रोतोभ्यः प्रकृतीः सृजन।।

tataś carācaraṃ viśvaṃ nirmame devapūrvakam| ūrdhvamadhyādharebhyo +atha srotobhyaḥ prakṛtīḥ sṛjan||

गुणकर्मविभागेन सृष्ट्वा प्राग्वद अनुक्रमात। विभागं कल्पयामास यथास्वं वेददर्शनात।।

guṇakarmavibhāgena sṛṣṭvā prāgvad anukramāt| vibhāgaṃ kalpayāmāsa yathāsvaṃ vedadarśanāt||

ग्रहनक्षत्रतारानां भूमेर विश्वस्य वा विभुः। देवासुरमनुष्याणां सिद्धानां च यथाक्रमम।।

grahanakṣatratārānāṃ bhūmer viśvasya vā vibhuḥ| devāsuramanuṣyāṇāṃ siddhānāṃ ca yathākramam||

ब्रह्माण्डम एतत सुषिरं तत्रेदं भूर्भुवादिकम। कटाहद्वितयस्येव सम्पुटं गोलकाकृति।।

brahmāṇḍam etat suṣiraṃ tatredaṃ bhūrbhuvādikam| kaṭāhadvitayasyeva sampuṭaṃ golakākṛti||

ब्रह्माण्डमध्ये परिधिर व्योमकक्षाभिधीयते। तन्मध्ये भ्रमणं भानाम अधो +अधः क्रमशस तथा।।

brahmāṇḍamadhye paridhir vyomakakṣābhidhīyate| tanmadhye bhramaṇaṃ bhānām adho +adhaḥ kramaśas tathā||

मन्दामरेज्यभूपुत्रसूर्यशुक्रेन्दुजेन्दवः। परिभ्रमन्त्य अधो+अधःस्थाः सिद्ध्हविद्याधरा घनाः।।

mandāmarejyabhūputrasūryaśukrendujendavaḥ| paribhramanty adho+adhaḥsthāḥ siddhhavidyādharā ghanāḥ||

मध्ये समन्ताद अण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति। बिभ्रानः परमां शक्तिं ब्रह्मणो धारणात्मकाम।।

madhye samantād aṇḍasya bhūgolo vyomni tiṣṭhati| bibhrānaḥ paramāṃ śaktiṃ brahmaṇo dhāraṇātmakām||

तदन्तरपुटाः सप्त नागासुरसमाश्रयाः। दिव्यौषधिरसोपेता रम्याः पातालभूमयः।।

tadantarapuṭāḥ sapta nāgāsurasamāśrayāḥ| divyauṣadhirasopetā ramyāḥ pātālabhūmayaḥ||

अनेकरत्ननिचयो जाम्बूनदमयो गिरिः। भूगोलमध्यगो मेरुर उभयत्र विनिर्गतः।।

anekaratnanicayo jāmbūnadamayo giriḥ| bhūgolamadhyago merur ubhayatra vinirgataḥ||

उपरिष्टात स्थितास तस्य सेन्द्रा देवा महर्षयः। अधस्ताद असुरास तद्वद द्विषन्तो +अन्योन्यम आश्रिताः।।

upariṣṭāt sthitās tasya sendrā devā maharṣayaḥ| adhastād asurās tadvad dviṣanto +anyonyam āśritāḥ||

ततः समन्तात परिधिः क्रमेणायं महार्णवः। मेखलेव स्थितो धात्र्या देवासुरविभागकृत।।

tataḥ samantāt paridhiḥ krameṇāyaṃ mahārṇavaḥ| mekhaleva sthito dhātryā devāsuravibhāgakṛt||

समन्तान मेरुमध्यात तु तुल्यभागेषु तोयधेः। द्वीपिषु दिक्षु पूर्वादिनगर्यो देवनिर्मिताः।।

samantān merumadhyāt tu tulyabhāgeṣu toyadheḥ| dvīpiṣu dikṣu pūrvādinagaryo devanirmitāḥ||

भूवृत्तपादे पूर्वस्यां यमकोटीति विश्रुता। भद्राश्ववर्षे नगरी स्वर्णप्राकारतोरणा।।

bhūvṛttapāde pūrvasyāṃ yamakoṭīti viśrutā| bhadrāśvavarṣe nagarī svarṇaprākāratoraṇā||

याम्यायां भारते वर्षे लङ्का तद्वन महापुरी। पश्चिमे केतुमालाख्ये रोमकाख्या प्रकीर्तिता।।

yāmyāyāṃ bhārate varṣe laṅkā tadvan mahāpurī| paścime ketumālākhye romakākhyā prakīrtitā||

उदक सिद्धपुरी नाम कुरुवर्षे प्रकीर्तिता। तस्यां सिद्धा महात्मानो निवसन्ति गतव्यथाः।।

udak siddhapurī nāma kuruvarṣe prakīrtitā| tasyāṃ siddhā mahātmāno nivasanti gatavyathāḥ||

भूवृत्तपादविवरास ताश चान्योन्यं प्रतिष्ठिताः। ताभ्यश चोत्तरगो मेरुस तावान एव सुराश्रयः।।

bhūvṛttapādavivarās tāś cānyonyaṃ pratiṣṭhitāḥ| tābhyaś cottarago merus tāvān eva surāśrayaḥ||

तासाम उपरिगो याति विषुवस्थो दिवाकरः। न तासु विषुवच्छाया नाक्षस्योन्नतिर इष्यते।।

tāsām uparigo yāti viṣuvastho divākaraḥ| na tāsu viṣuvacchāyā nākṣasyonnatir iṣyate||

मेरोर उभयतो मध्ये ध्रुवतारे नभः स्थिते। निरक्षदेशसंस्थानाम उभये क्षितिजाश्रये।।

meror ubhayato madhye dhruvatāre nabhaḥ sthite| nirakṣadeśasaṃsthānām ubhaye kṣitijāśraye||

अतो नाक्षत्रोच्छ्रयस तासु ध्रुवयोः क्षितिजस्थयोः। नवतिर लम्बकांशास तु मेरावक्षांशकास तथा।

ato nākṣatrocchrayas tāsu dhruvayoḥ kṣitijasthayoḥ| navatir lambakāṃśās tu merāvakṣāṃśakās tathā|

मेषादौ देवभागस्थे देवानां याति दर्शनम। असुराणां तुलादौ तु सूर्यस तद्भागसञ्चरः।।

meṣādau devabhāgasthe devānāṃ yāti darśanam| asurāṇāṃ tulādau tu sūryas tadbhāgasañcaraḥ||

अत्यासन्नतया तेन ग्रीष्मे तीव्रकरा रवेः। देवभागे सुराणां तु हेमन्ते मन्दतान्यथा।।

atyāsannatayā tena grīṣme tīvrakarā raveḥ| devabhāge surāṇāṃ tu hemante mandatānyathā||

देवासुरा विषुवति क्षितिजस्थं दिवाकरम। पश्यन्त्य अन्योन्यम एतेषां वामसव्ये दिनक्षपे।।

devāsurā viṣuvati kṣitijasthaṃ divākaram| paśyanty anyonyam eteṣāṃ vāmasavye dinakṣape||

मेषादाव उदितः सूर्यस त्रीन राशीन उदगुत्तरम। सञ्चरन प्रागहर्मध्यं पूरयेन मेरुवासिनाम।।

meṣādāv uditaḥ sūryas trīn rāśīn udaguttaram| sañcaran prāgaharmadhyaṃ pūrayen meruvāsinām||

*कर्क्यादीन सञ्चरंश तद्वद अह्नः पश्चार्धम एव सः। (C कर्कादीन) तुलादींस त्रीन मृगादींश च तद्वद एव सुरद्विषाम।।

*karkyādīn sañcaraṃś tadvad ahnaḥ paścārdham eva saḥ| (C karkādīn) tulādīṃs trīn mṛgādīṃś ca tadvad eva suradviṣām||

अतो दिनक्षपे तेषाम अन्योन्यं हि विपर्ययात। अहोरात्रप्रमाणं च भानोर भगणपूरणात।।

ato dinakṣape teṣām anyonyaṃ hi viparyayāt| ahorātrapramāṇaṃ ca bhānor bhagaṇapūraṇāt||

दिनक्षपार्धम एतेषाम अयनान्ते विपर्ययात। उपर्यात्मानम अन्योन्यं कल्पयन्ति सुरासुराः।।

dinakṣapārdham eteṣām ayanānte viparyayāt| uparyātmānam anyonyaṃ kalpayanti surāsurāḥ||

अन्ये +अपि समसूत्रस्था मन्यन्ते +अधः परस्परम। भद्राश्वकेतुमालस्था लङ्कासिद्धपुराश्रिताः।।

anye +api samasūtrasthā manyante +adhaḥ parasparam| bhadrāśvaketumālasthā laṅkāsiddhapurāśritāḥ||

सर्वत्रैव महीगोले स्वस्थानम उपरि स्थितम। मन्यन्ते खे यतो गोलस तस्य क्वोर्धवं क्व वाधः।।

sarvatraiva mahīgole svasthānam upari sthitam| manyante khe yato golas tasya kvordhavaṃ kva vādhaḥ||

अल्पकायतया लोकाः स्वस्थानात सर्वतो मुखम। पश्यन्ति वृत्ताम अप्य एतां चक्राकारां वसुन्धराम।।

alpakāyatayā lokāḥ svasthānāt sarvato mukham| paśyanti vṛttām apy etāṃ cakrākārāṃ vasundharām||

सव्यं भ्रमति देवानाम अपसव्यं सुरद्विषाम। उपरिष्टाद भगोलो +अयं व्यक्षे पश्चान मुखः सदा।।

savyaṃ bhramati devānām apasavyaṃ suradviṣām| upariṣṭād bhagolo +ayaṃ vyakṣe paścān mukhaḥ sadā||

अतस तत्र दिनं त्रिंशन्नाडिकं शर्वदी तथा। हानिवृद्धी सदा वामं सुरासुरविभागयोः।।

atas tatra dinaṃ triṃśannāḍikaṃ śarvadī tathā| hānivṛddhī sadā vāmaṃ surāsuravibhāgayoḥ||

मेषादौ तु सदा वृद्धिर उदगुत्तरतो +अधिका। देवांशे च क्षपाहानिर विपरीतं तथासुरे।।

meṣādau tu sadā vṛddhir udaguttarato +adhikā| devāṃśe ca kṣapāhānir viparītaṃ tathāsure||

तुलादौ द्युनिशोर वामं क्षयवृद्धी तयोर उभे। देशक्रान्तिवशान नित्यं तद्विज्ञानं पुरोदितम।।

tulādau dyuniśor vāmaṃ kṣayavṛddhī tayor ubhe| deśakrāntivaśān nityaṃ tadvijñānaṃ puroditam||

भूवृत्तं क्रान्तिभागघ्नं भगणांशविभाजितम। अवाप्तयोजनैर अर्को व्यक्षाद यात्य उपरिस्थितः।।

bhūvṛttaṃ krāntibhāgaghnaṃ bhagaṇāṃśavibhājitam| avāptayojanair arko vyakṣād yāty uparisthitaḥ||

परमापक्रमाद एवं योजनानि विशोधयेत। भूवृत्तपादाच छेषाणि यानि स्युर योजनानि तैः।।

paramāpakramād evaṃ yojanāni viśodhayet| bhūvṛttapādāc cheṣāṇi yāni syur yojanāni taiḥ||

अयनान्ते विलोमेन देवासुरविभागयोः। नाडीषष्ट्या सकृद अहर्निशाप्य अस्मिन सकृत तथा।।

ayanānte vilomena devāsuravibhāgayoḥ| nāḍīṣaṣṭyā sakṛd aharniśāpy asmin sakṛt tathā||

तदन्तरे +अपि षष्ट्यन्ते क्षयवृद्धी अहर्निशोः। परतो विपरीतो +अयं भगोलः परिवर्तते।।

tadantare +api ṣaṣṭyante kṣayavṛddhī aharniśoḥ| parato viparīto +ayaṃ bhagolaḥ parivartate||

ऊने भूवृत्तपादे तु द्विज्यापक्रमयोजनैः। धनुर मृगस्थः सविता देवभागे न दृश्यते।।

ūne bhūvṛttapāde tu dvijyāpakramayojanaiḥ| dhanur mṛgasthaḥ savitā devabhāge na dṛśyate||

तथा चासुरभागे तु मिथुने कर्कटे स्थितः। नष्टच्छाया महीवृत्तपादे दर्शनम आदिशेत।।

tathā cāsurabhāge tu mithune karkaṭe sthitaḥ| naṣṭacchāyā mahīvṛttapāde darśanam ādiśet||

एकज्यापक्रमानीतैर योजनैः परिवर्जिते। भूमिकक्षाचतुर्थांशे व्यक्षाच छेषैस तु योजनैः।।

ekajyāpakramānītair yojanaiḥ parivarjite| bhūmikakṣācaturthāṃśe vyakṣāc cheṣais tu yojanaiḥ||

धनुर मृगालिकुम्भेषु संस्थितो +अर्को न दृश्यते। देवभागे +असुराणां तु वृषाद्ये भचतुष्टये।।

dhanur mṛgālikumbheṣu saṃsthito +arko na dṛśyate| devabhāge +asurāṇāṃ tu vṛṣādye bhacatuṣṭaye||

मेरौ *मेषादिचक्रार्धे देवाः पश्यन्ति भास्करम। (ड -चकार्धे) सकृद एवोदितं तद्वद असुराश च तुलादिगम।।

merau *meṣādicakrārdhe devāḥ paśyanti bhāskaram| (ḍ -cakārdhe) sakṛd evoditaṃ tadvad asurāś ca tulādigam||

भूमण्डलात पञ्चदशे भागे देवे +अथ वासुरे। उपरिष्टाद व्रजत्य अर्कः सौम्ययाम्यायनान्तगः।।

bhūmaṇḍalāt pañcadaśe bhāge deve +atha vāsure| upariṣṭād vrajaty arkaḥ saumyayāmyāyanāntagaḥ||

तदन्तरालयोश च्छाया याम्योदक सम्भवत्य अपि। मेरोर अभिमुखं याति परतः स्वविभागयोः।।

tadantarālayoś cchāyā yāmyodak sambhavaty api| meror abhimukhaṃ yāti parataḥ svavibhāgayoḥ||

भद्राश्वोपरिगः कुर्याद भारते तूदयं रविः। रात्र्यर्धं केतुमाले तु कुराव अस्तमयं तदा।।

bhadrāśvoparigaḥ kuryād bhārate tūdayaṃ raviḥ| rātryardhaṃ ketumāle tu kurāv astamayaṃ tadā||

भारतादिषु वर्षेषु तद्वद एव परिभ्रमन। मध्योदयार्धरात्र्यस्तकालान कुर्यात प्रदक्षिणम।।

bhāratādiṣu varṣeṣu tadvad eva paribhraman| madhyodayārdharātryastakālān kuryāt pradakṣiṇam||

ध्रुवोन्नतिर भचक्रस्य नतिर मेरुं प्रयास्यतः। निरक्षाभिमुखं यातुर विपरीते नतोन्नते।।

dhruvonnatir bhacakrasya natir meruṃ prayāsyataḥ| nirakṣābhimukhaṃ yātur viparīte natonnate||

भचक्रं ध्रुवयोर बद्धम आक्षिप्तं प्रवहानिलैः। पर्येत्य अजस्रं तन्नद्धा ग्रहकक्षा यथाक्रमम।।

bhacakraṃ dhruvayor baddham ākṣiptaṃ pravahānilaiḥ| paryety ajasraṃ tannaddhā grahakakṣā yathākramam||

सकृद उद्गतम अब्दार्धं पश्यन्त्य अर्कं सुरासुराः। पितरः शशिगाः पक्षं स्वदिनं च नरा भुवि।।

sakṛd udgatam abdārdhaṃ paśyanty arkaṃ surāsurāḥ| pitaraḥ śaśigāḥ pakṣaṃ svadinaṃ ca narā bhuvi||

*उपरिष्टस्य महती कक्षाल्पाधःस्थितस्य च। (C उपरिष्ठस्य) महत्या कक्षया भागा महान्तो +अल्पास तथाल्पया।।

*upariṣṭasya mahatī kakṣālpādhaḥsthitasya ca| (C upariṣṭhasya) mahatyā kakṣayā bhāgā mahānto +alpās tathālpayā||

कालेनाल्पेन भगणं भुङ्क्ते +अल्पभ्रमणाश्रितः। ग्रहः कालेन महता मण्डले महति भ्रमन।।

kālenālpena bhagaṇaṃ bhuṅkte +alpabhramaṇāśritaḥ| grahaḥ kālena mahatā maṇḍale mahati bhraman||

स्वल्पयातो बहून भुङ्क्ते भगणान शीतदीधितिः। महत्या कक्षया गच्छन ततः स्वल्पं शनैश्चरः।।

svalpayāto bahūn bhuṅkte bhagaṇān śītadīdhitiḥ| mahatyā kakṣayā gacchan tataḥ svalpaṃ śanaiścaraḥ||

मन्दाद अधः क्रमेण स्युश चतुर्था दिवसाधिपाः। वर्षाधिपतयस तद्वत तृतीयाश च प्रकीर्तिताः।।

mandād adhaḥ krameṇa syuś caturthā divasādhipāḥ| varṣādhipatayas tadvat tṛtīyāś ca prakīrtitāḥ||

ऊर्ध्वक्रमेण शशिनो *मासानाम अधिपाः स्मृताः। (ड मसानाम) होरेशाः सूर्यतनयाद अधो+अधः क्रमशस तथा।।

ūrdhvakrameṇa śaśino *māsānām adhipāḥ smṛtāḥ| (ḍ masānām) horeśāḥ sūryatanayād adho+adhaḥ kramaśas tathā||

भवेद भकक्षा तीक्ष्णांशोर भ्रमणं षष्टिताडितम। सर्वोपरिष्टाद भ्रमति योजनैस तैर भमण्डलम।।

bhaved bhakakṣā tīkṣṇāṃśor bhramaṇaṃ ṣaṣṭitāḍitam| sarvopariṣṭād bhramati yojanais tair bhamaṇḍalam||

कल्पोक्तचन्द्रभगणा गुणिताः शशिकक्षया। आकाशकक्षा सा ज्ञेया करव्याप्तिस तथा रवेः।।

kalpoktacandrabhagaṇā guṇitāḥ śaśikakṣayā| ākāśakakṣā sā jñeyā karavyāptis tathā raveḥ||

सैव यत्कल्पभगणैर भक्ता तद्भ्रमणं भवेत। कुवासरैर विभज्याह्नः सर्वेषां प्राग्गतिः स्मृता।।

saiva yatkalpabhagaṇair bhaktā tadbhramaṇaṃ bhavet| kuvāsarair vibhajyāhnaḥ sarveṣāṃ prāggatiḥ smṛtā||

भुक्तियोजनजा सङ्ख्या सेन्दोर भ्रमणसङ्गुणा। स्वकक्षाप्ता तु सा तस्य तिथ्याप्ता गतिलिप्तिका।।

bhuktiyojanajā saṅkhyā sendor bhramaṇasaṅguṇā| svakakṣāptā tu sā tasya tithyāptā gatiliptikā||

कक्षा भूकर्णगुणिता महीमण्डलभाजिता। तत्कर्णा भूमिकर्णोना ग्रहोच्च्यं स्वं दलीकृताः।।

kakṣā bhūkarṇaguṇitā mahīmaṇḍalabhājitā| tatkarṇā bhūmikarṇonā grahoccyaṃ svaṃ dalīkṛtāḥ||

खत्रयाब्धिद्विदहनाः कक्षा तु हिमदीधितेः। (32430 ज्ञशीघ्रस्याङ्कखद्वित्रित्कृतशून्येन्दवस तथा।। (1043209)

khatrayābdhidvidahanāḥ kakṣā tu himadīdhiteḥ| (32430 jñaśīghrasyāṅkakhadvitritkṛtaśūnyendavas tathā|| (1043209)

शुक्रशीघ्रस्य सप्ताग्निरसाब्धिरसषड्यमाः। (2664637) ततो +अर्कबुधशुक्राणां खखार्थैकसुरार्णवाः।। (4331500)

śukraśīghrasya saptāgnirasābdhirasaṣaḍyamāḥ| (2664637) tato +arkabudhaśukrāṇāṃ khakhārthaikasurārṇavāḥ|| (4331500)

कुजस्याप्य अङ्कशून्याङ्कषड्वेदैकभुजङ्गमाः। (8146909) चन्द्रोच्चस्य कृताष्टाब्धिवसुद्वित्र्यष्टवह्नयः।। (38328484)

kujasyāpy aṅkaśūnyāṅkaṣaḍvedaikabhujaṅgamāḥ| (8146909) candroccasya kṛtāṣṭābdhivasudvitryaṣṭavahnayaḥ|| (38328484)

कृतर्तुमुनिपञ्चाद्रिगुणेन्दुविषया गुरोः। (51375764) स्वर्भानोर वेदतर्काष्टद्विशैलार्थखकुञ्जराः।। (80572864)

kṛtartumunipañcādriguṇenduviṣayā guroḥ| (51375764) svarbhānor vedatarkāṣṭadviśailārthakhakuñjarāḥ|| (80572864)

पञ्चवाणाक्षिनागर्तुरसाद्र्यर्काः शनेस ततः। (127668255) भानां रविखशून्याङ्कवसुरन्ध्रशराश्विनः।। (25980012)

pañcavāṇākṣināgarturasādryarkāḥ śanes tataḥ| (127668255) bhānāṃ ravikhaśūnyāṅkavasurandhraśarāśvinaḥ|| (25980012)

खव्योमखत्रयखसाग्रषट्कनागव्योमाष्टशून्ययमरूपनगाष्टचन्द्राः। (18712080864000000) ब्रह्माण्डसम्पुटपरिभ्रमणं समन्ताद अभ्यन्तरे दिनकरस्य करप्रसारः।।

khavyomakhatrayakhasāgraṣaṭkanāgavyomāṣṭaśūnyayamarūpanagāṣṭacandrāḥ| (18712080864000000) brahmāṇḍasampuṭaparibhramaṇaṃ samantād abhyantare dinakarasya karaprasāraḥ||

अथ गुप्ते शुचौ देशे स्नातः शुचिर अलङ्कृतः। सम्पूज्य भास्करं भक्त्या ग्रहान भान्य अथ गुह्यकान।।

atha gupte śucau deśe snātaḥ śucir alaṅkṛtaḥ| sampūjya bhāskaraṃ bhaktyā grahān bhāny atha guhyakān||

पारम्पर्योपदेशेन यथाज्ञानं गुरोर मुखात। आचार्यः शिष्यबोधार्थं सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान।।

pāramparyopadeśena yathājñānaṃ guror mukhāt| ācāryaḥ śiṣyabodhārthaṃ sarvaṃ pratyakṣadarśivān||

भूभगोलस्य रचनां कुर्याद आश्चर्यकारिणीम। अभीष्टं पृथिवीगोलं कारयित्वा तु दारवम।।

bhūbhagolasya racanāṃ kuryād āścaryakāriṇīm| abhīṣṭaṃ pṛthivīgolaṃ kārayitvā tu dāravam||

दण्डं तन्मध्यगं मेरोर उभयत्र विनिर्गतम। आधारकक्षाद्वितयं कक्षा वैषुवती तथा।।

daṇḍaṃ tanmadhyagaṃ meror ubhayatra vinirgatam| ādhārakakṣādvitayaṃ kakṣā vaiṣuvatī tathā||

भगणांशाङ्गुलैः कार्या दलितैस तिस्र एव ताः। स्वाहोरात्रार्धकर्णैश च तत्प्रमाणानुमानतः।।

bhagaṇāṃśāṅgulaiḥ kāryā dalitais tisra eva tāḥ| svāhorātrārdhakarṇaiś ca tatpramāṇānumānataḥ||

क्रान्तिविक्षेपभागैश च दलितैर दक्षिणोत्तरैः। स्वैः स्वैर अपक्रमैस तिस्रो मेषादीनाम अपक्रमात।।

krāntivikṣepabhāgaiś ca dalitair dakṣiṇottaraiḥ| svaiḥ svair apakramais tisro meṣādīnām apakramāt||

कक्षाः प्रकल्पयेत ताश च कर्क्यादीनां विपर्ययात। तद्वत तिस्रस तुलादीनां मृगादीनां विलोमतः।।

kakṣāḥ prakalpayet tāś ca karkyādīnāṃ viparyayāt| tadvat tisras tulādīnāṃ mṛgādīnāṃ vilomataḥ||

याम्यगोलाश्रिताः कार्याः कक्षाधाराद द्वयोर अपि। याम्योदग्गोलसंस्थानां भानाम अभिजितस तथा।।

yāmyagolāśritāḥ kāryāḥ kakṣādhārād dvayor api| yāmyodaggolasaṃsthānāṃ bhānām abhijitas tathā||

सप्तर्षीणाम अगस्त्यस्य ब्रह्मादीनां च कल्पयेत। मध्ये वैषुवती कक्षा सर्वेषाम एव संस्थिता।।

saptarṣīṇām agastyasya brahmādīnāṃ ca kalpayet| madhye vaiṣuvatī kakṣā sarveṣām eva saṃsthitā||

तदाधारयुतेर ऊर्ध्वम अयने विषुवद्वयम। विषुवत्स्थानतो भागैः स्फुटैर भगणसञ्चरात।।

tadādhārayuter ūrdhvam ayane viṣuvadvayam| viṣuvatsthānato bhāgaiḥ sphuṭair bhagaṇasañcarāt||

क्षेत्राण्य एवम अजादीनां तिर्यग्ज्याभिः प्रकल्पयेत। अयनाद अयनं चैव कक्षा तिर्यक तथापरा।।

kṣetrāṇy evam ajādīnāṃ tiryagjyābhiḥ prakalpayet| ayanād ayanaṃ caiva kakṣā tiryak tathāparā||

क्रान्तिसञ्ज्ञा तया सूर्यः सदा पर्येति भासयन। चन्द्राद्याश च स्वकैः पातैर अपमण्डलम आश्रितैः।।

krāntisañjñā tayā sūryaḥ sadā paryeti bhāsayan| candrādyāś ca svakaiḥ pātair apamaṇḍalam āśritaiḥ||

ततो +अपकृष्टा दृश्यन्ते विक्षेपान्तेष्व अपक्रमात। उदयक्षितिजे लग्नम अस्तं गच्छच च तद्वशात।।

tato +apakṛṣṭā dṛśyante vikṣepānteṣv apakramāt| udayakṣitije lagnam astaṃ gacchac ca tadvaśāt||

लङ्कोदयैर यथासिद्धं खमध्योपरि मध्यमम। मध्यक्षितिजयोर मध्ये या ज्या सान्त्याभिधीयते।।

laṅkodayair yathāsiddhaṃ khamadhyopari madhyamam| madhyakṣitijayor madhye yā jyā sāntyābhidhīyate||

ज्ञेया चरदलज्या च विषुवत क्षितिजान्तरम। कृत्वोपरि स्वकं स्थानं मध्ये क्षितिजमण्डलम।।

jñeyā caradalajyā ca viṣuvat kṣitijāntaram| kṛtvopari svakaṃ sthānaṃ madhye kṣitijamaṇḍalam||

वस्त्रच्छन्नं बहिस चापि लोकालोकेन वेष्टितम। अमृतस्रावयोगेन कालभ्रमणसाधनम।।

vastracchannaṃ bahis cāpi lokālokena veṣṭitam| amṛtasrāvayogena kālabhramaṇasādhanam||

तुङ्गबीजसमायुक्तं गोलयन्त्रं प्रसाधयेत। गोप्यम एतत प्रकाशोक्तं सर्वगम्यं भवेद इह।।

tuṅgabījasamāyuktaṃ golayantraṃ prasādhayet| gopyam etat prakāśoktaṃ sarvagamyaṃ bhaved iha||

तस्माद गुरूपदेशेन रचयेद गोलम उत्तमम। युगे युगे समुच्छिन्ना रचनेयं विवस्वतः।।

tasmād gurūpadeśena racayed golam uttamam| yuge yuge samucchinnā racaneyaṃ vivasvataḥ||

प्रसादात कस्यचिद भूयः प्रादुर भवति कामतः। कालसंसाधनार्थाय तथा यन्त्राणि साधयेत।।

prasādāt kasyacid bhūyaḥ prādur bhavati kāmataḥ| kālasaṃsādhanārthāya tathā yantrāṇi sādhayet||

एकाकी योजयेद बीजं यन्त्रे विस्मयकारिणि। शङ्कुयष्टिधनुश्चक्रैश छायायन्त्रैर अनेकधा।।

ekākī yojayed bījaṃ yantre vismayakāriṇi| śaṅkuyaṣṭidhanuścakraiś chāyāyantrair anekadhā||

गुरूपदेशाद विज्ञेयं कालज्ञानम अतन्द्रितैः। तोययन्त्रकपालाद्यैर मयूरनरवानरैः।।

gurūpadeśād vijñeyaṃ kālajñānam atandritaiḥ| toyayantrakapālādyair mayūranaravānaraiḥ||

पारदाराम्बुसूत्राणि शुल्वतैलजलानि च। बीजानि पांसवस तेषु प्रयोगास ते +अपि दुर्लभाः।।

pāradārāmbusūtrāṇi śulvatailajalāni ca| bījāni pāṃsavas teṣu prayogās te +api durlabhāḥ||

तांरपात्रम अधश्छिद्रं न्यस्तं कुण्डे +अमलाम्भसि। षष्टिर मज्जत्य अहोरात्रे स्फुटं यन्त्रं कपालकम।।

tāṃrapātram adhaśchidraṃ nyastaṃ kuṇḍe +amalāmbhasi| ṣaṣṭir majjaty ahorātre sphuṭaṃ yantraṃ kapālakam||

नरयन्त्रं तथा साधु दिवा च विमले रवौ। छायासंसाधनैः प्रोक्तं कालसाधनम उत्तमम।।

narayantraṃ tathā sādhu divā ca vimale ravau| chāyāsaṃsādhanaiḥ proktaṃ kālasādhanam uttamam||

ग्रहनक्षत्रचरितं ज्ञात्वा गोलं च तत्त्वतः। ग्रहलोकम अवाप्नोति पर्यायेणात्मवान नरः।।

grahanakṣatracaritaṃ jñātvā golaṃ ca tattvataḥ| grahalokam avāpnoti paryāyeṇātmavān naraḥ||

ब्राह्मं दिव्यं तथा पित्र्यं प्राजापत्यं गुरोस तथा। सौरं च सावनं चान्द्रम आर्क्षं मानानि वै नव।।

brāhmaṃ divyaṃ tathā pitryaṃ prājāpatyaṃ guros tathā| sauraṃ ca sāvanaṃ cāndram ārkṣaṃ mānāni vai nava||

चतुर्भिर व्यवहारो +अत्र सौरचान्द्रार्क्षसावनैः। बार्हस्पत्येन षष्ट्यब्दं ज्ञेयं नान्यैस तु नित्यशः।।

caturbhir vyavahāro +atra sauracāndrārkṣasāvanaiḥ| bārhaspatyena ṣaṣṭyabdaṃ jñeyaṃ nānyais tu nityaśaḥ||

सौरेण द्युनिशोर मानं षडशीतिमुखानि च। अयनं विषुवच्चैव संक्रान्तेः पुण्यकालता।।

saureṇa dyuniśor mānaṃ ṣaḍaśītimukhāni ca| ayanaṃ viṣuvaccaiva saṃkrānteḥ puṇyakālatā||

तुलादि षडशीत्यह्नां षडशीतिमुखं क्रमात। तच्चतुष्टयम एव स्याद द्विस्वभावेषु राशिषु।।

tulādi ṣaḍaśītyahnāṃ ṣaḍaśītimukhaṃ kramāt| taccatuṣṭayam eva syād dvisvabhāveṣu rāśiṣu||

षड्विंशे धनुषो भागे द्वाविंशे निमिषस्य च। मिथुनाष्टादशे भागे कन्यायास तु चतुर्दश।।

ṣaḍviṃśe dhanuṣo bhāge dvāviṃśe nimiṣasya ca| mithunāṣṭādaśe bhāge kanyāyās tu caturdaśa||

ततः शेषाणि कन्याया यान्य अहानि तु षोडश। क्रतुभिस तानि तुल्यानि पितॄणां दत्तम अक्षयम।।

tataḥ śeṣāṇi kanyāyā yāny ahāni tu ṣoḍaśa| kratubhis tāni tulyāni pitṝṇāṃ dattam akṣayam||

भचक्रनाभौ विषुवद्द्वितयं समसूत्रगम। अयनद्वितयं चैव चतस्रः प्रथितास तु ताः।।

bhacakranābhau viṣuvaddvitayaṃ samasūtragam| ayanadvitayaṃ caiva catasraḥ prathitās tu tāḥ||

तदन्तरेषु संक्रान्तिद्वितयं द्वितयं पुनः। नैरन्तर्यात तु संक्रान्तेर ज्ञेयं विष्णुपदीद्वयम।।

tadantareṣu saṃkrāntidvitayaṃ dvitayaṃ punaḥ| nairantaryāt tu saṃkrānter jñeyaṃ viṣṇupadīdvayam||

भानोर मकरसङ्क्रान्तेः षण्मासा उत्तरायणम। कर्क्यादेस तु तथैव स्यात षण्मासा दक्षिणायनम।।

bhānor makarasaṅkrānteḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam| karkyādes tu tathaiva syāt ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam||

द्विराशिनाथ ऋतवस ततो +अपि शिशिरादयः। मेषादयो द्वादशैते मासास तैर एव वत्सरः।।

dvirāśinātha ṛtavas tato +api śiśirādayaḥ| meṣādayo dvādaśaite māsās tair eva vatsaraḥ||

अर्कमानकलाः षष्ट्या गुणिता भुक्तिभाजिताः। तदर्धनाड्यः सङ्क्रान्तेर अर्वाक पुण्यं तथा परे।।

arkamānakalāḥ ṣaṣṭyā guṇitā bhuktibhājitāḥ| tadardhanāḍyaḥ saṅkrānter arvāk puṇyaṃ tathā pare||

अर्काद विनिःसृतः प्राचीं यद यात्य अहरहः शशी। तच चान्द्रमानम अंशैस तु ज्ञेया द्वादशभिस तिथिः।।

arkād viniḥsṛtaḥ prācīṃ yad yāty aharahaḥ śaśī| tac cāndramānam aṃśais tu jñeyā dvādaśabhis tithiḥ||

तिथिः करणम उद्वाहः क्षौरं सर्वक्रियास तथा। व्रतोपवासयात्राणां क्रिया चान्द्रेण गृह्यते।।

tithiḥ karaṇam udvāhaḥ kṣauraṃ sarvakriyās tathā| vratopavāsayātrāṇāṃ kriyā cāndreṇa gṛhyate||

त्रिंशता तिथिभिर मासश चान्द्रः पित्र्यम अहः स्मृतम। निशा च मासपक्षान्तौ तयोर मध्ये विभागतः।।

triṃśatā tithibhir māsaś cāndraḥ pitryam ahaḥ smṛtam| niśā ca māsapakṣāntau tayor madhye vibhāgataḥ||

भचक्रभ्रमणं नित्यं नाक्षत्रं दिनम उच्यते। नक्षत्रनाम्ना मासास तु ज्ञेयाः पर्वान्तयोगतः।।

bhacakrabhramaṇaṃ nityaṃ nākṣatraṃ dinam ucyate| nakṣatranāmnā māsās tu jñeyāḥ parvāntayogataḥ||

कार्तिक्यादिषु संयोगे कृत्तिकादि द्वयं द्वयम। अन्त्योपान्त्यौ पञ्चमश च त्रिधा मासत्रयं स्मृतम।।

kārtikyādiṣu saṃyoge kṛttikādi dvayaṃ dvayam| antyopāntyau pañcamaś ca tridhā māsatrayaṃ smṛtam||

वैशाखादिषु कृष्णे च योगः पञ्चदशे तिथौ। कार्त्तिकादीनि वर्षाणि गुरोर अस्तोदयात तथा।।

vaiśākhādiṣu kṛṣṇe ca yogaḥ pañcadaśe tithau| kārttikādīni varṣāṇi guror astodayāt tathā||

उदयाद उदयं भानोः सावनं तत प्रकीर्तितम। सावनानि स्युर *एतेन यज्ञकालविधिस तु तैः।। (ड एतन)

udayād udayaṃ bhānoḥ sāvanaṃ tat prakīrtitam| sāvanāni syur *etena yajñakālavidhis tu taiḥ|| (ḍ etana)

सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासाब्दपास तथा। मध्यमा ग्रहभुक्तिस तु सावनेनैव गृह्यते।।

sūtakādiparicchedo dinamāsābdapās tathā| madhyamā grahabhuktis tu sāvanenaiva gṛhyate||

सुरासुराणाम अन्योन्यम अहोरात्रं विपर्ययात। यत्प्रोक्तं तद भवेद दिव्यं भानोर भगणपूरणात।।

surāsurāṇām anyonyam ahorātraṃ viparyayāt| yatproktaṃ tad bhaved divyaṃ bhānor bhagaṇapūraṇāt||

मन्वन्तरव्यवस्था च प्राजापत्यम उदाहृतम। न तत्र द्युनिशोर भेदो ब्राह्मं कल्पः प्रकीर्तितम।।

manvantaravyavasthā ca prājāpatyam udāhṛtam| na tatra dyuniśor bhedo brāhmaṃ kalpaḥ prakīrtitam||

एतत ते परमाख्यातं रहस्यं परमाद्भुतम। ब्रह्मैतत परमं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम।।

etat te paramākhyātaṃ rahasyaṃ paramādbhutam| brahmaitat paramaṃ puṇyaṃ sarvapāpapraṇāśanam||

दिव्यं चार्क्षं ग्रहाणां च दर्शितं ज्ञानम उत्तमम। विज्ञायार्कादिलोकेषु स्थानं प्राप्नोति शास्वतम।।

divyaṃ cārkṣaṃ grahāṇāṃ ca darśitaṃ jñānam uttamam| vijñāyārkādilokeṣu sthānaṃ prāpnoti śāsvatam||

इत्य उक्त्वा मयम आमन्त्र्य सम्यक तेनाभिपूजितः। दिवम आचक्रमे +अर्कांशः प्रविवेश स्वमण्डलम।।

ity uktvā mayam āmantrya samyak tenābhipūjitaḥ| divam ācakrame +arkāṃśaḥ praviveśa svamaṇḍalam||

मयो +अथ दिव्यं तज्ञानं ज्ञात्वा साक्षाद विवस्वतः। कृतकृत्यम इवात्मानं मेने निर्धूतकल्मषम।।

mayo +atha divyaṃ tajñānaṃ jñātvā sākṣād vivasvataḥ| kṛtakṛtyam ivātmānaṃ mene nirdhūtakalmaṣam||

ज्ञात्वा तम ऋषयश चाथ सूर्यलब्धवरं मयम। परिबब्रुर उपेत्याथो ज्ञानं पप्रच्छुर आदरात।।

jñātvā tam ṛṣayaś cātha sūryalabdhavaraṃ mayam| paribabrur upetyātho jñānaṃ papracchur ādarāt||

स तेभ्यः प्रददौ प्रीतो ग्रहाणां चरितं महत। अत्यद्भुततमं लोके रहस्यं ब्रह्मसम्मितम।।

sa tebhyaḥ pradadau prīto grahāṇāṃ caritaṃ mahat| atyadbhutatamaṃ loke rahasyaṃ brahmasammitam||