अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पाणिनीयं मतं यथा । शास्त्रानुपूर्वं तद्विद्याद्यथोक्तं लोकवेदयोः

atha shikShAM pravakShyAmi pANinIyaM mataM yathA | shAstrAnupUrvaM tadvidyAdyathoktaM lokavedayoH

प्रसिद्धमपि शब्दार्थमविज्ञातमबुद्धिभिः । पुनर्व्यक्तीकरिष्यामि वाच उच्चारणे विधिम्

prasiddhamapi shabdArthamavij~nAtamabuddhibhiH | punarvyaktIkariShyAmi vAcha uchchAraNe vidhim

त्रिषष्टिश्चतुःषष्टिर्वा वर्णाः शम्भुमते मताः । प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं प्रोक्ताः स्वयम्भुवा

triShaShTishchatuHShaShTirvA varNAH shambhumate matAH | prAkR^ite saMskR^ite chApi svayaM proktAH svayambhuvA

स्वराविंशतिरेकश्च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः । यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च यमाः स्मृताः

svarAviMshatirekashcha sparshAnAM pa~nchaviMshatiH | yAdayashcha smR^itA hyaShTau chatvArashcha yamAH smR^itAH

अनुस्वारो विसर्गश्च क पौ चापि पराश्रितौ । दुस्पृष्टश्चेति विज्ञेयो ॡकारः प्लुत एव च

anusvAro visargashcha ka pau chApi parAshritau | duspR^iShTashcheti vij~neyo L^IkAraH pluta eva cha

आत्मा बुद्ध्या समेत्यार्थान्मनोयुङ्क्ते विवक्षया । मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम्

AtmA bud.hdhyA sametyArthAnmanoyu~Nkte vivakShayA | manaH kAyAgnimAhanti sa prerayati mArutam

मारुस्तूरसिचरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् । प्रातःसवनयोगं तं छन्दोगायत्रमाश्रितम्

mArustUrasicharanmandraM janayati svaram | prAtaHsavanayogaM taM ChandogAyatramAshritam

कण्ठेमाध्यन्दिनयुगं मध्यमं त्रैष्टुभानुगम् । तारं तार्तीयसवनं शीर्षण्यं जागतानुगतम्

kaNThemAdhyandinayugaM madhyamaM traiShTubhAnugam | tAraM tArtIyasavanaM shIrShaNyaM jAgatAnugatam

सोदीर्णो मूर्ध्न्यभिहतोवक्रमापद्य मारुतः । वर्णाञ्जनयतेतेषां विभागः पञ्चधा स्मृतः

sodIrNo mUrdhnyabhihatovakramApadya mArutaH | varNA~njanayateteShAM vibhAgaH pa~nchadhA smR^itaH

स्वरतः कालतः स्थानात् प्रयत्नानुप्रदानतः । इति वर्णविदः प्राहुर्निपुणं तन्निबोधत

svarataH kAlataH sthAnAt prayatnAnupradAnataH | iti varNavidaH prAhurnipuNaM tannibodhata

उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः । ह्रस्वो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमा अचि

udAttashchAnudAttashcha svaritashcha svarAstrayaH | hrasvo dIrghaH pluta iti kAlato niyamA achi

उदात्ते निषादगान्धारावनुदात्त ऋषभधैवतौ । स्वरितप्रभवा ह्येते षड्जमध्यमपञ्चमाः

udAtte niShAdagAndhArAvanudAtta R^iShabhadhaivatau | svaritaprabhavA hyete ShaDjamadhyamapa~nchamAH

अष्टौस्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौच तालु च

aShTausthAnAni varNAnAmuraH kaNThaH shirastathA | jihvAmUlaM cha dantAshcha nAsikoShThaucha tAlu cha

ओभावश्च विवृत्तिश्च शषसा रेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः

obhAvashcha vivR^ittishcha shaShasA repha eva cha | jihvAmUlamupadhmA cha gatiraShTavidhoShmaNaH

यद्योभावप्रसन्धानमुकारादि परं पदम् । स्वरान्तं तादृशं विद्याद्यदन्यद्व्यक्तमूष्मणः

yadyobhAvaprasandhAnamukArAdi paraM padam | svarAntaM tAdR^ishaM vidyAdyadanyadvyaktamUShmaNaH

हकारं पञ्चमैर्युक्तमन्तःस्थाभिश्च संयुतम् । उरस्यं तं विजानीयात्कण्ठ्यमाहुरसंयुतम्

hakAraM pa~nchamairyuktamantaHsthAbhishcha saMyutam | urasyaM taM vijAnIyAtkaNThyamAhurasaMyutam

कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू । स्युर्मूर्धन्या ऋटुरषा दन्त्या ऌतुलसाः स्मृताः

kaNThyAvahAvichuyashAstAlavyA oShThajAvupU | syurmUrdhanyA R^iTuraShA dantyA L^itulasAH smR^itAH

जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तो दन्त्योष्ठ्यो वः स्मृतो बुधैः । एऐ तु कण्ठतालव्या ओऔ कण्ठोष्ठजौ स्मृतौ

jihvAmUle tu kuH prokto dantyoShThyo vaH smR^ito budhaiH | eai tu kaNThatAlavyA oau kaNThoShThajau smR^itau

अर्धमात्रा तु कण्ठ्यस्य एकारैकारयोर्भवेत् । ओकारौकारयोर्मात्रा तयोर्विवृतसंवृतम्

ardhamAtrA tu kaNThyasya ekAraikArayorbhavet | okAraukArayormAtrA tayorvivR^itasaMvR^itam

संवृतं मात्रिकं ज्ञेयं विवृतं तु द्विमात्रिकम् । घोषा वा संवृताः सर्वे अघोषा विवृताः स्मृताः

saMvR^itaM mAtrikaM j~neyaM vivR^itaM tu dvimAtrikam | ghoShA vA saMvR^itAH sarve aghoShA vivR^itAH smR^itAH

स्वराणामूष्मणां चैव विवृतं करणं स्मृतम् । तेभ्योऽपि विवृतावेङौ ताभ्यामैचौ तथैव च

svarANAmUShmaNAM chaiva vivR^itaM karaNaM smR^itam | tebhyo.api vivR^itAve~Nau tAbhyAmaichau tathaiva cha

अनुस्वारयमानां च नासिका स्थानमुच्यते । अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभागिनः

anusvArayamAnAM cha nAsikA sthAnamuchyate | ayogavAhA vij~neyA AshrayasthAnabhAginaH

अलाबुवीणानिर्घोषो दन्त्यमूल्यस्वरानुगः । अनुस्वारस्तु कर्तव्यो नित्यं ह्रोः शषसेषु च

alAbuvINAnirghoSho dantyamUlyasvarAnugaH | anusvArastu kartavyo nityaM hroH shaShaseShu cha

अनुस्वारे विवृत्त्यां तु विरामे चाक्षरद्वये । द्विरोष्ठ्यौ तु विगृह्णीयाद्यत्रोकारवकारयोः

anusvAre vivR^ittyAM tu virAme chAkSharadvaye | dviroShThyau tu vigR^ihNIyAdyatrokAravakArayoH

व्याघ्री यथा हरेत्पुत्रान्दंष्ट्राभ्यां न च पीडयेत् । भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान्प्रयोजयेत्

vyAghrI yathA haretputrAndaMShTrAbhyAM na cha pIDayet | bhItA patanabhedAbhyAM tadvadvarNAnprayojayet

यथा सौराष्ट्रिका नारी तक्रँ इत्यभिभाषते । एवं रङ्गाः प्रयोक्तव्याः खे अराँ इव खेदया

yathA saurAShTrikA nArI takra.N ityabhibhAShate | evaM ra~NgAH prayoktavyAH khe arA.N iva khedayA

रङ्गवर्णं प्रयुञ्जीरन्नो ग्रसेत्पूर्वमक्षरम् । दीर्घस्वरं प्रयुञ्जीयात्पश्चान्नासिक्यमाचरेत्

ra~NgavarNaM prayu~njIranno grasetpUrvamakSharam | dIrghasvaraM prayu~njIyAtpashchAnnAsikyamAcharet

हृदये चैकमात्रस्त्वर्द्धमात्रस्तु मूर्द्धनि । नासिकायां तथार्द्धं च रङ्गस्यैवं द्विमात्रता

hR^idaye chaikamAtrastvarddhamAtrastu mUrddhani | nAsikAyAM tathArddhaM cha ra~NgasyaivaM dvimAtratA

हृदयादुत्करे तिष्ठन्कांस्येन समनुस्वरन् । मार्दवं च द्विमात्रं च जघन्वाँ इति निदर्शनम्

hR^idayAdutkare tiShThankAMsyena samanusvaran | mArdavaM cha dvimAtraM cha jaghanvA.N iti nidarshanam

मध्ये तु कम्पयेत्कम्पमुभौ पार्श्वौ समौ भवेत् । सरङ्गं कम्पयेत्कम्पं रथीवेति निदर्शनम्

madhye tu kampayetkampamubhau pArshvau samau bhavet | sara~NgaM kampayetkampaM rathIveti nidarshanam

एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिताः । सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते

evaM varNAH prayoktavyA nAvyaktA na cha pIDitAH | samyagvarNaprayogeNa brahmaloke mahIyate

गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः । अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः

gItI shIghrI shiraHkampI tathA likhitapAThakaH | anarthaj~no.alpakaNThashcha ShaDete pAThakAdhamAH

माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः । धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः

mAdhuryamakSharavyaktiH padachChedastu susvaraH | dhairyaM layasamarthaM cha ShaDete pAThakA guNAH

शङ्कितं भीतिमुद्घृष्टमव्यक्तमनुनासिकम् । काकस्वरं शिरसिगं तथा स्थानविवजिर्तम्

sha~NkitaM bhItimudghR^iShTamavyaktamanunAsikam | kAkasvaraM shirasigaM tathA sthAnavivajirtam

उपांशुदष्टं त्वरितं निरस्तं विलम्बितं गद्गदितं प्रगीतम् । निष्पीडितं ग्रस्तपदाक्षरं च वदेन्न दीनं न तु सानुनास्यम्

upAMshudaShTaM tvaritaM nirastaM vilambitaM gadgaditaM pragItam | niShpIDitaM grastapadAkSharaM cha vadenna dInaM na tu sAnunAsyam

प्रातः पठेन्नित्यमुरःस्थितेन स्वरेण शार्दूलरुतोपमेन । मध्यन्दिने कण्ठगतेन चैव चक्राह्वसङ्कूजितसन्निभेन

prAtaH paThennityamuraHsthitena svareNa shArdUlarutopamena | madhyandine kaNThagatena chaiva chakrAhvasa~NkUjitasannibhena

तारं तु विद्यात्सवनं तृतीयं शिरोगतं तच्च सदा प्रयोज्यम् । मयूरहंसान्यभृतस्वराणां तुल्येन नादेन शिरःस्थितेन

tAraM tu vidyAtsavanaM tR^itIyaM shirogataM tachcha sadA prayojyam | mayUrahaMsAnyabhR^itasvarANAM tulyena nAdena shiraHsthitena

अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीषन्नेमस्पृष्टाः शलः स्मृताः । शेषाः स्पृष्टा हलः प्रोक्ता निबोधानुप्रदानतः

acho.aspR^iShTA yaNastvIShannemaspR^iShTAH shalaH smR^itAH | sheShAH spR^iShTA halaH proktA nibodhAnupradAnataH

ञमोनुनासिका न ह्रौ नादिनो हझषः स्मृताः । ईषन्नादा यणो जशः श्वासिनस्तु खफादयः

~namonunAsikA na hrau nAdino hajhaShaH smR^itAH | IShannAdA yaNo jashaH shvAsinastu khaphAdayaH

ईषच्छ्वासांश्चरो विद्याद्गोर्धामैतत्प्रचक्षते । दाक्षीपुत्रपाणिनिना येनेदं व्यापितं भुवि

IShachChvAsAMshcharo vidyAdgordhAmaitatprachakShate | dAkShIputrapANininA yenedaM vyApitaM bhuvi

छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते

ChandaH pAdau tu vedasya hastau kalpo.atha paThyate | jyotiShAmayanaM chakShurniruktaM shrotramuchyate

शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात्साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते

shikShA ghrANaM tu vedasya mukhaM vyAkaraNaM smR^itam | tasmAtsA~NgamadhItyaiva brahmaloke mahIyate

उदात्तमाख्याति वृषोऽङ्गुलीनां प्रदेशिनीमूलनिविष्टमूर्धा । उपान्तमध्ये स्वरितं द्रुतं च कनिष्ठकायामनुदात्तमेव

udAttamAkhyAti vR^iSho.a~NgulInAM pradeshinImUlaniviShTamUrdhA | upAntamadhye svaritaM drutaM cha kaniShThakAyAmanudAttameva

उदात्तं प्रदेशिनीं विद्यात्प्रचयं मध्यतोऽङ्गुलिम् । निहतं तु कनिष्ठिक्यां स्वरितोपकनिष्ठिकाम्

udAttaM pradeshinIM vidyAtprachayaM madhyato.a~Ngulim | nihataM tu kaniShThikyAM svaritopakaniShThikAm

अन्तोदात्तमाद्युदात्तमुदात्तमनुदात्तं नीचस्वरितम् । मध्योदात्तं स्वरितं द्व्युदात्तं त्र्युदात्तमिति नवपदशय्या

antodAttamAdyudAttamudAttamanudAttaM nIchasvaritam | madhyodAttaM svaritaM dvyudAttaM tryudAttamiti navapadashayyA

अग्निः सोमः प्र वो वीर्यं हविषां स्वर्बृहस्पतिरिन्द्राबृहस्पती । अग्निरित्यन्तोदात्तं सोम इत्याद्युदात्तम् । प्रेत्युदात्तं व इत्यनुदात्तं वीर्यं नीचस्वरितम्

agniH somaH pra vo vIryaM haviShAM svarbR^ihaspatirindrAbR^ihaspatI | agnirityantodAttaM soma ityAdyudAttam | pretyudAttaM va ityanudAttaM vIryaM nIchasvaritam

हविषां मध्योदात्तं स्वरिति स्वरितम् । बृहस्पतिरिति द्व्युदात्तमिन्द्राबृहस्पती इति त्र्युदात्तम्

haviShAM madhyodAttaM svariti svaritam | bR^ihaspatiriti dvyudAttamindrAbR^ihaspatI iti tryudAttam

अनुदात्तो हृदि ज्ञेयो मूर्ध्न्युदात्त उदाहृतः । स्वरितः कर्णमूलीयः सर्वास्ये प्रचयः स्मृतः

anudAtto hR^idi j~neyo mUrdhnyudAtta udAhR^itaH | svaritaH karNamUlIyaH sarvAsye prachayaH smR^itaH

चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रं चैव वायसः । शिखी रौति त्रिमात्रं तु नकुलस्त्वर्धमात्रकम्

chAShastu vadate mAtrAM dvimAtraM chaiva vAyasaH | shikhI rauti trimAtraM tu nakulastvardhamAtrakam

कुतीर्थादागतं दग्धमपवर्णं च भक्षितम् । न तस्य पाठे मोक्षोऽस्ति पापाहेरिव किल्बिषात्

kutIrthAdAgataM dagdhamapavarNaM cha bhakShitam | na tasya pAThe mokSho.asti pApAheriva kilbiShAt

सुतीर्थादगतं व्यक्तं स्वाम्नाय्यं सुव्यवस्थितम् । सुस्वरेण सुवक्त्रेण प्रयुक्तं ब्रह्म राजते

sutIrthAdagataM vyaktaM svAmnAyyaM suvyavasthitam | susvareNa suvaktreNa prayuktaM brahma rAjate

मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्

mantro hInaH svarato varNato vA mithyAprayukto na tamarthamAha | sa vAgvajro yajamAnaM hinasti yathendrashatruH svarato.aparAdhAt

अनक्षरं हतायुष्यं विस्वरं व्याधिपीडितम् । अक्षता शस्त्ररूपेण वज्रं पतति मस्तके

anakSharaM hatAyuShyaM visvaraM vyAdhipIDitam | akShatA shastrarUpeNa vajraM patati mastake

हस्तहीनं तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् । ऋग्यजुःसामभिर्दग्धो वियोनिमधिगच्छति

hastahInaM tu yo.adhIte svaravarNavivarjitam | R^igyajuHsAmabhirdagdho viyonimadhigachChati

हस्तेन वेदं योऽधीते स्वरवर्णर्थसंयुतम् । ऋग्यजुःसामभिः पूतो ब्रह्मलोके महीयते

hastena vedaM yo.adhIte svaravarNarthasaMyutam | R^igyajuHsAmabhiH pUto brahmaloke mahIyate

शङ्करः शाङ्करीं प्रादाद्दाक्षीपुत्राय धीमते । वाङ्मयेभ्यः समाहृत्य देवीं वाचमिति स्थितिः

sha~NkaraH shA~NkarIM prAdAddAkShIputrAya dhImate | vA~NmayebhyaH samAhR^itya devIM vAchamiti sthitiH

येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् । कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः

yenAkSharasamAmnAyamadhigamya maheshvarAt | kR^itsnaM vyAkaraNaM proktaM tasmai pANinaye namaH

येन धौता गिरः पुंसां विमलैः शब्दवारिभिः । तमश्चाज्ञानजं भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः

yena dhautA giraH puMsAM vimalaiH shabdavAribhiH | tamashchAj~nAnajaM bhinnaM tasmai pANinaye namaH

अज्ञानान्धस्य लोकस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै पाणिनये नमः

aj~nAnAndhasya lokasya j~nAnA~njanashalAkayA | chakShurunmIlitaM yena tasmai pANinaye namaH

त्रिनयनमभिमुखनिःसृतामिमां य इह पठेत्प्रयतश्च सदा द्विजः । स भवति धनधान्यपशुपुत्रकीर्तिमान् अतुलं च सुखं समश्नुते दिवीति दिवीति

trinayanamabhimukhaniHsR^itAmimAM ya iha paThetprayatashcha sadA dvijaH | sa bhavati dhanadhAnyapashuputrakIrtimAn atulaM cha sukhaM samashnute divIti divIti