अथ नवमोऽध्यायः । एवमेतच्छिरोनेत्रभ्रुनासोष्ठकपोलजम् । कर्म लक्षणसंयक्तमुपाङ्गानां मयोदितम्

evametachChironetrabhrunAsoShThakapolajam | karma lakShaNasaMyaktamupA~NgAnAM mayoditam

हस्तोरपार्श्वजठरकटीजङ्घोरुपादतः । लक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि विनियोगं च तत्त्वतः

hastorapArshvajaTharakaTIja~NghorupAdataH | lakShaNaM sampravakShyAmi viniyogaM cha tattvataH

हस्तादीनां प्रवक्ष्यामि कर्म नाट्यप्रयोजकम् यथा येनाभिनेयं च तन्मे निगदतः श‍ृणु

hastAdInAM pravakShyAmi karma nATyaprayojakam yathA yenAbhineyaM cha tanme nigadataH shR^iNu

पताकस्त्रिपताकश्च तथा वै कर्तरीमुखः । अर्धचन्द्रो ह्यरालश्च शुकतुण्डस्तथैव च

patAkastripatAkashcha tathA vai kartarImukhaH | ardhachandro hyarAlashcha shukatuNDastathaiva cha

मुष्टिश्च शिखराख्यश्च कपित्थः खटकामुखः । सूच्यास्यः पद्मकोशश्च तथा वै सर्पशीर्षकः

muShTishcha shikharAkhyashcha kapitthaH khaTakAmukhaH | sUchyAsyaH padmakoshashcha tathA vai sarpashIrShakaH

मृगशीर्षः परो ज्ञेयो हस्ताभिनययोक्तृभिः । काङ्गुलकोऽलपद्मश्च चतुरो भ्रमरस्तथ

mR^igashIrShaH paro j~neyo hastAbhinayayoktR^ibhiH | kA~Ngulako.alapadmashcha chaturo bhramarastatha

हंसास्यो हंसपक्षश्च सन्दंशो मुकुलस्तथा । ऊर्णनाभस्ताम्रचूडचतुर्विंशतिरीरिताः

haMsAsyo haMsapakShashcha sandaMsho mukulastathA | UrNanAbhastAmrachUDachaturviMshatirIritAH

असंयुताः संयुताश्च गदतो मे निबोधत । अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा

asaMyutAH saMyutAshcha gadato me nibodhata | a~njalishcha kapotashcha karkaTaH svastikastathA

खटकावर्धमानश्च ह्युत्संगो निषधस्तथा । दोलः पुष्पपुटश्चैव तथा मकर एव च

khaTakAvardhamAnashcha hyutsa.ngo niShadhastathA | dolaH puShpapuTashchaiva tathA makara eva cha

गजदन्तोऽवहित्थश्च वर्धमानस्तथैव च । एते तु संयुता हस्ता मया प्रोक्तास्त्रयोदश

gajadanto.avahitthashcha vardhamAnastathaiva cha | ete tu saMyutA hastA mayA proktAstrayodasha

नृत्तहस्तानतश्चोर्ध्व गदतो मे निबोधत । चतुरस्रौ तथोद्वृत्तौ तथा तलमुखौ स्मृतौ

nR^ittahastAnatashchordhva gadato me nibodhata | chaturasrau tathodvR^ittau tathA talamukhau smR^itau

स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ चाप्यरालखटकामुखौ । आविद्धवक्रौ सूच्यास्यौ रेचितावर्धरेचितौ

svastikau viprakIrNau chApyarAlakhaTakAmukhau | Aviddhavakrau sUchyAsyau rechitAvardharechitau

उत्तानावञ्चितौ वापि पल्लवौ च तथा करौ । नितम्बौ चापि विज्ञेयौ केशबन्धौ तथैव च

uttAnAva~nchitau vApi pallavau cha tathA karau | nitambau chApi vij~neyau keshabandhau tathaiva cha

सम्प्रोक्तौ करिहस्तौ च लताख्यौ च तथैव च । पक्षवञ्चितकौ चैव पक्षप्रद्योतकौ तथा

samproktau karihastau cha latAkhyau cha tathaiva cha | pakShava~nchitakau chaiva pakShapradyotakau tathA

ज्ञेयो गरुडपक्षौ च हंसपक्षौ तथैव च । ऊर्ध्वमण्डलिनौ चैव पार्श्वमण्डलिनौ तथा

j~neyo garuDapakShau cha haMsapakShau tathaiva cha | UrdhvamaNDalinau chaiva pArshvamaNDalinau tathA

उरोमण्डलिनौ चैव उरःपार्श्वार्धमण्डलौ । मुष्टिकस्वस्तिकौ चापि नलिनीपद्मकोशकौ

uromaNDalinau chaiva uraHpArshvArdhamaNDalau | muShTikasvastikau chApi nalinIpadmakoshakau

अलपद्मावुल्बनौ च ललितौ वलितौ तथा । सप्तषष्टिकरा ह्येते नामतोऽभिहिता मया

alapadmAvulbanau cha lalitau valitau tathA | saptaShaShTikarA hyete nAmato.abhihitA mayA

यथा लक्षणमेतेषां कर्माणि च निबोधत । प्रसारिताः समाः सर्वा यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । कुञ्चितश्च तथाङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः

yathA lakShaNameteShAM karmANi cha nibodhata | prasAritAH samAH sarvA yasyA~Ngulyo bhavanti hi | ku~nchitashcha tathA~NguShThaH sa patAka iti smR^itaH

एष प्रहारपाते प्रतापन नोदने प्रहर्षे च । गर्वेऽप्यहमिति तज्ज्ञैललाटदेशोत्थितः कार्यः

eSha prahArapAte pratApana nodane praharShe cha | garve.apyahamiti tajj~nailalATadeshotthitaH kAryaH

एषोऽग्निवर्षधारानिरूपणे पुष्पवृष्टिपतने च । संयुतकरणः कार्यः प्रविरलचलिताङ्गुलिर्हस्तः

eSho.agnivarShadhArAnirUpaNe puShpavR^iShTipatane cha | saMyutakaraNaH kAryaH praviralachalitA~NgulirhastaH

स्वस्तिकविच्युतिकरणात् पल्लवपुष्पोपहारशष्पाणि । विरचितमुर्वीसंस्थं यद् द्रव्य तच्च निर्द्देश्यम्

svastikavichyutikaraNAt pallavapuShpopahArashaShpANi | virachitamurvIsaMsthaM yad dravya tachcha nirddeshyam

स्वस्तिकविच्युतिकरणात् पुनरेवाधोमुखेन कर्तव्यम् । संवृतविवृतं पाल्यं छन्नं निबिडं च गोप्यं च

svastikavichyutikaraNAt punarevAdhomukhena kartavyam | saMvR^itavivR^itaM pAlyaM ChannaM nibiDaM cha gopyaM cha

अस्यैव चाङ्गुलीभिरधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभिः । वायूर्मिवेगवेलाक्षोभश्चौघश्च कर्तव्यः

asyaiva chA~NgulIbhiradhomukhaprasthitotthitachalAbhiH | vAyUrmivegavelAkShobhashchaughashcha kartavyaH

उत्साहनं बहु तथा महाजनप्रांशुपुष्करप्रहतम् । पक्षोत्क्षेपाभिनयं रेचककरणेन चाभिनयेत्

utsAhanaM bahu tathA mahAjanaprAMshupuShkaraprahatam | pakShotkShepAbhinayaM rechakakaraNena chAbhinayet

परिघृष्टतलस्थेन तु धौतं मृदितं प्रमृष्टपिष्टे च । पुनरेव शैलधारणमुद्घाटनमेव चाभिनयेत्

parighR^iShTatalasthena tu dhautaM mR^iditaM pramR^iShTapiShTe cha | punareva shailadhAraNamudghATanameva chAbhinayet

एवमेष प्रयोक्तव्यः स्त्रीपुंसाभिनये करः । पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यामभिनेयः प्रयोक्तृभिः

evameSha prayoktavyaH strIpuMsAbhinaye karaH | patAkAbhyAM tu hastAbhyAmabhineyaH prayoktR^ibhiH

दशाख्यश्च शताख्यश्च सहस्राख्यस्तथैव च । अतः परं प्रवक्ष्यामि त्रिपताकस्य लक्षणम्

dashAkhyashcha shatAkhyashcha sahasrAkhyastathaiva cha | ataH paraM pravakShyAmi tripatAkasya lakShaNam

पताके तु यदा वक्राऽनामिका त्वङ्गुलिर्भवेत् । त्रिपताकः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत

patAke tu yadA vakrA.anAmikA tva~Ngulirbhavet | tripatAkaH sa vij~neyaH karma chAsya nibodhata

आवाहनमवतरणं विसर्जनं वारणं प्रवेशश्च । उन्नामनं प्रणामो निदर्शनं विविधवचनं च

AvAhanamavataraNaM visarjanaM vAraNaM praveshashcha | unnAmanaM praNAmo nidarshanaM vividhavachanaM cha

मङ्गल्यद्रव्याणां स्पर्शः शिरसोऽथ सन्निवेशश्च । उष्णीषमुकुटधारणं नासास्यश्रोत्रसंवरणम्

ma~NgalyadravyANAM sparshaH shiraso.atha sanniveshashcha | uShNIShamukuTadhAraNaM nAsAsyashrotrasaMvaraNam

अस्यैव चाङ्गुलीभ्यामधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभ्याम् । लघुपवनस्रोतोभुजगभ्रमरादिकान् कुर्यात्

asyaiva chA~NgulIbhyAmadhomukhaprasthitotthitachalAbhyAm | laghupavanasrotobhujagabhramarAdikAn kuryAt

अश्रुप्रमार्जने तिलकविरचनं रोचनयालम्भकं च त्रिपताकानामिकया स्पर्शनमलकस्य कार्यञ्च

ashrupramArjane tilakavirachanaM rochanayAlambhakaM cha tripatAkAnAmikayA sparshanamalakasya kArya~ncha

स्वस्तिकौ त्रिपताकौ तु गुरूणां पादवन्दने । विच्युतौ चलितावस्थौ कार्यावुद्वाहदर्शने

svastikau tripatAkau tu gurUNAM pAdavandane | vichyutau chalitAvasthau kAryAvudvAhadarshane

परस्पराग्रसंश्लिष्टौ कर्तव्यौ नृपदर्शने । तिर्यक् स्वस्तिकस्म्बद्धौ स्यातां तौ ग्रहदर्शने

parasparAgrasaMshliShTau kartavyau nR^ipadarshane | tiryak svastikasmbaddhau syAtAM tau grahadarshane

तपस्विदर्शने कार्यावूर्ध्वौ चापि पराङ्मुखौ । परस्पराभिमुखौ च कर्तव्यौ वरदर्शने

tapasvidarshane kAryAvUrdhvau chApi parA~Nmukhau | parasparAbhimukhau cha kartavyau varadarshane

उत्तानाधोमुखौ कार्यावग्रे वक्त्रस्य संस्थितौ । वडवानलसङ्ग्राममकराणां च दर्शने

uttAnAdhomukhau kAryAvagre vaktrasya saMsthitau | vaDavAnalasa~NgrAmamakarANAM cha darshane

अभिनयास्त्वनेनैअव वानरप्लवनोर्मयः । पवनश्च स्त्रियश्चैव नाट्ये नाट्यविचक्षणैः

abhinayAstvanenaiava vAnaraplavanormayaH | pavanashcha striyashchaiva nATye nATyavichakShaNaiH

संमुखप्रसृताङ्गुष्ठः कार्यो बालेन्दुदर्शने । पराङ्ग्मुखस्तु कर्तव्यो याने नृणां प्रयोक्तृभिः

sa.nmukhaprasR^itA~NguShThaH kAryo bAlendudarshane | parA~Ngmukhastu kartavyo yAne nR^iNAM prayoktR^ibhiH

त्रिपताके यदा हस्ते भवेत् पृष्ठावलोकनी तर्जनी मध्यमायाश्च तदासौ कर्तरीमुखः

tripatAke yadA haste bhavet pR^iShThAvalokanI tarjanI madhyamAyAshcha tadAsau kartarImukhaH

पथि चरणरचनरञ्जनरङ्गणकरणान्यधोमुखेनैव । ऊर्ध्वमुखेन तु कुर्यात् दष्टं श‍ृङ्गं च लेख्यं च

pathi charaNarachanara~njanara~NgaNakaraNAnyadhomukhenaiva | Urdhvamukhena tu kuryAt daShTaM shR^i~NgaM cha lekhyaM cha

पतनमरणव्यतिक्रमपरिवृत्तवितर्कित तथ न्यस्तम् । भिन्नवलितेन कुर्यात् कर्तर्यास्याङ्गुलिमुखेन

patanamaraNavyatikramaparivR^ittavitarkita tatha nyastam | bhinnavalitena kuryAt kartaryAsyA~Ngulimukhena

संयुतकरणो व स्यादसंयुतो वा प्रयुज्यते तज्ज्ञैः । रुरुचमरमहिषसुरगजवृषगोपुरशैलशिखरेषु

saMyutakaraNo va syAdasaMyuto vA prayujyate tajj~naiH | ruruchamaramahiShasuragajavR^iShagopurashailashikhareShu

यस्याङ्गुल्यस्तु विनताः सहाङ्गुष्ठेन चापवत् । सोऽर्धचन्द्रो हि विज्ञेयः करः कर्मास्य वक्ष्यते

yasyA~Ngulyastu vinatAH sahA~NguShThena chApavat | so.ardhachandro hi vij~neyaH karaH karmAsya vakShyate

एतेन बालतरवः शशिलेखाम्बुकलशवलयानि । निर्घाटनमायस्तं मध्यौपम्यं च पीनं च

etena bAlataravaH shashilekhAmbukalashavalayAni | nirghATanamAyastaM madhyaupamyaM cha pInaM cha

रशनाजघनकटीनामाननतलपत्रकुण्डलादीनाम् । कर्तव्यो नारीणामभिनययोगोऽर्धचन्द्रेण

rashanAjaghanakaTInAmAnanatalapatrakuNDalAdInAm | kartavyo nArINAmabhinayayogo.ardhachandreNa

आद्या धनुर्नता कार्या कुञ्चिताङ्गुष्ठकस्तथा । शेषा भिन्नोर्ध्ववलिता ह्यरालेऽङ्गुलयः करे

AdyA dhanurnatA kAryA ku~nchitA~NguShThakastathA | sheShA bhinnordhvavalitA hyarAle.a~NgulayaH kare

एतेन सत्त्वशौण्डीर्यवीर्यधृतिकान्तिदिव्यगाम्भीय्रम् । आशीर्वादाश्च तथा भावा हितसंज्ञकाः कार्याः

etena sattvashauNDIryavIryadhR^itikAntidivyagAmbhIyram | AshIrvAdAshcha tathA bhAvA hitasa.nj~nakAH kAryAH

एतेन पुनः स्त्रीणां केशानां संग्रहोत्कर्षौ । सर्वाङ्गिकं तथैव च निर्वर्णनमात्मनः कार्यम्

etena punaH strINAM keshAnAM sa.ngrahotkarShau | sarvA~NgikaM tathaiva cha nirvarNanamAtmanaH kAryam

कौतुकविवाहयोगं प्रदक्षिणेनैव सम्प्रयोगं च । अङ्गुल्यग्रस्वस्तिकयोगान् परिमण्डलेनैव

kautukavivAhayogaM pradakShiNenaiva samprayogaM cha | a~NgulyagrasvastikayogAn parimaNDalenaiva

प्राद्क्षिण्य< परिमण्डलं च कुर्यान् महाजनं चैव । यच्च महीतलरचितं द्रव्यं तच्चाभिनेयं स्यात्

prAdkShiNya< parimaNDalaM cha kuryAn mahAjanaM chaiva | yachcha mahItalarachitaM dravyaM tachchAbhineyaM syAt

आह्वाने च निवारणनिर्माणे चाप्यनेकवचने च । स्वेदस्या चापनयने गन्धाघ्राणे शुभः शुभे चैष

AhvAne cha nivAraNanirmANe chApyanekavachane cha | svedasyA chApanayane gandhAghrANe shubhaH shubhe chaiSha

त्रिपताकहस्तजानि तु पूर्वं यान्यभिहितानि कर्माणि । तानि त्वरालयोगात् स्त्रीभिः सम्यक् प्रयोज्यानि

tripatAkahastajAni tu pUrvaM yAnyabhihitAni karmANi | tAni tvarAlayogAt strIbhiH samyak prayojyAni

अरालस्य यदा वक्राऽनामिकात्वङ्गुलिर्भवेत् । शुकतुण्डस्तु स करः कर्म चास्य निबोधत

arAlasya yadA vakrA.anAmikAtva~Ngulirbhavet | shukatuNDastu sa karaH karma chAsya nibodhata

एतेन त्वभिनेयं नाहं न त्वं न कृत्यमिति चार्ये । आवाहने विसर्गे धिगिति वचने च सावज्ञम्

etena tvabhineyaM nAhaM na tvaM na kR^ityamiti chArye | AvAhane visarge dhigiti vachane cha sAvaj~nam

अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य तलमध्येग्रसंस्थिताः । तासामुपरि चाङ्गुष्ठः सः मुष्टिरिति संज्ञितः

a~Ngulyo yasya hastasya talamadhyegrasaMsthitAH | tAsAmupari chA~NguShThaH saH muShTiriti sa.nj~nitaH

। एष प्रहारे व्यायामे निर्गमे पीडने तथा । संवाहनेऽसियष्टीनां कुन्तदण्डग्रहे तथा

. eSha prahAre vyAyAme nirgame pIDane tathA | saMvAhane.asiyaShTInAM kuntadaNDagrahe tathA

अस्यैव तु यदा मुष्टेरूर्ध्वोङ्गुष्ठः प्रयुज्यते । हस्तः स शिखरो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः

asyaiva tu yadA muShTerUrdhvo~NguShThaH prayujyate | hastaH sa shikharo nAma tadA j~neyaH prayoktR^ibhiH

रश्मिकुशाङ्कुशधनुषां तोमरशक्तिप्रमोक्षणे चैव । अधरोष्ठपादरञ्जनमलकस्योत्क्षेपणं चैव

rashmikushA~NkushadhanuShAM tomarashaktipramokShaNe chaiva | adharoShThapAdara~njanamalakasyotkShepaNaM chaiva

अस्यैव शिखराख्यस्य ह्यङ्गुष्ठकनिपीडिता । यदा प्रदेशिनी वक्रा स कपित्थस्तदा स्मृतः

asyaiva shikharAkhyasya hya~NguShThakanipIDitA | yadA pradeshinI vakrA sa kapitthastadA smR^itaH

असिचापचक्रतोमरकुन्तगदाशक्तिवज्रबाणानि । शस्त्राण्यभिनेयानि तु कार्यं सत्यं च पथ्यं च

asichApachakratomarakuntagadAshaktivajrabANAni | shastrANyabhineyAni tu kAryaM satyaM cha pathyaM cha

उत्क्षिप्तवक्रा तु यदानामिका सकनीयसी । अस्यैव तु कपित्थस्य तदासो खटकामुखः

utkShiptavakrA tu yadAnAmikA sakanIyasI | asyaiva tu kapitthasya tadAso khaTakAmukhaH

होत्रं हव्यं छत्रं प्रग्रहपरिकर्षणं व्यजनकञ्च । आदर्शधारणं खण्डनं तथा पेषणं चैव

hotraM havyaM ChatraM pragrahaparikarShaNaM vyajanaka~ncha | AdarshadhAraNaM khaNDanaM tathA peShaNaM chaiva

आयतदण्डग्रहणं मुक्ताप्रालम्बसंग्रहं चैव । स्रग्दामपुष्पमाला वस्त्रान्तालम्बनं चैव

AyatadaNDagrahaNaM muktAprAlambasa.ngrahaM chaiva | sragdAmapuShpamAlA vastrAntAlambanaM chaiva

मन्मथशरावकर्ष्णपुष्पवचयप्रतोदकार्याणि । अङ्कुशरज्वाकर्षणस्त्रीदर्शनमेव कार्यं च

manmathasharAvakarShNapuShpavachayapratodakAryANi | a~NkusharajvAkarShaNastrIdarshanameva kAryaM cha

खटकाख्ये यदा हस्ते तर्जनी सम्प्रसारिता । हस्तः सूचीमुखो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः

khaTakAkhye yadA haste tarjanI samprasAritA | hastaH sUchImukho nAma tadA j~neyaH prayoktR^ibhiH

अस्य विविधान् योगान् वक्ष्यामि समासतः प्रदेशिन्याः । ऊर्ध्वनतलोलकम्पितविजृंभितोद्वाहितचलायाः

asya vividhAn yogAn vakShyAmi samAsataH pradeshinyAH | UrdhvanatalolakampitavijR^iMbhitodvAhitachalAyAH

चक्रं तडित्पताकामञ्जर्यः कर्णचूलिकाश्चैव । कुटिलगतयश्च सर्वे निर्देश्याः साधुवादाश्च

chakraM taDit.hpatAkAma~njaryaH karNachUlikAshchaiva | kuTilagatayashcha sarve nirdeshyAH sAdhuvAdAshcha

बालोरगबल्यवधूपदीपवल्लीलताशिखण्डाश्च । परिपतनवक्रमण्डलमभिनेयान्यूर्ध्वलोलितया

bAloragabalyavadhUpadIpavallIlatAshikhaNDAshcha | paripatanavakramaNDalamabhineyAnyUrdhvalolitayA

वदनाम्यासे कुञ्चितविजृम्भिता वाक्यरूपणे कार्या । भूयश्चोर्ध्वविरचिता ताराघोणैकदण्डयष्टिषु च । विनताः च पुनः कार्या दंष्ट्रिषु च तथास्ययोगेन

vadanAmyAse ku~nchitavijR^imbhitA vAkyarUpaNe kAryA | bhUyashchordhvavirachitA tArAghoNaikadaNDayaShTiShu cha | vinatAH cha punaH kAryA da.nShTriShu cha tathAsyayogena

पुनरपि मण्डलगतया सर्वग्रहणं तथैव लोकस्य । प्रणतोन्ती च कार्ये ह्याद्ये दीर्घे च दिवसे च

punarapi maNDalagatayA sarvagrahaNaM tathaiva lokasya | praNatontee cha kArye hyAdye dIrghe cha divase cha

[श्रवणाभ्यासे वक्रा विजृम्भणा वाक्यरूपणावसरे ।] मेति वदेति च योज्या प्रसारितोत्कम्पितोत्ताना

meti vadeti cha yojyA prasAritotkampitottAnA

कार्या प्रकम्पित रोवदर्शन स्वेदरूपणे चैव । कुन्तलकुण्डलाङ्गदगण्डाश्रयेऽभिनय

kAryA prakampita rovadarshana svedarUpaNe chaiva | kuntalakuNDalA~NgadagaNDAshraye.abhinaya

गर्वेऽहमिति ललाटे रिपुदर्शने तथैव च क्रोधे । कोऽसाविति निर्देशेऽथ कर्णकण्डुनयने चैव

garve.ahamiti lalATe ripudarshane tathaiva cha krodhe | ko.asAviti nirdeshe.atha karNakaNDunayane chaiva

संयुक्ता संयोगे कार्या विश्लेषिता वियोगे च । कलहे स्वस्तिकयुपतां परस्परोत्पीडिता बन्धे

saMyuktA saMyoge kAryA vishleShitA viyoge cha | kalahe svastikayupatAM parasparotpIDitA bandhe

द्वाभ्यां तु वात्मपार्श्वे दक्षिणतो निननिशावसानानि । अभिमुखपराङ्मुखाभ्यां विश्लिष्टाभ्यां प्रयुञ्जीत

dvAbhyAM tu vAtmapArshve dakShiNato ninanishAvasAnAni | abhimukhaparA~NmukhAbhyAM vishliShTAbhyAM prayu~njIta

पुनरपि च भ्रमिताग्ररूपा शिलावर्तयन्त्रशैलेषु । परिवेषणे तथैव हि कार्या चाधोमुखी नित्यम्

punarapi cha bhramitAgrarUpA shilAvartayantrashaileShu | pariveShaNe tathaiva hi kAryA chAdhomukhI nityam

श्लिष्टा ललाटपट्टेष्वधोमुखी शम्भुरूपणे कर्या । शकस्याप्युत्ताना तज्ज्ञैस्तिर्यक्स्थिता कार्या

shliShTA lalATapaTTeShvadhomukhI shambhurUpaNe karyA | shakasyApyuttAnA tajj~naistiryak.hsthitA kAryA

द्वाभ्यां सन्दर्शयेन्नित्यं सम्पूर्ण चन्द्रमण्डलम् । श्लिष्टा ललाटे शक्रस्य कार्या ह्युत्तानसंश्रया

dvAbhyAM sandarshayennityaM sampUrNa chandramaNDalam | shliShTA lalATe shakrasya kAryA hyuttAnasaMshrayA

परिमण्डलं भ्रमिततया मण्डलमादर्शयेच्च चन्द्रस्य । हरनयने च ललाटे शक्रस्यऽप्युगुत्ताना

parimaNDalaM bhramitatayA maNDalamAdarshayechcha chandrasya | haranayane cha lalATe shakrasya.apyuguttAnA

यस्याङ्गुल्यस्तु वितताः सहाङ्गुष्ठेन कुञ्चिताः । ऊर्ध्वा ह्यसंगताग्राश्च स भवेत् पद्मकोशकः

yasyA~Ngulyastu vitatAH sahA~NguShThena ku~nchitAH | UrdhvA hyasa.ngatAgrAshcha sa bhavet padmakoshakaH

बिल्वकपित्थफलानां ग्रहणे कुचदर्शनश्च नारीणाम् । ग्रहणे ह्यामिषलाभे भवन्ति ताः कुञ्चिताग्रास्तु

bilvakapitthaphalAnAM grahaNe kuchadarshanashcha nArINAm | grahaNe hyAmiShalAbhe bhavanti tAH ku~nchitAgrAstu

बहुजातिबीजपूरकमामिषखण्डं च निर्देश्यम् । देवार्चनबलिहरणे समुद्गके साग्रपिण्डदाने च । कार्यः पुष्पप्रकरश्च पद्मकोशेन हस्तेन

bahujAtibIjapUrakamAmiShakhaNDaM cha nirdeshyam | devArchanabaliharaNe samudgake sAgrapiNDadAne cha | kAryaH puShpaprakarashcha padmakoshena hastena

मणिबन्धनविश्लिष्टाभ्यां प्रविरलचलिताङ्गुलिकराभ्याम् । कार्यो विवर्तिताभ्यां विकसितकमलोत्पलाविनयः

maNibandhanavishliShTAbhyAM praviralachalitA~NgulikarAbhyAm | kAryo vivartitAbhyAM vikasitakamalotpalAvinayaH

अङ्गुल्यः संहताः सर्वाः सहाङ्गुष्ठेन यस्य च । तथा निम्नतलश्चैव स तु सर्पशिराः करः

a~NgulyaH saMhatAH sarvAH sahA~NguShThena yasya cha | tathA nimnatalashchaiva sa tu sarpashirAH karaH

एषः सलिलप्रदाने भुजगतौ तोयसेचने चैव । आस्फोटने च योज्यः करिकुम्भास्फालनाद्येषु

eShaH salilapradAne bhujagatau toyasechane chaiva | AsphoTane cha yojyaH karikumbhAsphAlanAdyeShu

अधोमुखीनां सर्वासामङ्गुलीनां समागमः । कनिष्ठाङ्गुष्ठकावूर्ध्वो स भवेत् मृगशीर्षकः

adhomukhInAM sarvAsAma~NgulInAM samAgamaH | kaniShThA~NguShThakAvUrdhvo sa bhavet mR^igashIrShakaH

इह साम्प्रतमस्त्यद्य शक्तेश्चोल्लासनेऽक्षपाते च । स्वेदापमार्जनेषु च कुट्टमिते प्रचलितस्तु भवेत्

iha sAmpratamastyadya shakteshchollAsane.akShapAte cha | svedApamArjaneShu cha kuTTamite prachalitastu bhavet

त्रेताग्निसंस्थिता मध्या तर्जन्याङ्गुष्ठका यदा । काङ्गुलोऽनामिका वक्रा यदाश्चोर्ध्वा कनीयसी

tretAgnisaMsthitA madhyA tarjanyA~NguShThakA yadA | kA~Ngulo.anAmikA vakrA yadAshchordhvA kanIyasI

एतेन तरुणफलानि नानाविधानि च लघूनि । कार्यानि रोषजानि स्त्रीवचान्यङ्गुलिक्षेपैः

etena taruNaphalAni nAnAvidhAni cha laghUni | kAryAni roShajAni strIvachAnya~NgulikShepaiH

मरकतवैदूर्यादेः प्रदर्शनं सुमनसां च कर्तव्यम् । ग्राह्यं मरालपदमिति तज्ज्ञैरेव प्रयोगेषु

marakatavaidUryAdeH pradarshanaM sumanasAM cha kartavyam | grAhyaM marAlapadamiti tajj~naireva prayogeShu

आवर्तिताः करतले यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । पार्श्वागतविकीर्णाश्च स भवेदलपल्लवः

AvartitAH karatale yasyA~Ngulyo bhavanti hi | pArshvAgatavikIrNAshcha sa bhavedalapallavaH

प्रतिषेधकृते योज्यः कस्य त्वन्नास्ति शून्यवचनेषु । पुनरात्मोपन्यासः स्त्रीणामेतेन कर्तव्यः

pratiShedhakR^ite yojyaH kasya tvannAsti shUnyavachaneShu | punarAtmopanyAsaH strINAmetena kartavyaH

तिस्रः प्रसारिता यत्र तथा चोर्ध्वा कनीयसी । तासां मध्ये स्थितोङ्गुष्ठः स करश्चतुरस्मृतः

tisraH prasAritA yatra tathA chordhvA kanIyasI | tAsAM madhye sthito~NguShThaH sa karashchaturasmR^itaH

नयविनयनियमसुनितुणबालातुरसत्यकैतवार्थेषु । वाक्ये युक्ते पथ्ये सत्ये प्रशमे च विनियोज्यः

nayavinayaniyamasunituNabAlAturasatyakaitavArtheShu | vAkye yukte pathye satye prashame cha viniyojyaH

एकेन द्वाभ्यां वा किञ्चिन्मण्डलकृतेन हस्तेन । विकृतविचारितचरितं वितर्कितं लज्जितं चैव

ekena dvAbhyAM vA ki~nchinmaNDalakR^itena hastena | vikR^itavichAritacharitaM vitarkitaM lajjitaM chaiva

नयनौपम्यं पद्मदलरूपणं हरिणकर्णनिर्देशः । संयुतकरणेनैव तु चरेणैतानि कुर्वीत

nayanaupamyaM padmadalarUpaNaM hariNakarNanirdeshaH | saMyutakaraNenaiva tu chareNaitAni kurvIta

लीला रती रुचि च स्मृतिबुद्धिविभावनाः क्षमां पुष्टिं च । सञ्ज्ञामात्रं प्रणयं विचारणं सङ्गतं शौचम्

lIlA ratI ruchi cha smR^itibuddhivibhAvanAH kShamAM puShTiM cha | sa~nj~nAmAtraM praNayaM vichAraNaM sa~NgataM shaucham

चातुर्यं माधुर्यं दाक्षिण्यं मार्दवं सुखं शीलम् । प्रश्नं वार्तायुक्तिं वेषं मृदुशाद्वलं स्तोकम्

chAturyaM mAdhuryaM dAkShiNyaM mArdavaM sukhaM shIlam | prashnaM vArtAyuktiM veShaM mR^idushAdvalaM stokam

विभवाविभौ सुरतं गुणागुणौ यौवनं गृहान् दारान् । नानावर्णाश्च तथा चतुरेणैवं प्रयुञ्जीत

vibhavAvibhau surataM guNAguNau yauvanaM gR^ihAn dArAn | nAnAvarNAshcha tathA chatureNaivaM prayu~njIta

सितमूर्ध्वेन तु कुर्यात् रक्तं पीतं च मण्डलकृतेन । परिमुदितेन तु नीलं वर्णाश्चतुरेण हस्तेन

sitamUrdhvena tu kuryAt raktaM pItaM cha maNDalakR^itena | parimuditena tu nIlaM varNAshchatureNa hastena

मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी । ऊर्ध्वमन्ये प्रकीर्णे च द्व्यङ्गुल्यौ भ्रमरे करे

madhyamA~NguShThasandaMsho vakrA chaiva pradeshinI | Urdhvamanye prakIrNe cha dvya~Ngulyau bhramare kare

पद्मोत्पलकुमुदानामन्येषां चैव दीर्घवृन्तानाम् । पुष्पाणां ग्रहणविधिः कर्तव्यः कर्णपुरश्च

padmotpalakumudAnAmanyeShAM chaiva dIrghavR^intAnAm | puShpANAM grahaNavidhiH kartavyaH karNapurashcha

विच्युतश्च सशब्दश्च कार्यो निर्भत्सनादिषु । बालालापे च शीघ्रे च ताले विश्वासने तथा

vichyutashcha sashabdashcha kAryo nirbhatsanAdiShu | bAlAlApe cha shIghre cha tAle vishvAsane tathA

तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठास्त्रेताग्निस्था निरन्तराः । भवेयुर्हंसवक्त्रस्य शेषे द्वे सम्प्रसारिते

tarjanImadhyamA~NguShThAstretAgnisthA nirantarAH | bhaveyurhaMsavaktrasya sheShe dve samprasArite

श्लक्ष्णाल्पशिथिललाघवनिस्सारार्थे मृदुत्वयोगेषु । कार्योऽभिनयविशेषः किञ्चित्प्रस्यन्दिताग्रेण

shlakShNAlpashithilalAghavanissArArthe mR^idutvayogeShu | kAryo.abhinayavisheShaH ki~nchitprasyanditAgreNa

समाः प्रसारितास्तिस्रस्तथा चोर्ध्वा कनीयसी । अङ्गुष्ठः कुञ्चितश्चैव हंसपक्ष इति स्मृतः

samAH prasAritAstisrastathA chordhvA kanIyasI | a~NguShThaH ku~nchitashchaiva haMsapakSha iti smR^itaH

एष च निवापसलिले दातव्ये गण्डसंश्रये चैव । कार्यः प्रतिग्रहाचमनभोजनार्थेषु विप्राणाम्

eSha cha nivApasalile dAtavye gaNDasaMshraye chaiva | kAryaH pratigrahAchamanabhojanArtheShu viprANAm

आलिङ्गने महास्तम्भदर्शने रोमहर्षणे चैव । स्पर्शेऽनुलेपनार्थे योज्यः संवाहने चैव

Ali~Ngane mahAstambhadarshane romaharShaNe chaiva | sparshe.anulepanArthe yojyaH saMvAhane chaiva

पुनरेव च नारीणां स्तनान्तरस्थेन विभ्रमविशेषाः । कार्या यथारसं स्युर्दुःखे हनुधारणे चैव

punareva cha nArINAM stanAntarasthena vibhramavisheShAH | kAryA yathArasaM syurduHkhe hanudhAraNe chaiva

तर्जन्यङ्गुष्ठसन्दंशस्त्व ह्यरालस्य यथा भवेत् । आभुग्नतलमध्यस्थः स सन्दंश इति स्मृतः

tarjanya~NguShThasandaMshastva hyarAlasya yathA bhavet | AbhugnatalamadhyasthaH sa sandaMsha iti smR^itaH

सन्दंशस्त्रिविधो ज्ञेय ह्यग्रजो मुखजस्तथा । तथा पार्श्वगतश्चैव रसभावोपबृंहितः

sandaMshastrividho j~neya hyagrajo mukhajastathA | tathA pArshvagatashchaiva rasabhAvopabR^iMhitaH

पुष्पापचयग्रथने ग्रहणे तृणपर्णकेशसूत्राणाम् । शल्यावयवग्रहणापकर्षणे चाग्रसन्दंशः

puShpApachayagrathane grahaNe tR^iNaparNakeshasUtrANAm | shalyAvayavagrahaNApakarShaNe chAgrasandaMshaH

वृन्तात् पुष्पोद्धरणं वर्तिशलाकादिपूरणं चैअव । धिगिति च वचनं रोषे मुखसन्दंशस्य कर्माणि

vR^intAt puShpoddharaNaM vartishalAkAdipUraNaM chaiava | dhigiti cha vachanaM roShe mukhasandaMshasya karmANi

यज्ञोपवीतधारणवेधनगुणसूक्ष्मबाणलक्ष्येषु । योगे ध्याने स्तोके संयुक्तकरणस्तु कर्तव्यः

yaj~nopavItadhAraNavedhanaguNasUkShmabANalakShyeShu | yoge dhyAne stoke saMyuktakaraNastu kartavyaH

पेशलकुत्सासूयादोषवचने च वामहस्तेन । किञ्चिद् विवर्तितकराग्रः प्रयुज्यते पार्श्वसन्दंशः

peshalakutsAsUyAdoShavachane cha vAmahastena | ki~nchid vivartitakarAgraH prayujyate pArshvasandaMshaH

आलेख्यनेत्ररञ्जनवितर्कवन्तप्रवालरचने च । निष्पीडनं तथालक्तकस्य कार्य च नारीभिः

Alekhyanetrara~njanavitarkavantapravAlarachane cha | niShpIDanaM tathAlaktakasya kArya cha nArIbhiH

समागताग्राः सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । ऊर्ध्वा हंसमुखस्येव स भवेन्मुकुलः करः

samAgatAgrAH sahitA yasyA~Ngulyo bhavanti hi | UrdhvA haMsamukhasyeva sa bhavenmukulaH karaH

देवार्च्चनबलिकरणे पद्मोत्पलकुमुदरूपणे चैव । विटचुम्बने च कार्यो विकुत्सिते विप्रकीर्णश्च

devArchchanabalikaraNe padmotpalakumudarUpaNe chaiva | viTachumbane cha kAryo vikutsite viprakIrNashcha

भोजनहिरण्यगणनामुखसंकोचप्रदानशीघ्रेषु । मुकुलितकुसुमेषु च तथा तज्ज्ञैरेष प्रयोक्तव्यः

bhojanahiraNyagaNanAmukhasa.nkochapradAnashIghreShu | mukulitakusumeShu cha tathA tajj~naireSha prayoktavyaH

पद्मकोशस्य हस्तस्य ह्यङ्गुल्यः कुञ्चिता यदा । ऊर्णनाभः स विज्ञेयः केशचौर्यग्रहादिषु

padmakoshasya hastasya hya~NgulyaH ku~nchitA yadA | UrNanAbhaH sa vij~neyaH keshachauryagrahAdiShu

शिरः कण्डूयने चैव कुष्ठव्याधिनिरूपणे । संहव्याघ्रेष्वभिनयः प्रस्तरग्रहणे तथा

shiraH kaNDUyane chaiva kuShThavyAdhinirUpaNe | saMhavyAghreShvabhinayaH prastaragrahaNe tathA

मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी । शेषे तलस्थे कर्तव्ये ताम्रचूलकरेऽङ्गुली

madhyamA~NguShThasandaMsho vakrA chaiva pradeshinI | sheShe talasthe kartavye tAmrachUlakare.a~NgulI

विच्युतश्च सशब्दश्च कार्यो निर्भत्सनादिषु । ताले विश्वसने चैव शीघ्रार्थे संज्ञितेषु च

vichyutashcha sashabdashcha kAryo nirbhatsanAdiShu | tAle vishvasane chaiva shIghrArthe sa.nj~niteShu cha

तथा कलासु काष्ठासु निमेषे तु क्षणे तथा । एश एव करः कार्यो बालालापनिमन्त्रणे

tathA kalAsu kAShThAsu nimeShe tu kShaNe tathA | esha eva karaH kAryo bAlAlApanimantraNe

अथवा अङ्गुल्यः संहिता वक्रा उपर्युङ्गुष्ठपीडिताः । प्रसारिता कनीष्ठाच ताम्रचूडः करः स्मृतः

athavA a~NgulyaH saMhitA vakrA uparyu~NguShThapIDitAH | prasAritA kanIShThAcha tAmrachUDaH karaH smR^itaH

शतं सहस्रं लक्षं च करेणैकेन योजयेत् । क्षिप्रमुक्ताङ्गुलीभिस्तु स्फुलिङ्गान् विप्रुषस्तथा

shataM sahasraM lakShaM cha kareNaikena yojayet | kShipramuktA~NgulIbhistu sphuli~NgAn vipruShastathA

असंयुताः करा ह्येते मया प्रोक्ता द्विजोत्तमाः । अतश्च संयुतान् हस्तान् गदतो मे निबोधत

asaMyutAH karA hyete mayA proktA dvijottamAH | atashcha saMyutAn hastAn gadato me nibodhata

पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां संश्लेषादञ्जलिः स्मृतः । देवतानां गुरूणां च मित्राणां चाभिवादने

patAkAbhyAM tu hastAbhyAM saMshleShAda~njaliH smR^itaH | devatAnAM gurUNAM cha mitrANAM chAbhivAdane

स्थानान्यस्य पुनस्त्रीणि वक्षो वक्त्रं शिरस्तथा । देवतानां शिरःस्थस्तु गुरूणामास्यसंस्थितः । वक्षस्थश्चैव मित्राणां स्त्रीणां त्वनियतो भवेत्

sthAnAnyasya punastrINi vakSho vaktraM shirastathA | devatAnAM shiraHsthastu gurUNAmAsyasaMsthitaH | vakShasthashchaiva mitrANAM strINAM tvaniyato bhavet

उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामन्योऽन्यं पार्श्वसंग्रहात् । हस्तः कपोतको नाम कर्म चास्य निबोधत

ubhAbhyAmapi hastAbhyAmanyo.anyaM pArshvasa.ngrahAt | hastaH kapotako nAma karma chAsya nibodhata

एष विनयाभ्युपगमे प्रणामकरणे गुरोश्च सम्भाषे । शीते भये च कार्यो वक्षःस्थः कम्पितः स्त्रीभिः

eSha vinayAbhyupagame praNAmakaraNe guroshcha sambhAShe | shIte bhaye cha kAryo vakShaHsthaH kampitaH strIbhiH

अयमेवाङ्गुलिपरिघृष्यमाणमुक्तस्तु खिन्नवाक्येषु । एतावदिति च कार्यो नेदानीं कृत्यमिति चार्थे

ayamevA~NguliparighR^iShyamANamuktastu khinnavAkyeShu | etAvaditi cha kAryo nedAnIM kR^ityamiti chArthe

अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य ह्यन्योन्यान्तरनिस्सृताः । स कर्कट इति ज्ञेयः करः कर्म च वक्ष्यते

a~Ngulyo yasya hastasya hyanyonyAntaranissR^itAH | sa karkaTa iti j~neyaH karaH karma cha vakShyate

एष मदनाङ्गमर्दे सुप्तोत्थितविजृम्भणे बृहद्देहे । हनुधारणे च योज्यः शङ्खग्रहणेऽर्थतत्त्वज्ञैः

eSha madanA~Ngamarde suptotthitavijR^imbhaNe bR^ihaddehe | hanudhAraNe cha yojyaH sha~NkhagrahaNe.arthatattvaj~naiH

मणिबन्धनविन्यस्तावरालौ स्त्रीप्रयोजितौ । उत्तानौ वामपार्श्वस्थौ स्वस्तिकः परिकीर्तितः

maNibandhanavinyastAvarAlau strIprayojitau | uttAnau vAmapArshvasthau svastikaH parikIrtitaH

स्वस्तिकविच्युइतिकरणाद् दिशो घनाः खं वनं समुद्राश्च । ऋतवो मही तथौघं विस्तीर्णं चाभिनेयं स्यात्

svastikavichyuitikaraNAd disho ghanAH khaM vanaM samudrAshcha | R^itavo mahI tathaughaM vistIrNaM chAbhineyaM syAt

खटकः खटके न्यस्तः खटकावर्धमानकः । श‍ृङ्गारार्थेषु योक्तव्यः प्रणामकरणे तथा

khaTakaH khaTake nyastaH khaTakAvardhamAnakaH | shR^i~NgArArtheShu yoktavyaH praNAmakaraNe tathA

अन्ये - कुमुदीतालवृन्तेषु कर्तव्यश्छत्रधरणे । इति

anye \- kumudItAlavR^inteShu kartavyashChatradharaNe | iti

अरालौ तु विपर्यस्तावुत्तानौ वर्धमानकौ । उत्सङ्ग इति विज्ञेयः स्पर्शस्य ग्रहणे करः

arAlau tu viparyastAvuttAnau vardhamAnakau | utsa~Nga iti vij~neyaH sparshasya grahaNe karaH

सनिष्पेषकृते चैव रोमामर्षकृतेऽपि च । निष्पीडितः पुनश्चैव स्त्रीणामीर्ष्याकृते भवेत्

saniShpeShakR^ite chaiva romAmarShakR^ite.api cha | niShpIDitaH punashchaiva strINAmIrShyAkR^ite bhavet

मुकुलं तु यदा हस्तं कपित्थः परिचेष्टयेत् । स मन्तव्यस्तदा हस्तो निषधौ नाम नामतः

mukulaM tu yadA hastaM kapitthaH paricheShTayet | sa mantavyastadA hasto niShadhau nAma nAmataH

संग्रहपरिग्रहौ धारणं च समयश्च सत्यवचनं च । सङ्क्षेपः संक्षिप्तं निपीडितेनाभिनेतव्यम्

sa.ngrahaparigrahau dhAraNaM cha samayashcha satyavachanaM cha | sa~NkShepaH sa.nkShiptaM nipIDitenAbhinetavyam

शिखरस्तु यदा हस्तो मृगशीर्षेण पीडितः । निषधो नाम विज्ञेयः स भयार्ते विधीयते

shikharastu yadA hasto mR^igashIrSheNa pIDitaH | niShadho nAma vij~neyaH sa bhayArte vidhIyate

गृहीत्वा वामहस्तेन कर्पुराभ्यन्तरे भुजम् । दक्षिणं चापि वामस्य कर्पुराभ्यन्तरे न्यसेत्

gR^ihItvA vAmahastena karpurAbhyantare bhujam | dakShiNaM chApi vAmasya karpurAbhyantare nyaset

स चापि दक्षिणो हस्तः सम्यङ् मुष्टीकृतो भवेत् । इत्येष निषधो हस्तः कर्म चास्य निबोधत

sa chApi dakShiNo hastaH samya~N muShTIkR^ito bhavet | ityeSha niShadho hastaH karma chAsya nibodhata

एतेन धैर्यमदगर्वसौष्ठवौत्सुक्यविक्रमाटोपाः । अभिमानावष्टम्भः स्तम्भस्थैर्यादय कार्याः

etena dhairyamadagarvasauShThavautsukyavikramATopAH | abhimAnAvaShTambhaH stambhasthairyAdaya kAryAH

ज्ञेयो वै निषधो नाम हंसपक्षौ पराङ्गमुखौ । जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्योऽभिघट्टने

j~neyo vai niShadho nAma haMsapakShau parA~Ngamukhau | jAlavAtAyanAdInAM prayoktavyo.abhighaTTane

अंसौ प्रशिथिलौ मुक्तौ पताकौ तु प्रलम्बितौ । यदा भवेतां करणे स दोल इति संज्ञितः

aMsau prashithilau muktau patAkau tu pralambitau | yadA bhavetAM karaNe sa dola iti sa.nj~nitaH

संभ्रमविषादमूर्च्छितमदाभिघाते तथैव चाऽवेगे । व्याधिप्लुते च शस्त्रक्षते च कार्योऽभिनयोगः

saMbhramaviShAdamUrchChitamadAbhighAte tathaiva chA.avege | vyAdhiplute cha shastrakShate cha kAryo.abhinayogaH

यस्तु सर्पशिराः प्रोक्तस्तस्याङ्गुलिनिरन्तरः । द्वितीयः पार्श्वसंश्लिष्टः स तु पुष्पपुटः स्मृतः

yastu sarpashirAH proktastasyA~NgulinirantaraH | dvitIyaH pArshvasaMshliShTaH sa tu puShpapuTaH smR^itaH

धान्यफलपुष्पसदृशान्यनेन नानाविधानि युक्तानि । ग्राह्याण्युपनेयानि च तोयानयनापनयने च

dhAnyaphalapuShpasadR^ishAnyanena nAnAvidhAni yuktAni | grAhyANyupaneyAni cha toyAnayanApanayane cha

पताकौ तु यदा हस्तावूर्र्धाङ्गुष्ठावधोमुखौ । उपर्युपरि विन्यस्तौ तदा स मकरः करः

patAkau tu yadA hastAvUrrdhA~NguShThAvadhomukhau | uparyupari vinyastau tadA sa makaraH karaH

सिंहव्यालद्विपिप्रदर्शनं नक्रमकरमत्स्यानाम् । ये चान्ये क्रव्यादा ह्यभिनेयास्तेऽर्थयोगेन

siMhavyAladvipipradarshanaM nakramakaramatsyAnAm | ye chAnye kravyAdA hyabhineyAste.arthayogena

कूर्परांसोचितौ हस्तौ यदास्तां सर्पशीर्षकौ । गजदन्तः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत

kUrparAMsochitau hastau yadAstAM sarpashIrShakau | gajadantaH sa vij~neyaH karma chAsya nibodhata

एव च वधुवराणमुद्वाहे चातिभारयोगे च । स्तंभग्रहणे च तथा शैलशिलोत्पाटने चैव

eva cha vadhuvarANamudvAhe chAtibhArayoge cha | staMbhagrahaNe cha tathA shailashilotpATane chaiva

शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्यभिमुखाञ्चितौ । शनैरधोमुखाविद्धौ सोऽवहित्थ इति स्मृतः

shukatuNDau karau kR^itvA vakShasyabhimukhA~nchitau | shanairadhomukhAviddhau so.avahittha iti smR^itaH

दौर्बल्ये निःश्वसिते गात्राणां दर्शने तनुत्वे च । उत्कण्ठिते च तज्ज्ञैरभिनययोगस्तु कर्तव्यः

daurbalye niHshvasite gAtrANAM darshane tanutve cha | utkaNThite cha tajj~nairabhinayayogastu kartavyaH

मुकुलस्तु यदा हस्तः कपित्थपरिवेष्टितः । वर्धमानः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत

mukulastu yadA hastaH kapitthapariveShTitaH | vardhamAnaH sa vij~neyaH karma chAsya nibodhata

संग्रहपरिग्रहौ धारणं च समयश्च सत्यवचं च । संक्षेपतस्तु संक्षिप्तं निपीडितेनाभिनेतव्यम्

sa.ngrahaparigrahau dhAraNaM cha samayashcha satyavachaM cha | sa.nkShepatastu sa.nkShiptaM nipIDitenAbhinetavyam

ज्ञेयो वै वर्धमानस्तु हंसपक्षो पराङ्गमुखौ । जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्यो विघाटने

j~neyo vai vardhamAnastu haMsapakSho parA~Ngamukhau | jAlavAtAyanAdInAM prayoktavyo vighATane

उक्ता ह्येते द्विविधा ह्यसंयुताः संयुताश्च संक्षेपात् । अभिनयकरास्तु ये त्विह तेऽन्यत्राप्यर्थतः साध्याः

uktA hyete dvividhA hyasaMyutAH saMyutAshcha sa.nkShepAt | abhinayakarAstu ye tviha te.anyatrApyarthataH sAdhyAH

आकृत्या चेष्टया चिह्नैर्जात्या विज्ञाय तत्पुनः । स्वयं वितर्क्य कर्तव्यं हस्ताभिनयनं बुधैः

AkR^ityA cheShTayA chihnairjAtyA vij~nAya tatpunaH | svayaM vitarkya kartavyaM hastAbhinayanaM budhaiH

नास्ति कश्चिदहस्तस्तु नाट्येऽर्थोऽभिनयं प्रति । यस्य यद् दृश्यते रूपं बहुशस्तन्मयोषितम्

nAsti kashcidahastastu nATye.artho.abhinayaM prati | yasya yad dR^ishyate rUpaM bahushastanmayoShitam

अन्ये चाप्यर्थसंयुक्ता लौकिका ये करास्त्विह । छन्दतस्ते नियोक्तव्या रसभावविचेष्टितैः

anye chApyarthasaMyuktA laukikA ye karAstviha | Chandataste niyoktavyA rasabhAvavicheShTitaiH

देशं कालं प्रयोगं चाप्यर्थयुक्तिमवेक्ष्य च । हस्ता ह्येते प्रयोक्तव्याः नृणां स्त्रीणां विशेषतः

deshaM kAlaM prayogaM chApyarthayuktimavekShya cha | hastA hyete prayoktavyAH nR^iNAM strINAM visheShataH

सर्वेषामेव हस्तानां यानि कर्माणि सन्ति हि । तान्यहं सम्प्रवक्ष्यामि रसभावकृतानि तु

sarveShAmeva hastAnAM yAni karmANi santi hi | tAnyahaM sampravakShyAmi rasabhAvakR^itAni tu

उत्कर्षणं विकर्षणं तथा चैवापकर्षणम् । परिग्रहो निग्रहश्चाह्वानं नोदनमेव च

utkarShaNaM vikarShaNaM tathA chaivApakarShaNam | parigraho nigrahashchAhvAnaM nodanameva cha

संश्लेषश्च वियोगश्च रक्षणं मोक्षणं तथा । विक्षेपधूनने चैव विसर्गस्तर्जनं तथा

saMshleShashcha viyogashcha rakShaNaM mokShaNaM tathA | vikShepadhUnane chaiva visargastarjanaM tathA

छेदनं भेदनं चैव स्फोटनं मोटनं तथा । ताडनं चेति विज्ञेयं तज्ज्ञैः कर्म करान् प्रति

ChedanaM bhedanaM chaiva sphoTanaM moTanaM tathA | tADanaM cheti vij~neyaM tajj~naiH karma karAn prati

उत्तानः पार्श्वगश्चैव तथाऽधोमुख एव च । हस्तप्रचारस्त्रिविधो नाट्यतत्त्वसमाश्रयः

uttAnaH pArshvagashchaiva tathA.adhomukha eva cha | hastaprachArastrividho nATyatattvasamAshrayaH

सर्वे हस्तप्रचाराश्च प्रयोगेषु यथाविधिः नेत्रभ्रूमुखरागैश्च कर्तव्या व्यञ्जिअता बुधैः

sarve hastaprachArAshcha prayogeShu yathAvidhiH netrabhrUmukharAgaishcha kartavyA vya~njiatA budhaiH

करणं कर्म स्थानं प्रचायुक्तिं क्रियां च सम्प्रेक्ष्य । हस्ताभिनयतज्ज्ञैः कार्यो लोकोपचारेण

karaNaM karma sthAnaM prachAyuktiM kriyAM cha samprekShya | hastAbhinayatajj~naiH kAryo lokopachAreNa

उत्तामानां कराः कार्या ललाटक्षेत्रचारिणः । वक्षःस्थाश्चैव मध्यानामधमामधोगता

uttAmAnAM karAH kAryA lalATakShetrachAriNaH | vakShaHsthAshchaiva madhyAnAmadhamAmadhogatA

ज्येष्ठे स्वल्पप्रचाराः स्युर्मध्ये मध्यविचारिणः । अधमेषु प्रकीर्णाश्च हस्ताः कार्या प्रयोक्तृभिः

jyeShThe svalpaprachArAH syurmadhye madhyavichAriNaH | adhameShu prakIrNAshcha hastAH kAryA prayoktR^ibhiH

लक्षणव्यञ्जिता हस्ताः कार्यास्तूत्तममध्यमैः । लोकक्रियास्वभावेन नीचैरप्यर्थसंश्रयाः

lakShaNavya~njitA hastAH kAryAstUttamamadhyamaiH | lokakriyAsvabhAvena nIchairapyarthasaMshrayAH

अथवान्यादृशं प्राप्य प्रयोगं कालमेव च । विपरीताश्रया हस्ताः प्रयोक्तव्या बुधैर्न वा

athavAnyAdR^ishaM prApya prayogaM kAlameva cha | viparItAshrayA hastAH prayoktavyA budhairna vA

विषण्णे मूर्च्छिते भीते जुगुप्साशोकपीडिते । ग्लाने स्वप्ने विहस्ते च निश्चेष्टे तन्द्रिते जडे

viShaNNe mUrchChite bhIte jugupsAshokapIDite | glAne svapne vihaste cha nishcheShTe tandrite jaDe

व्याधिग्रस्ते जरार्ते च भयार्ते शीतविप्लुते । मत्ते प्रमत्ते चोन्मत्ते चिन्तायां तपसि स्थिते

vyAdhigraste jarArte cha bhayArte shItaviplute | matte pramatte chonmatte chintAyAM tapasi sthite

हिमवर्षहते बद्धे वरिणाप्लवसंश्रिते । स्वप्नायिते च संभ्रान्ते नतसंस्फोटने तथा

himavarShahate baddhe variNAplavasaMshrite | svapnAyite cha saMbhrAnte natasaMsphoTane tathA

न हस्ताभिनयः कार्यः कार्यः सत्त्वस्य संग्रहः । तथा काकुविशेषश्च नानाभवरसान्वितः

na hastAbhinayaH kAryaH kAryaH sattvasya sa.ngrahaH | tathA kAkuvisheShashcha nAnAbhavarasAnvitaH

यत्र व्यग्रावुभौ हस्तौ तत्तद् दृष्टिविलोकनैः । वाचकाभिनयं कुर्याद्विरामैर्थदर्शकैः

yatra vyagrAvubhau hastau tattad dR^iShTivilokanaiH | vAchakAbhinayaM kuryAdvirAmairthadarshakaiH

उत्तानः पार्श्वगश्चैव तथाऽधोमुख एव च । प्रचारस्त्रिविधोऽङ्गानां नाट्यनृत्तसमाश्रयः

uttAnaH pArshvagashchaiva tathA.adhomukha eva cha | prachArastrividho.a~NgAnAM nATyanR^ittasamAshrayaH

उत्तानो वर्तुलस्त्र्यश्रः स्थितोऽधोमुख एव च । पञ्च प्रकारा हस्तस्य नाट्यनृत्तसमाश्रयाः

uttAno vartulastryashraH sthito.adhomukha eva cha | pa~ncha prakArA hastasya nATyanR^ittasamAshrayAH

एवं ज्ञेयाः करा ह्येते नाभिनयसंश्रिताः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि हस्तान् नृत्तसमाश्रयान्

evaM j~neyAH karA hyete nAbhinayasaMshritAH | ata UrdhvaM pravakShyAmi hastAn nR^ittasamAshrayAn

वक्षसोऽष्टाङ्गुलस्थौ तु प्राङ्मुखौ खटकामुखौ । समानकूर्परांसौ तु चतुरस्रौ प्रकीर्तितौ

vakShaso.aShTA~Ngulasthau tu prA~N.hmukhau khaTakAmukhau | samAnakUrparAMsau tu chaturasrau prakIrtitau

हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृतौ तालवृन्तवत् । उद्वृत्ताविति विज्ञेयावथवा तालवृन्तकौ

haMsapakShakR^itau hastau vyAvR^itau tAlavR^intavat | udvR^ittAviti vij~neyAvathavA tAlavR^intakau

चतुरस्त्रस्थितौ हस्तौ हंसपक्षकृतौ तथा । तिर्यक्स्थितौ चाभिमुखौ ज्ञेयौ तालमुखाविति

chaturastrasthitau hastau haMsapakShakR^itau tathA | tiryak.hsthitau chAbhimukhau j~neyau tAlamukhAviti

तावेव मणिबन्धान्ते स्वस्तिकाकृतिसंस्थितौ । स्वस्तिकाविति विख्यातौ विच्युतौ विप्रकीर्णकौ

tAveva maNibandhAnte svastikAkR^itisaMsthitau | svastikAviti vikhyAtau vichyutau viprakIrNakau

अलपल्लवसंस्थानावूर्ध्वास्यौ पद्मकोशकौ । अरालखटकाख्यौ चाप्यरालखटकामुखौ

alapallavasaMsthAnAvUrdhvAsyau padmakoshakau | arAlakhaTakAkhyau chApyarAlakhaTakAmukhau

तथै मणिबन्धान्ते ह्यरालौ विच्युतावुभौ । ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिर्नित्यमराल खटकाविति

tathai maNibandhAnte hyarAlau vichyutAvubhau | j~neyau prayoktR^ibhirnityamarAla khaTakAviti

भुजांसकूर्पराग्रैस्तु कुटिलावर्तितौ करौ । पराङ्गमुखतलाविद्धौ ज्ञेयावाविद्धवक्रकौ

bhujAMsakUrparAgraistu kuTilAvartitau karau | parA~NgamukhatalAviddhau j~neyAvAviddhavakrakau

हस्तौ तु सर्पशिरसौ मध्यमाङ्गुष्ठकौ यदा । तिर्यक्प्रसारितास्यौ च तदा सूचीमुखौ स्मृतौ

hastau tu sarpashirasau madhyamA~NguShThakau yadA | tiryak.hprasAritAsyau cha tadA sUchImukhau smR^itau

सर्पशीर्षौ यदा हस्तौ भवेतां स्वस्तिकस्थितौ । मध्यप्रसारिताङ्गुष्ठौ ज्ञेयौ सूचीमुखौ तदा

sarpashIrShau yadA hastau bhavetAM svastikasthitau | madhyaprasAritA~NguShThau j~neyau sUchImukhau tadA

रेचितौ चापि विज्ञेयौ हंसपक्षौ द्रुतभ्रमौ । प्रसारितोत्तानतलौ रेचिताविति संज्ञितौ

rechitau chApi vij~neyau haMsapakShau drutabhramau | prasAritottAnatalau rechitAviti sa.nj~nitau

चतुरस्रो भवेद्वामः सव्यहस्तश्च रेचितः । विज्ञेयौ नृत्ततत्त्वज्ञैर्धरेचितसंज्ञकौ

chaturasro bhavedvAmaH savyahastashcha rechitaH | vij~neyau nR^ittatattvaj~nairdharechitasa.nj~nakau

अञ्चितौ कूर्परांसौ तु त्रिपताकौ करौ कृतौ । किञ्चित्तिर्यग्गतावेतौ स्मृतावुत्तनवञ्चितौ

a~nchitau kUrparAMsau tu tripatAkau karau kR^itau | ki~nchittiryaggatAvetau smR^itAvuttanava~nchitau

मणिबन्धमुक्तौ तु पताकौ पल्लवौ स्मृतौ । बाहुशीर्षाद्विनिष्क्रान्तौ नितम्बाविति कीर्तितौ

maNibandhamuktau tu patAkau pallavau smR^itau | bAhushIrShAdviniShkrAntau nitambAviti kIrtitau

केशदेशाद्विनिष्क्रान्तौ परिपार्श्वोत्थितौ यदा । विज्ञेयो केशबन्धौ तु करवाचार्यसम्मतौ

keshadeshAdviniShkrAntau paripArshvotthitau yadA | vij~neyo keshabandhau tu karavAchAryasammatau

तिर्यक्प्रसारितौ चैव पार्श्वसंस्थौ तथैव च । लताख्यौ च करौ ज्ञेयौ नृत्ताभिनयनं प्रति

tiryak.hprasAritau chaiva pArshvasaMsthau tathaiva cha | latAkhyau cha karau j~neyau nR^ittAbhinayanaM prati

समुन्नतो लताहस्तः पार्श्वात्पार्श्व विलोलितः । त्रिपताकोऽपरः कर्णे करिहस्तः प्रकीर्तितः

samunnato latAhastaH pArshvAtpArshva vilolitaH | tripatAko.aparaH karNe karihastaH prakIrtitaH

कटिशीर्षनिविष्टाग्रौ त्रिपताकौ यदा करौ । पक्षवञ्चितकौ हस्तौ तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः

kaTishIrShaniviShTAgrau tripatAkau yadA karau | pakShava~nchitakau hastau tadA j~neyau prayoktR^ibhiH

तावेव तु परावृत्तौ पक्षप्रद्योतकौ स्मृतौ । अधोमुखतलाविद्धौ ज्ञेयौ गरुडपक्षकौ

tAveva tu parAvR^ittau pakShapradyotakau smR^itau | adhomukhatalAviddhau j~neyau garuDapakShakau

हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ । तथा प्रसारितभुजौ दण्डपक्षाविति स्मृतौ

haMsapakShakR^itau hastau vyAvR^ittaparivartitau | tathA prasAritabhujau daNDapakShAviti smR^itau

ऊर्ध्वमण्डलिनौ हस्तावूर्ध्वदेशविवर्तनात् । तावेव पार्श्वविन्यस्तौ पार्श्वमण्डलिनौ स्मृतौ

UrdhvamaNDalinau hastAvUrdhvadeshavivartanAt | tAveva pArshvavinyastau pArshvamaNDalinau smR^itau

उद्वेष्टितौ भवेदेकौ द्वितीयश्चापवेष्टितः । भ्रमितावुरसः स्थाने ह्युरोमण्डलिनौ स्मृतौ

udveShTitau bhavedekau dvitIyashchApaveShTitaH | bhramitAvurasaH sthAne hyuromaNDalinau smR^itau

अलपल्लवकारालावुरोद्वभ्रमणक्रमात् । पार्श्वावर्तश्च विज्ञेयावुरः पार्श्वार्धमण्डलौ

alapallavakArAlAvurodvabhramaNakramAt | pArshvAvartashcha vij~neyAvuraH pArshvArdhamaNDalau

हस्तौ तु मणीबन्धान्ते कुञ्चितावञ्चितौ यदा । खटकाख्यौ तु तौ स्यातां मुष्टिकस्वस्तिकौ तदा

hastau tu maNIbandhAnte ku~nchitAva~nchitau yadA | khaTakAkhyau tu tau syAtAM muShTikasvastikau tadA

पद्मकोशौ यदा हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ । नलिनीपद्मकोशौ तु तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः

padmakoshau yadA hastau vyAvR^ittaparivartitau | nalinIpadmakoshau tu tadA j~neyau prayoktR^ibhiH

करावुद्वेष्टिताग्रौ तु प्रविधायालपल्लवौ । ऊर्ध्वप्रसरिताविद्धौ कर्तव्यावुल्बणाविति

karAvudveShTitAgrau tu pravidhAyAlapallavau | UrdhvaprasaritAviddhau kartavyAvulbaNAviti

पल्लवौ च शिरोदेशे सम्प्राप्तौ ललितौ स्मृतौ । कर्पूरस्वस्तिकगतौ लताख्यौ वलिताविति

pallavau cha shirodeshe samprAptau lalitau smR^itau | karpUrasvastikagatau latAkhyau valitAviti

करणे तु प्रयोक्तव्यो नृत्तहस्तो विशेषतः । तथार्थाभिनये चैव पताकायाः प्रयोक्तृभिः

karaNe tu prayoktavyo nR^ittahasto visheShataH | tathArthAbhinaye chaiva patAkAyAH prayoktR^ibhiH

संकरोऽपि भवेत्तेषां प्रयोगोऽर्थवशात्पुनः । प्राधान्येन पुनः संज्ञा नाट्ये नृत्ते करेष्विह

sa.nkaro.api bhavetteShAM prayogo.arthavashAtpunaH | prAdhAnyena punaH sa.nj~nA nATye nR^itte kareShviha

वियुताः संयुताश्चैव नृत्तहस्ताः प्रकीर्तिताः । अतः परं प्रवक्ष्यामि करान् करणसंश्रयान्

viyutAH saMyutAshchaiva nR^ittahastAH prakIrtitAH | ataH paraM pravakShyAmi karAn karaNasaMshrayAn

सर्वेषामेव हस्तानां नाट्यहस्तनिदेशिभिः । विधातव्या प्रयत्नेन करणं तु चतुर्विधम्

sarveShAmeva hastAnAM nATyahastanideshibhiH | vidhAtavyA prayatnena karaNaM tu chaturvidham

अपवेष्टितमेकं स्यात् उद्वेष्टितमथापरम् । व्यावर्तितं तृतीयं तु चतुर्थं परिवर्तितम्

apaveShTitamekaM syAt udveShTitamathAparam | vyAvartitaM tR^itIyaM tu chaturthaM parivartitam

आवेष्ट्यन्ते यदङ्गुल्यस्तर्जनाद्या यथाक्रमम् । अभ्यन्तरेण करणं तदावेष्टितमुच्यते

AveShTyante yada~NgulyastarjanAdyA yathAkramam | abhyantareNa karaNaM tadAveShTitamuchyate

उद्वेष्ट्यन्ते यदङ्गुल्यः तर्जन्याद्या बहिर्मुखम् । क्रमशः करणं विप्रास्तदुद्वेष्टितमुच्यते

udveShTyante yada~NgulyaH tarjanyAdyA bahirmukham | kramashaH karaNaM viprAstadudveShTitamuchyate

आवर्त्यन्ते कनिष्ठाद्या ह्यङ्गुल्योऽभ्यन्तरेण तु । यथा क्रमेण करणं तद् व्यावर्तितमुच्यते

Avartyante kaniShThAdyA hya~Ngulyo.abhyantareNa tu | yathA krameNa karaNaM tad vyAvartitamuchyate

उद्वर्त्यन्ते कनिष्ठाद्या बाह्यतः क्रमशो यदा । अङ्गुल्यः करणं विप्रास्तदुक्तं परिवर्तितम्

udvartyante kaniShThAdyA bAhyataH kramasho yadA | a~NgulyaH karaNaM viprAstaduktaM parivartitam

नृत्तेऽभिनययोगे वा पाणिभिर्वर्तनाश्रये । मुखभ्रुनेत्रयुक्तानि करणानि प्रयोजयेत्

nR^itte.abhinayayoge vA pANibhirvartanAshraye | mukhabhrunetrayuktAni karaNAni prayojayet

तिर्यक्तथोर्ध्वसंस्थो ह्यधोमुखश्चाञ्चितोऽपविद्धस्तु । मण्डलगतिस्तथा स्वस्तिकश्च पृष्ठानुसारि च

tiryaktathordhvasaMstho hyadhomukhashchA~nchito.apaviddhastu | maNDalagatistathA svastikashcha pR^iShThAnusAri cha

उद्वेष्टितः प्रसारित इत्येते वै स्मृताः प्रकारास्तु । बाह्वोरिति करणगता विज्ञेया नित्यं नृत्तप्रयोक्तृभिः

udveShTitaH prasArita ityete vai smR^itAH prakArAstu | bAhvoriti karaNagatA vij~neyA nityaM nR^ittaprayoktR^ibhiH

हस्तानां करणविधिर्मया समासेन निगदितो विप्राः । अत ऊर्ध्वं व्याख्यास्ये हृदयोदरपार्श्वकर्माणि

hastAnAM karaNavidhirmayA samAsena nigadito viprAH | ata UrdhvaM vyAkhyAsye hR^idayodarapArshvakarmANi

आभुग्नमथ निर्भुग्नं तथा चैव प्रकम्पितम् । उद्वाहितं समं चैव उरः पञ्चविधं स्मृतम्

Abhugnamatha nirbhugnaM tathA chaiva prakampitam | udvAhitaM samaM chaiva uraH pa~nchavidhaM smR^itam

निम्नमुन्नतपृष्ठं च व्याभुग्नांसं श्लथं क्वचित् आभुग्नं तदुरो ज्ञेयं कर्म चास्य निबोधत

nimnamunnatapR^iShThaM cha vyAbhugnAMsaM shlathaM kvachit AbhugnaM taduro j~neyaM karma chAsya nibodhata

संभ्रमविषादमूर्च्छाशोकभयव्याधिहृदयशल्येषु । कार्यं शीतस्पर्शे वर्षे लाजान्वितेऽर्थवशात्

sa.mbhramaviShAdamUrchChAshokabhayavyAdhihR^idayashalyeShu | kAryaM shItasparshe varShe lAjAnvite.arthavashAt

स्तब्धं च निम्नपृष्ठं च निर्भुग्नांसं समुन्नतम् । उरो निर्भुग्नमेतद्धि कर्म चास्य निबोधत

stabdhaM cha nimnapR^iShThaM cha nirbhugnAMsaM samunnatam | uro nirbhugnametaddhi karma chAsya nibodhata

स्तम्भे मानग्रहणे विस्मयदृष्टे च सत्यवचने च । अहमिति च दर्पवचने गर्वोत्सेके तु कर्तव्यम्

stambhe mAnagrahaNe vismayadR^iShTe cha satyavachane cha | ahamiti cha darpavachane garvotseke tu kartavyam

[दीर्घनिश्वसिते चैव जृम्भणे मोटने तथा । बिब्बोके च पुनः स्त्रीणां तद्विज्ञेयं प्रयोक्तृभिः ]

bibboke cha punaH strINAM tadvij~neyaM prayoktR^ibhiH ##]##

ऊर्ध्वोत्क्षेपैरुरो यत्र निरन्तरकृतैः कृतम् । प्रकम्पितं तु विज्ञेयमुरो नाट्यप्रयोक्तृभिः

UrdhvotkShepairuro yatra nirantarakR^itaiH kR^itam | prakampitaM tu vij~neyamuro nATyaprayoktR^ibhiH

हसितरुदितादिसंभ्रमभयश्रमव्याधिपीडितार्थेषु । नानाभावोपगतं कार्यमुरो नाट्ययोगेषु

hasitaruditAdisaMbhramabhayashramavyAdhipIDitArtheShu | nAnAbhAvopagataM kAryamuro nATyayogeShu

हसितरुदितेषु कार्ये श्रमे भये श्वसकाशयोश्चैव । हिक्कादुःखे च तथा नाट्यज्ञैरर्थयोगेन

hasitaruditeShu kArye shrame bhaye shvasakAshayoshchaiva | hikkAduHkhe cha tathA nATyaj~nairarthayogena

उद्वाहितमूर्ध्वगतमुरो ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः । दीर्घोच्छ्वसनता लोके जृम्भनादिषु चेक्ष्यते

udvAhitamUrdhvagatamuro j~neyaM prayoktR^ibhiH | dIrghochChvasanatA loke jR^imbhanAdiShu chekShyate

सर्वैः ससौष्ठवैरङ्गैश्चतुरस्रकृतैः कृतम् । उरः समन्। तु विज्ञेयं स्वस्थं सौष्ठवसंयुतम्

sarvaiH sasauShThavaira~NgaishchaturasrakR^itaiH kR^itam | uraH saman. tu vij~neyaM svasthaM sauShThavasaMyutam

एतदुक्तं मय सम्यगरसस्तु विकल्पनम् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पार्श्वयोरिह लक्षणम्

etaduktaM maya samyagarasastu vikalpanam | ata UrdhvaM pravakShyAmi pArshvayoriha lakShaNam

नतं समुन्नतं चैव प्रसारितविवर्तितो । तथापसृतमेवं तु पार्श्वयोः कर्म पञ्चधा

nataM samunnataM chaiva prasAritavivartito | tathApasR^itamevaM tu pArshvayoH karma pa~nchadhA

कटिर्भवेत्तु व्याभुग्ना पार्श्वमाभुग्नमेव च । तथैवापसृतांसं च किञ्चित्पार्श्वनतं स्मृतम्

kaTirbhavettu vyAbhugnA pArshvamAbhugnameva cha | tathaivApasR^itAMsaM cha ki~nchitpArshvanataM smR^itam

तस्यैव चापरं पार्श्वं विपरीतं तु युक्तितः । कटीपार्श्वभुजांसैश्चाभ्युन्नतैरुतं भवेत्

tasyaiva chAparaM pArshvaM viparItaM tu yuktitaH | kaTIpArshvabhujAMsaishchAbhyunnatairutaM bhavet

आयामनादुभयतः पाश्वयोः स्यात् प्रसारितम् । परिवर्तात्रिकस्यापि विवर्तितमिहेष्यते

AyAmanAdubhayataH pAshvayoH syAt prasAritam | parivartAtrikasyApi vivartitamiheShyate

विवर्तितापनयनाद् भवेदपसृतं पुनः । पार्श्वलक्षणमित्युक्तं विनियोगं निबोधत

vivartitApanayanAd bhavedapasR^itaM punaH | pArshvalakShaNamityuktaM viniyogaM nibodhata

उपसर्पे नतं कार्यमुन्नतं चापसर्पणे । प्रसारितं प्रहर्षादौ परिवृत्ते विवर्तितम्

upasarpe nataM kAryamunnataM chApasarpaNe | prasAritaM praharShAdau parivR^itte vivartitam

विनिवृत्ते त्वपसृतं पार्श्वमर्थवशाद्भवेत् । एतानि पार्श्वकर्माणि जठरस्य निबोधत

vinivR^itte tvapasR^itaM pArshvamarthavashAdbhavet | etAni pArshvakarmANi jaTharasya nibodhata

क्षामं खल्वं च पूर्णं च सम्प्रोक्तमुदरं त्रिधा । तनु क्षामं नतं खल्वं पूर्णमाध्मातमुच्यते

kShAmaM khalvaM cha pUrNaM cha samproktamudaraM tridhA | tanu kShAmaM nataM khalvaM pUrNamAdhmAtamuchyate

क्षामं हास्येऽथ रुदिते निःश्वासे जृम्भने भवेत् । व्याधिते तपसि श्रान्ते क्षुधार्ते खल्वमिष्यते

kShAmaM hAsye.atha rudite niHshvAse jR^imbhane bhavet | vyAdhite tapasi shrAnte kShudhArte khalvamiShyate

पूर्णमुच्छ्वसिते स्थूले व्याधितात्यशनादिषु । इत्येतदुदरं प्रोक्तं कट्याः कर्म निबोधत

pUrNamuchCh.hvasite sthUle vyAdhitAtyashanAdiShu | ityetadudaraM proktaM kaTyAH karma nibodhata

अन्ये तु क्षामं खल्वं समं पूर्णमुदरं स्याच्चतुर्विधम् । छिना चैव निवृत्ता च रेचिता कम्पिता तथा । उद्वाहिता चैव कटी नाट्ये नृत्ते च पञ्चधा

anye tu kShAmaM khalvaM samaM pUrNamudaraM syAchchaturvidham | ChinA chaiva nivR^ittA cha rechitA kampitA tathA | udvAhitA chaiva kaTI nATye nR^itte cha pa~nchadhA

कटी मध्यस्य वलनात्च्छिना सम्परिकीर्तिता । पराङ्ग्मुखस्याभिमुखी निवृत्ता स्यान्निवर्तिता

kaTI madhyasya valanAtchChinA samparikIrtitA | parA~NgmukhasyAbhimukhI nivR^ittA syAnnivartitA

सर्वतो भ्रमणाच्चापि विज्ञेया रेचिता कटी । तिर्यग्गतागता क्षिप्ता कटी ज्ञेया प्रकम्पिता

sarvato bhramaNAchchApi vij~neyA rechitA kaTI | tiryaggatAgatA kShiptA kaTI j~neyA prakampitA

नितम्बपार्श्वोद्वहनात् शनेइरुद्वाहिता कटी । कटीकर्म मया प्रोक्तं विनियोगं निबोधत

nitambapArshvodvahanAt shaneirudvAhitA kaTI | kaTIkarma mayA proktaM viniyogaM nibodhata

छिन्ना व्यायामसम्भ्रान्तव्यावृत्तप्रेक्षणादिषु । निवृत्ता वर्तने चैव रेचिता भ्रमणादिषु

ChinnA vyAyAmasambhrAntavyAvR^ittaprekShaNAdiShu | nivR^ittA vartane chaiva rechitA bhramaNAdiShu

कुब्जवामननीचानां गतौ कार्या प्रकम्पिता । स्थूलेषूद्वाहिओता योज्या स्त्रीणां लीलागतेषु च

kubjavAmananIchAnAM gatau kAryA prakampitA | sthUleShUdvAhiotA yojyA strINAM lIlAgateShu cha

कम्पनं वलनं चैव स्तम्भनोद्वर्तने तथा । निवर्तनं च पञ्चैतान्यूरुकर्माणि कारयेत्

kampanaM valanaM chaiva stambhanodvartane tathA | nivartanaM cha pa~nchaitAnyUrukarmANi kArayet

नमनोन्नमनात्पार्ष्णेर्मुहुः स्यादूरुकम्पनम् । गच्छेदभ्यन्तरं जानु यत्र तद्वलनं स्मृतम्

namanonnamanAtpArShNermuhuH syAdUrukampanam | gachChedabhyantaraM jAnu yatra tadvalanaM smR^itam

स्तम्भनं चापि विज्ञेयमपविद्धक्रियात्मकम् । वलिताविद्धकरणादूर्वोरुद्वर्तनं स्मृतम्

stambhanaM chApi vij~neyamapaviddhakriyAtmakam | valitAviddhakaraNAdUrvorudvartanaM smR^itam

पार्ष्णिरभ्यन्तरं गच्छेद्यत्र तत्तु निवर्तनम् । गतिष्वधमपात्रणां भये चापि हि कम्पनम्

pArShNirabhyantaraM gachChedyatra tattu nivartanam | gatiShvadhamapAtraNAM bhaye chApi hi kampanam

वलनं चैव हि कर्तव्यं स्त्रीणां स्वैरपरिक्रमे । साध्वसे च विषादे च स्तम्भनं तु प्रयोजयेत्

valanaM chaiva hi kartavyaM strINAM svairaparikrame | sAdhvase cha viShAde cha stambhanaM tu prayojayet

व्यायामे ताण्डवे चैव कार्यमुद्वर्तनं बुधैः । निवर्तनं तु कर्तव्यं सम्भ्रादिपरिभ्रमे

vyAyAme tANDave chaiva kAryamudvartanaM budhaiH | nivartanaM tu kartavyaM sambhrAdiparibhrame

यथादर्शनमन्यच्च लोकाद् ग्राह्यं प्रयोक्तृभिः । इत्यूर्व्रोर्लक्षणं प्रोक्तं जङ्घायास्तु निबोधत

yathAdarshanamanyachcha lokAd grAhyaM prayoktR^ibhiH | ityUrvrorlakShaNaM proktaM ja~NghAyAstu nibodhata

आवर्तितं नतं क्षिप्तमुद्वाहितमथापि च । परिवृत्तं तथा चैव जङ्घाकर्माणि पञ्चधा

AvartitaM nataM kShiptamudvAhitamathApi cha | parivR^ittaM tathA chaiva ja~NghAkarmANi pa~nchadhA

वामो दक्षिणपार्श्वेन दक्षिणश्चापि वामतः । पादो यत्र व्रजेद्विप्राः तदावर्तितमुच्यते

vAmo dakShiNapArshvena dakShiNashchApi vAmataH | pAdo yatra vrajedviprAH tadAvartitamuchyate

जङ्घास्वस्तिकयोगेन क्रमादावर्तितं नयेत् । जानुनः कुञ्चनाच्चैव नतं ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः । विक्षेपाच्चैव जङ्घायाः क्षिप्तमित्यभिधीयते

ja~NghAsvastikayogena kramAdAvartitaM nayet | jAnunaH ku~nchanAchchaiva nataM j~neyaM prayoktR^ibhiH | vikShepAchchaiva ja~NghAyAH kShiptamityabhidhIyate

[नतं स्याज्जानुनमनात् क्षिप्तं विक्षेपणाद् बहि] । उद्वाहितं च विज्ञेयमूर्ध्वमूद्वाहनादपि । प्रतीपनयनं यत्तु परिवृत्तं तदुच्यते

udvAhitaM cha vij~neyamUrdhvamUdvAhanAdapi | pratIpanayanaM yattu parivR^ittaM taduchyate

आवर्तितं प्रयोक्तव्यं विदूषकपरिक्रमे । नतं चापि हि कर्तव्यं स्थानासनगतादिषु

AvartitaM prayoktavyaM vidUShakaparikrame | nataM chApi hi kartavyaM sthAnAsanagatAdiShu

क्षिप्तं व्यायामयोगेषु ताण्डवे च प्रयुज्यते । तथा चोद्वाहितं कुर्यादाविद्धगमनादिषु

kShiptaM vyAyAmayogeShu tANDave cha prayujyate | tathA chodvAhitaM kuryAdAviddhagamanAdiShu

ताण्डवेषु प्रयोक्तव्यं परिवृत्तं प्रयोक्तृभिः । इत्येतज्जङ्घयोः कर्म पादयोस्तु निबोधत

tANDaveShu prayoktavyaM parivR^ittaM prayoktR^ibhiH | ityetajja~NghayoH karma pAdayostu nibodhata

उद्घट्टितः समश्चैव तथाग्रतलसञ्चरः । अञ्चितः कुञ्चितश्चैव पादः पञ्चविध स्मृतः

udghaTTitaH samashchaiva tathAgratalasa~ncharaH | a~nchitaH ku~nchitashchaiva pAdaH pa~nchavidha smR^itaH

स्थित्वा पादतलाग्रेण पार्ष्णिर्भूमौ निपात्यते । यस्य पादस्य करणे भवेदुद्घट्टितस्तु सः

sthitvA pAdatalAgreNa pArShNirbhUmau nipAtyate | yasya pAdasya karaNe bhavedud.hghaTTitastu saH

अयमुद्वेष्टितकरणे त्वनुकरणार्थं प्रयोगमासाद्य । द्रुतमध्यमप्रचारः सकृदसकृदा प्रयोक्तव्यः

ayamud.hveShTitakaraNe tvanukaraNArthaM prayogamAsAdya | drutamadhyamaprachAraH sakR^idasakR^idA prayoktavyaH

स्वभावरचिते भूमौ समस्थाने च यो भवेत् । समः पादः स विज्ञेयः स्वभावाभिनयाश्रयः

svabhAvarachite bhUmau samasthAne cha yo bhavet | samaH pAdaH sa vij~neyaH svabhAvAbhinayAshrayaH

स्थिरस्वभावाभिनये नानाकरणसंश्रये । चलितश्च पुनः कार्यो विधिज्ञैः पादरेचिते

sthirasvabhAvAbhinaye nAnAkaraNasaMshraye | chalitashcha punaH kAryo vidhij~naiH pAdarechite

समस्यैव यदा पार्ष्णिः पादस्याभ्यन्तरे भवेत् । बहिः पार्श्वस्थितोऽङ्गुष्ठस्त्र्यश्रपादस्तु स स्मृतः

samasyaiva yadA pArShNiH pAdasyAbhyantare bhavet | bahiH pArshvasthito.a~NguShThastryashrapAdastu sa smR^itaH

त्यक्त्वा (कृत्वा?) समपदं स्थानमश्वक्रान्ते तथैव च । स्याद्विक्लवादिष्वर्थेषु त्र्यश्रः पादो यथाविधिः

tyaktvA ##(##kR^itvA##?)## samapadaM sthAnamashvakrAnte tathaiva cha | syAdviklavAdiShvartheShu tryashraH pAdo yathAvidhiH

अस्यैव समपादस्य पार्ष्णिरभ्यन्तरे भवेत् । त्र्यश्रपादः स विज्ञेयः स्थानकादिषु संश्रयः

asyaiva samapAdasya pArShNirabhyantare bhavet | tryashrapAdaH sa vij~neyaH sthAnakAdiShu saMshrayaH

उत्क्षिप्ता तु भवेत्पार्ष्णिः प्रसृतोङ्गुष्ठकस्तथा । अङ्गुल्यश्चाञ्चिताः सर्वा पादेऽग्रतलसञ्चरः

utkShiptA tu bhavetpArShNiH prasR^ito~NguShThakastathA | a~NgulyashchA~nchitAH sarvA pAde.agratalasa~ncharaH

तोदननिकुट्टने स्थितनिशुम्भने भूमिताडने भ्रमणे । विक्षेपविविधरेचकपार्ष्णिकृतागमनमेतेन

todananikuTTane sthitanishumbhane bhUmitADane bhramaNe | vikShepavividharechakapArShNikR^itAgamanametena

पार्ष्णिर्यस्याञ्चिता भूमौ पादमग्रतलं तथा । अङ्गुल्यश्चाञ्चिताः सर्वाः स पादस्त्वञ्चितः स्मृतः

pArShNiryasyA~nchitA bhUmau pAdamagratalaM tathA | a~NgulyashchA~nchitAH sarvAH sa pAdastva~nchitaH smR^itaH

पादाग्रतलसञ्चारे वर्तितोद्वर्तिते तथा । एव पादाहते कार्यो नानाभ्रमरकेषु च

pAdAgratalasa~nchAre vartitodvartite tathA | eva pAdAhate kAryo nAnAbhramarakeShu cha

उत्क्षिप्ता यस्य पार्ष्णी स्यादङ्गुल्यः कुङ्चितास्तथा । तथा कुञ्चितमध्यश्च स पादं कुञ्चितः स्मृतः

utkShiptA yasya pArShNI syAda~NgulyaH ku~NchitAstathA | tathA ku~nchitamadhyashcha sa pAdaM ku~nchitaH smR^itaH

उदत्तगमने चैव वर्तितोद्वर्तिते तथा । उत्क्षिप्ता तु भवेत्पार्ष्णिरङ्गुष्ठाग्रेण संस्थितः

udattagamane chaiva vartitodvartite tathA | utkShiptA tu bhavetpArShNira~NguShThAgreNa saMsthitaH

वामश्चैव स्वभावस्थः सूचीपादः प्रकीर्तितः । नृत्ते नूपुरकरणे प्रयोगस्तस्य कीर्त्यते

vAmashchaiva svabhAvasthaH sUchIpAdaH prakIrtitaH | nR^itte nUpurakaraNe prayogastasya kIrtyate

अतिक्रान्तक्रमे चैव पादमेतं प्रयोजयेत् । पादजङ्घोरुकरणं कर्म कार्य प्रयोक्तृभिः

atikrAntakrame chaiva pAdametaM prayojayet | pAdaja~NghorukaraNaM karma kArya prayoktR^ibhiH

पादस्य करणं सर्व जङ्घोरुकृतमिष्यते । यथा पादः प्रवर्तेत तथैवोरुः प्रवर्तते

pAdasya karaNaM sarva ja~NghorukR^itamiShyate | yathA pAdaH pravarteta tathaivoruH pravartate

अनयोः समानकरणात् पादचारी प्रयोजयेत् । इत्येतदङ्गजं प्रोक्तं लक्षणं कर्म चैव हि

anayoH samAnakaraNAt pAdachArI prayojayet | ityetada~NgajaM proktaM lakShaNaM karma chaiva hi

अतः परं प्रवक्ष्यामि चारीव्यायामलक्षणम्

ataH paraM pravakShyAmi chArIvyAyAmalakShaNam