देव्युवाच ॥ कथितं तु त्वया देव कालज्ञानं यथार्थतः ॥ कालस्य वंचनं ब्रूहि यथा तत्त्वेन योगिनः ॥ १ ॥

devyuvAca ॥ kathitaM tu tvayA deva kAlajJAnaM yathArthataH ॥ kAlasya vaMcanaM brUhi yathA tattvena yoginaH ॥ 1 ॥

कालस्तु सन्निकृष्टो हि वर्तते सर्वजंतुषु ॥ यथा चास्य न मृत्युश्च वंचते कालमागतम् ॥ २ ॥

kAlastu sannikRSTo hi vartate sarvajaMtuSu ॥ yathA cAsya na mRtyuzca vaMcate kAlamAgatam ॥ 2 ॥

तथा कथय मे देव प्रीतिं कृत्वा ममोपरि ॥ योगिनां च हिताय त्वं ब्रूहि सर्वसुखप्रद ॥ ३ ॥

tathA kathaya me deva prItiM kRtvA mamopari ॥ yoginAM ca hitAya tvaM brUhi sarvasukhaprada ॥ 3 ॥

॥ शंकर उवाच ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पृष्टोहं यत्त्वया शिवे ॥ समासेन च सर्वेषां मानुषाणां हितार्थतः ॥ ४ ॥

॥ zaMkara uvAca ॥ zRNu devi pravakSyAmi pRSTohaM yattvayA zive ॥ samAsena ca sarveSAM mAnuSANAM hitArthataH ॥ 4 ॥

पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च ॥ एतेषां हि समायोगः शरीरं पांचभौतिकम् ॥ ५ ॥

pRthivyApastathA tejo vAyurAkAzameva ca ॥ eteSAM hi samAyogaH zarIraM pAMcabhautikam ॥ 5 ॥

आकाशस्तु ततो व्यापी सर्वेषां सर्वगः स्थितः॥ आकाशे तु विलीयंते संभवंति पुनस्ततः ॥ ६ ॥

AkAzastu tato vyApI sarveSAM sarvagaH sthitaH॥ AkAze tu vilIyaMte saMbhavaMti punastataH ॥ 6 ॥

वियोगे तु सदा कस्य स्वं धाम प्रतिपेदिरे ॥ तस्या स्थिरता चास्ति सन्निपातस्य सुंदरि ॥ ७ ॥

viyoge tu sadA kasya svaM dhAma pratipedire ॥ tasyA sthiratA cAsti sannipAtasya suMdari ॥ 7 ॥

ज्ञानिनोऽपि तथा तत्र तपोमंत्रबलादपि ॥ ते सर्वे सुविजानंति सर्वमेतन्न संशयः ॥ ८॥

jJAnino'pi tathA tatra tapomaMtrabalAdapi ॥ te sarve suvijAnaMti sarvametanna saMzayaH ॥ 8॥

देव्युवाच ॥ खं तेन यन्नश्यति घोररूपः कालः करालस्त्रिदिवैकनाथः ॥ दग्धस्त्वया त्वं पुनरेव तुष्टः स्तोत्रै स्तुतः स्वां प्रकृतिं स लेभे ॥ ९॥

devyuvAca ॥ khaM tena yannazyati ghorarUpaH kAlaH karAlastridivaikanAthaH ॥ dagdhastvayA tvaM punareva tuSTaH stotrai stutaH svAM prakRtiM sa lebhe ॥ 9॥

त्वया स चोक्तः कथया जनानामदृष्टरूपः प्रचरिष्यसीति ॥ दृष्टस्त्वया तत्र महाप्रभावः प्रभोर्वरात्ते पुनरुत्थितश्च॥ १०॥

tvayA sa coktaH kathayA janAnAmadRSTarUpaH pracariSyasIti ॥ dRSTastvayA tatra mahAprabhAvaH prabhorvarAtte punarutthitazca॥ 10॥

तदद्य भोः काल इहास्थि किंचिन्निहन्यते येन वदस्व तन्मे ॥ त्वं योगिवर्यः प्रभुरात्मतंत्रः परोपकारात्ततनुर्महेश ॥ ११ ॥

tadadya bhoH kAla ihAsthi kiMcinnihanyate yena vadasva tanme ॥ tvaM yogivaryaH prabhurAtmataMtraH paropakArAttatanurmaheza ॥ 11 ॥

शंकर उवाच ॥ न हन्यते देववरैस्तु दैत्यैस्सयक्षरक्षोरगमानुषैश्च ॥ ये योगिनो ध्यानपरास्सदेहा भवंति ते घ्नंति सुखेन कालम् ॥ १२॥

zaMkara uvAca ॥ na hanyate devavaraistu daityaissayakSarakSoragamAnuSaizca ॥ ye yogino dhyAnaparAssadehA bhavaMti te ghnaMti sukhena kAlam ॥ 12॥

सनत्कुमार उवाच ॥ एतच्छ्रुत्वा त्रिभुवनगुरोः प्राह गौरी विहस्य सत्यं त्वं मे वद कथमसौ हन्यते येन कालः ॥ शम्भुस्तामाह सद्यो हि मकरवदने योगिनो ये क्षिपंति कालव्यालं सकलमनघास्तच्छृणुष्वैकचित्ता ॥ १३ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ etacchrutvA tribhuvanaguroH prAha gaurI vihasya satyaM tvaM me vada kathamasau hanyate yena kAlaH ॥ zambhustAmAha sadyo hi makaravadane yogino ye kSipaMti kAlavyAlaM sakalamanaghAstacchRNuSvaikacittA ॥ 13 ॥

शङ्कर उवाच ॥ पंचभूतात्मको देहस्सदायुक्तस्तु तद्गुणैः ॥ उत्पाद्यते वरारोहे तद्विलीनो हि पार्थिवः ॥ १४ ॥

zaGkara uvAca ॥ paMcabhUtAtmako dehassadAyuktastu tadguNaiH ॥ utpAdyate varArohe tadvilIno hi pArthivaH ॥ 14 ॥

आकाशाज्जायते वायुर्वायोस्तेजश्च जायते ॥ तेजसोऽम्बु विनिर्द्दिष्टं तस्माद्धि पृथिवी भवेत् ॥ १५ ॥

AkAzAjjAyate vAyurvAyostejazca jAyate ॥ tejaso'mbu vinirddiSTaM tasmAddhi pRthivI bhavet ॥ 15 ॥

पृथिव्यादीनि भूतानि गच्छंति क्रमशः परम् ॥ धरा पंचगुणा प्रोक्ता ह्यापश्चैव चतुर्गुणाः ॥ १६ ॥

pRthivyAdIni bhUtAni gacchaMti kramazaH param ॥ dharA paMcaguNA proktA hyApazcaiva caturguNAH ॥ 16 ॥

त्रिगुणं च तथा तेजो वायुर्द्विगुण एव च ॥ शब्दैकगुणमाकाशं पृथिव्यादिषु कीर्तितम् ॥ १७ ॥

triguNaM ca tathA tejo vAyurdviguNa eva ca ॥ zabdaikaguNamAkAzaM pRthivyAdiSu kIrtitam ॥ 17 ॥

शब्दस्स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पंचमः ॥ विजहाति गुणं स्वं स्वं तदा भूतं विपद्यते ॥ १८ ॥

zabdassparzazca rUpaM ca raso gandhazca paMcamaH ॥ vijahAti guNaM svaM svaM tadA bhUtaM vipadyate ॥ 18 ॥

तदा गुणं विगृह्णाति प्रादुर्भूतं तदुच्यते ॥ एवं जानीहि देवेशि पंचभूतानि तत्त्वतः ॥ १९ ॥

tadA guNaM vigRhNAti prAdurbhUtaM taducyate ॥ evaM jAnIhi devezi paMcabhUtAni tattvataH ॥ 19 ॥

तस्माद्धि योगिना नित्यं स्वस्वकालेंऽशजा गुणाः ॥ चिंतनीयाः प्रयत्नेन देवि कालजिगीषुणा ॥ २०॥

tasmAddhi yoginA nityaM svasvakAleM'zajA guNAH ॥ ciMtanIyAH prayatnena devi kAlajigISuNA ॥ 20॥

देव्युवाच ॥ कथं जेजीय्यते कालो योगिभिर्योगवित्प्रभो ॥ ध्यानेन चाथ मन्त्रेण तत्सर्वं कथयस्व मे ॥ २१॥

devyuvAca ॥ kathaM jejIyyate kAlo yogibhiryogavitprabho ॥ dhyAnena cAtha mantreNa tatsarvaM kathayasva me ॥ 21॥

शङ्कर उवाच॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि योगिनां हितकाम्यया ॥ परज्ञानप्रकथनं न देयं यस्य कस्यचित् ॥ २२॥

zaGkara uvAca॥ zRNu devi pravakSyAmi yoginAM hitakAmyayA ॥ parajJAnaprakathanaM na deyaM yasya kasyacit ॥ 22॥

श्रद्दधानाय दातव्यं भक्तियुक्ताय धीमते ॥ अनास्तिकाय शुद्धाय धर्मनित्याय भामिनि ॥ २३॥

zraddadhAnAya dAtavyaM bhaktiyuktAya dhImate ॥ anAstikAya zuddhAya dharmanityAya bhAmini ॥ 23॥

सुश्वासेन सुशय्यायां योगं युंजीत योगवित् ॥ दीपं विनांधकारे तु प्रजाः सुप्तेषु धारयेत् ॥ २४॥

suzvAsena suzayyAyAM yogaM yuMjIta yogavit ॥ dIpaM vinAMdhakAre tu prajAH supteSu dhArayet ॥ 24॥

तर्जन्या पिहितौ कर्णौ पीडयित्वा मुहूर्त्तकम्॥ तस्मात्संश्रूयते शब्दस्तुदन्वह्निसमुद्भवः ॥ २५ ॥

tarjanyA pihitau karNau pIDayitvA muhUrttakam॥ tasmAtsaMzrUyate zabdastudanvahnisamudbhavaH ॥ 25 ॥

सन्ध्यातो भुक्तमेवं हि चावसन्नं क्षणादपि ॥ सर्वरोगान्निहत्याशु ज्वरोपद्रवकान्बहून् ॥ २६ ॥

sandhyAto bhuktamevaM hi cAvasannaM kSaNAdapi ॥ sarvarogAnnihatyAzu jvaropadravakAnbahUn ॥ 26 ॥

यश्चोपलक्षयेन्नित्यैराकारं घटिकाद्वयम्॥ जित्वा मृत्युं तथा कामं स्वेच्छया पर्य्यटेदिह ॥ २७॥

yazcopalakSayennityairAkAraM ghaTikAdvayam॥ jitvA mRtyuM tathA kAmaM svecchayA paryyaTediha ॥ 27॥

सर्वज्ञस्सर्वदर्शी च सर्वसिद्धिमवाप्नुयात्॥ यथा नदति खेऽब्दो हि प्रावृडद्भिस्सुसंयतः ॥ २८॥

sarvajJassarvadarzI ca sarvasiddhimavApnuyAt॥ yathA nadati khe'bdo hi prAvRDadbhissusaMyataH ॥ 28॥

तं श्रुत्वा मुच्यते योगी सद्यः संसारबन्धनात्॥ ततस्स योगिभिर्न्नित्यं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो भवेत्॥ २९॥

taM zrutvA mucyate yogI sadyaH saMsArabandhanAt॥ tatassa yogibhirnnityaM sUkSmAtsUkSmataro bhavet॥ 29॥

एष ते कथितो देवि शब्दब्रह्मविधिक्रमः ॥ पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्बन्धमशेषतः॥ ३०॥

eSa te kathito devi zabdabrahmavidhikramaH ॥ palAlamiva dhAnyArthI tyajedbandhamazeSataH॥ 30॥

शब्दब्रह्मत्विदं प्राप्य ये केचिदन्यकांक्षिणः ॥ घ्नंति ते मुष्टिनाकाशं कामयंते क्षुधां तृषाम् ॥ ३१॥

zabdabrahmatvidaM prApya ye kecidanyakAMkSiNaH ॥ ghnaMti te muSTinAkAzaM kAmayaMte kSudhAM tRSAm ॥ 31॥

ज्ञात्वा परमिदं ब्रह्म सुखदं मुक्तिकारणम्॥ अवाह्यमक्षरं चैव सर्वोपाधिविवर्जितम् ॥ ३२ ॥

jJAtvA paramidaM brahma sukhadaM muktikAraNam॥ avAhyamakSaraM caiva sarvopAdhivivarjitam ॥ 32 ॥

मोहिताः कालपाशेन मृत्युपाशवशंगताः ॥ शब्दब्रह्म न जानंति पापिनस्ते कुबुद्धयः॥ ३३॥

mohitAH kAlapAzena mRtyupAzavazaMgatAH ॥ zabdabrahma na jAnaMti pApinaste kubuddhayaH॥ 33॥

तावद्भवंति संसारे यावद्धाम न विंदते ॥ विदिते तु परे तत्त्वे मुच्यते जन्मबन्धनात् ॥ ३४॥

tAvadbhavaMti saMsAre yAvaddhAma na viMdate ॥ vidite tu pare tattve mucyate janmabandhanAt ॥ 34॥

निद्रालस्यं महा विघ्नं जित्वा शत्रुं प्रयत्नतः॥ सुखासने स्थितो नित्यं शब्दब्रह्माभ्यसन्निति ॥ ३५॥

nidrAlasyaM mahA vighnaM jitvA zatruM prayatnataH॥ sukhAsane sthito nityaM zabdabrahmAbhyasanniti ॥ 35॥

शतवृद्धः पुमांल्लब्ध्वा यावदायुस्समभ्यसेत् ॥ मृत्युञ्जयवपुस्तम्भ आरोग्यं वायुवर्द्धनम् ॥ ३६॥

zatavRddhaH pumAMllabdhvA yAvadAyussamabhyaset ॥ mRtyuJjayavapustambha ArogyaM vAyuvarddhanam ॥ 36॥

प्रत्ययो दृश्यते वृद्धे किं पुनस्तरुणे जने॥ न चोंकारो न मन्त्रोपि नैव बीजं न चाक्षरम् ॥ ३७॥

pratyayo dRzyate vRddhe kiM punastaruNe jane॥ na coMkAro na mantropi naiva bIjaM na cAkSaram ॥ 37॥

अनाहतमनुच्चार्य्यं शब्दब्रह्म शिवं परम् ॥ ध्यायन्ते देवि सततं सुधिया यत्नतः प्रिये ॥ ३८ ॥

anAhatamanuccAryyaM zabdabrahma zivaM param ॥ dhyAyante devi satataM sudhiyA yatnataH priye ॥ 38 ॥

तस्माच्छब्दा नव प्रोक्ताः प्राणविद्भिस्तु लक्षिताः ॥ तान्प्रवक्ष्यामि यत्नेन नादसिद्धिमनुक्रमात् ॥ ३९॥

tasmAcchabdA nava proktAH prANavidbhistu lakSitAH ॥ tAnpravakSyAmi yatnena nAdasiddhimanukramAt ॥ 39॥

घोषं १ कांस्यं २ तथा शृंगं ३ घण्टां ४ वीणा ५ दिवंशजान् ६ ॥ दुन्दुभिं ७ शंखशब्दं ८ तु नवमं मेघगर्जितम् ९ ॥ ४० ॥

ghoSaM 1 kAMsyaM 2 tathA zRMgaM 3 ghaNTAM 4 vINA 5 divaMzajAn 6 ॥ dundubhiM 7 zaMkhazabdaM 8 tu navamaM meghagarjitam 9 ॥ 40 ॥

नव शब्दान्परित्यज्य तुंकारं तु समभ्यसेत् ॥ ध्यायन्नेवं सदा योगी पुण्यैः पापैर्न लिप्यते ॥ ४१ ॥

nava zabdAnparityajya tuMkAraM tu samabhyaset ॥ dhyAyannevaM sadA yogI puNyaiH pApairna lipyate ॥ 41 ॥

न शृणोति यदा शृण्वन्योगाभ्यासेन देविके ॥ म्रियतेभ्यसमानस्तु योगी तिष्ठेद्दिवानिशम् ॥ ४२ ॥

na zRNoti yadA zRNvanyogAbhyAsena devike ॥ mriyatebhyasamAnastu yogI tiSTheddivAnizam ॥ 42 ॥

तस्मादुत्पद्यते शब्दो मृ त्सप्तभिर्दिनैः ॥ स वै नवविधो देवि तं ब्रवीमि यथार्थतः ॥ ४३॥

tasmAdutpadyate zabdo mR tsaptabhirdinaiH ॥ sa vai navavidho devi taM bravImi yathArthataH ॥ 43॥

प्रथमं नदते घोषमात्मशुद्धिकरं परम् ॥ सर्वव्याधिहरं नादं वश्याकर्षणमुत्तमम् ॥ ४४ ॥

prathamaM nadate ghoSamAtmazuddhikaraM param ॥ sarvavyAdhiharaM nAdaM vazyAkarSaNamuttamam ॥ 44 ॥

द्वितीयं नादते कांस्यस्तम्भयेत्प्राणिनां गतिम् ॥ विषभूतग्रहान्सर्वान्बध्नीयान्नात्र संशयः ॥ ४५ ॥

dvitIyaM nAdate kAMsyastambhayetprANinAM gatim ॥ viSabhUtagrahAnsarvAnbadhnIyAnnAtra saMzayaH ॥ 45 ॥

तृतीयं नादते शृंगमभिचारि नियोजयेत् ॥ विद्विडुच्चाटने शत्रोर्मारणे च प्रयोजयेत्॥ ४६॥

tRtIyaM nAdate zRMgamabhicAri niyojayet ॥ vidviDuccATane zatrormAraNe ca prayojayet॥ 46॥

घंटानादं चतुर्थ तु वदते परमेश्वरः ॥ आकर्षस्सर्वदेवानां किं पुनर्मानुषा भुवि॥ ४७॥

ghaMTAnAdaM caturtha tu vadate paramezvaraH ॥ AkarSassarvadevAnAM kiM punarmAnuSA bhuvi॥ 47॥

यक्षगन्धर्वकन्याश्च तस्याकृष्टा ददंति हि ॥ यथेप्सितां महासिद्धिं योगिने कामतोऽपि वा ॥ ४८॥

yakSagandharvakanyAzca tasyAkRSTA dadaMti hi ॥ yathepsitAM mahAsiddhiM yogine kAmato'pi vA ॥ 48॥

वीणा तु पंचमो नादः श्रूयते योगिभिस्सदा॥ तस्मादुत्पद्यते देवि दूरादर्शनमेव हि ॥ ४९ ॥

vINA tu paMcamo nAdaH zrUyate yogibhissadA॥ tasmAdutpadyate devi dUrAdarzanameva hi ॥ 49 ॥

ध्यायतो वंशनादं तु सर्वतत्त्वं प्रजायते ॥ दुन्दुभिं ध्यायमानस्तु जरामृत्युविवर्जितः ॥ ५०॥

dhyAyato vaMzanAdaM tu sarvatattvaM prajAyate ॥ dundubhiM dhyAyamAnastu jarAmRtyuvivarjitaH ॥ 50॥

शंखशब्देन देवेशि कामरूपं प्रपद्यते ॥ योगिनो मेघनादेन न विपत्संगमो भवेत् ॥ ५१॥

zaMkhazabdena devezi kAmarUpaM prapadyate ॥ yogino meghanAdena na vipatsaMgamo bhavet ॥ 51॥

यश्चैकमनसा नित्यं तुंकारं ब्रह्मरूपिणम् ॥ किमसाध्यं न तस्यापि यथामति वरानने ॥ ५२॥

yazcaikamanasA nityaM tuMkAraM brahmarUpiNam ॥ kimasAdhyaM na tasyApi yathAmati varAnane ॥ 52॥

सर्वज्ञस्सर्वदर्शी च कामरूपी व्रजत्यसौ ॥ न विकारैः प्रयुज्येत शिव एव न संशयः ॥ ५३ ॥

sarvajJassarvadarzI ca kAmarUpI vrajatyasau ॥ na vikAraiH prayujyeta ziva eva na saMzayaH ॥ 53 ॥

एतत्ते परमेशानि शब्दब्रह्मस्वरूपकम् ॥ नवधा सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ५४ ॥

etatte paramezAni zabdabrahmasvarUpakam ॥ navadhA sarvamAkhyAtaM kiM bhUyaH zrotumicchasi ॥ 54 ॥