भरतस्य वचः श्रुत्वा नाट्यसन्तानकारणम् । पुनरेवाब्रुवन्वाक्यमृषयो हृष्टमानसाः

bharatasya vachaH shrutvA nATyasantAnakAraNam | punarevAbruvanvAkyamR^iShayo hR^iShTamAnasAH

यथा नाट्यस्य जन्मेदं जर्जरस्य च सम्भवः । विघ्नानां शमनं चैव दैवतानां च पूजनम्

yathA nATyasya janmedaM jarjarasya cha sambhavaH | vighnAnAM shamanaM chaiva daivatAnAM cha pUjanam

तदस्माभिः श्रुतं सर्वं गृहीत्वा चावधारितम् । निखिलेन यथातत्त्वमिच्छामो वेदितुं पुनः

tadasmAbhiH shrutaM sarvaM gR^ihItvA chAvadhAritam | nikhilena yathAtattvamichChAmo vedituM punaH

पूर्वरङ्गं महातेजः सर्वलक्षणसंयुतम् । यथा बुद्ध्यामहे ब्रह्मंस्तथा व्याख्यातुमर्हसि

pUrvara~NgaM mahAtejaH sarvalakShaNasaMyutam | yathA buddhyAmahe brahmaMstathA vyAkhyAtumarhasi

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं पूर्वरङ्गविधिं प्रति

teShAM tu vachanaM shrutvA munInAM bharato muniH | pratyuvAcha punarvAkyaM pUrvara~NgavidhiM prati

पूर्वरङ्गं महाभागा गदतो मे निबोधत । पादभागाः कलाश्चैव परिवर्तास्तथैव च

pUrvara~NgaM mahAbhAgA gadato me nibodhata | pAdabhAgAH kalAshchaiva parivartAstathaiva cha

यस्माद्रङ्गे प्रयोगोऽयं पूर्वमेव प्रयुज्यते । तस्मादयं पूर्वरङ्गो विज्ञेयो द्विजसत्तमाः

yasmAdra~Nge prayogo.ayaM pUrvameva prayujyate | tasmAdayaM pUrvara~Ngo vij~neyo dvijasattamAH

अस्याङ्गानि तु कार्याणि यथावदनुपूर्वशः । तन्त्रीभाण्डसमायोअगैः पाठ्ययोगकृतैस्तथा

asyA~NgAni tu kAryANi yathAvadanupUrvashaH | tantrIbhANDasamAyoagaiH pAThyayogakR^itaistathA

प्रत्याहारोऽवतरणं तथा ह्यारम्भ एव च । आश्रावणा वक्त्रपाणिस्तथा च परिघट्टना

pratyAhAro.avataraNaM tathA hyArambha eva cha | AshrAvaNA vaktrapANistathA cha parighaT.hTanA

सङ्घोटना ततः कार्या मार्गासारितमेव च । ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तथैवासारतानि च

sa~NghoTanA tataH kAryA mArgAsAritameva cha | jyeShThamadhyakaniShThAni tathaivAsAratAni cha

एतानि तु बहिर्गीतान्यन्तर्यवनिकागतैः । प्रयोक्तृभिः प्रयोज्यानि तन्त्रीभाण्डकृतानि च

etAni tu bahirgItAnyantaryavanikAgataiH | prayoktR^ibhiH prayojyAni tantrIbhANDakR^itAni cha

ततः सर्वैस्तु कुतपैः संयुक्तानीह कारयेत् । विघट्य वै यवनिकां नृत्तपाठ्यकृतानि तु

tataH sarvaistu kutapaiH saMyuktAnIha kArayet | vighaTya vai yavanikAM nR^ittapAThyakR^itAni tu

गीतानां मद्रकादीनां योज्यमेकं तु गीतकम् । वर्धमानमथापीह ताण्डवं यत्र युज्यते

gItAnAM madrakAdInAM yojyamekaM tu gItakam | vardhamAnamathApIha tANDavaM yatra yujyate

ततश्चोत्थापनं कार्यं परिवर्तनमेव च । नान्दी शुष्कावकृष्टा च रङ्गद्वारं तथैव च

tatashchotthApanaM kAryaM parivartanameva cha | nAndI shuShkAvakR^iShTA cha ra~NgadvAraM tathaiva cha

चारि चैव ततः कार्या महाचारी तथैव च । त्रिकं प्ररोचनां चापि पूर्वरङ्गे भवन्ति हि

chAri chaiva tataH kAryA mahAchArI tathaiva cha | trikaM prarochanAM chApi pUrvara~Nge bhavanti hi

एतान्यङ्गानि कार्याणि पूर्वरङ्गविधौ द्विजाः । एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः

etAnya~NgAni kAryANi pUrvara~Ngavidhau dvijAH | eteShAM lakShaNamahaM vyAkhyAsyAmyanupUrvashaH

कुतपस्य तु विन्यासः प्रत्याहार इति स्मृतः । तथावतरणं प्रोक्तं गायिकानां निवेशनम्

kutapasya tu vinyAsaH pratyAhAra iti smR^itaH | tathAvataraNaM proktaM gAyikAnAM niveshanam

परिगीतक्रियारम्भ आरम्भ इति कीर्तितः । आतोद्यरञ्जनार्थं तु भवेदाश्रावणाविधिः

parigItakriyArambha Arambha iti kIrtitaH | Atodyara~njanArthaM tu bhavedAshrAvaNAvidhiH

वाद्यवृत्तिविभागार्थं वक्त्रपाणिर्विधीयते । तन्त्र्योजःकरणार्थं तु भवेच्च परिघट्टना

vAdyavR^ittivibhAgArthaM vaktrapANirvidhIyate | tantryojaHkaraNArthaM tu bhavechcha parighaTTanA

तथा पाणिविभागार्थं भवेत्संघोटनाविधिः । तन्त्रीभाण्डसमायोगान्मार्गासारितमिष्यते

tathA pANivibhAgArthaM bhavetsa.nghoTanAvidhiH | tantrIbhANDasamAyogAnmArgAsAritamiShyate

कलापातविभागार्थं भवेदासारितक्रिया । कीर्तनाद्देवतानां च ज्ञेयो गीतविधिस्तथा

kalApAtavibhAgArthaM bhavedAsAritakriyA | kIrtanAddevatAnAM cha j~neyo gItavidhistathA

[अतः परं प्रवक्ष्यमि ह्युत्थापनविधिक्रियाम् ।] यस्मादुत्थापयन्त्यत्र प्रयोगं नान्दिपाठकाः । पूर्वमेव तु रङ्गेऽस्मिंस्तस्मादुत्थापनं स्मृतम्

yasmAdutthApayantyatra prayogaM nAndipAThakAH | pUrvameva tu ra~Nge.asmiMstasmAdutthApanaM smR^itam

यस्माच्च लोकपालानां परिवृत्य चतुर्दिशम् । वन्दनानि प्रकुर्वन्ति तस्माच्च परिवर्तनम्

yasmAchcha lokapAlAnAM parivR^itya chaturdisham | vandanAni prakurvanti tasmAchcha parivartanam

आशीर्वचनसंयुक्ता नित्यं यस्मात्प्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति संज्ञिता

AshIrvachanasaMyuktA nityaM yasmAtprayujyate | devadvijanR^ipAdInAM tasmAnnAndIti sa.nj~nitA

अत्र शुष्काक्षरैरेव ह्यवकृष्टा ध्रुवा यतः । तस्माच्छुष्कावकृष्टेयं जर्जरश्लोकदर्शिता

atra shuShkAkSharaireva hyavakR^iShTA dhruvA yataH | tasmAchChuShkAvakR^iShTeyaM jarjarashlokadarshitA

यस्मादभिनयस्त्वत्र प्रथमं ह्यवतार्यते । रङ्गद्वारमतो ज्ञेयं वागङ्गाभिनयात्मकम्

yasmAdabhinayastvatra prathamaM hyavatAryate | ra~NgadvAramato j~neyaM vAga~NgAbhinayAtmakam

श‍ृङ्गारस्य प्रचरणाच्चारी सम्परिकीर्तिता । रौद्रप्रचरणाच्चापि महाचारीति कीर्तिता

shR^i~NgArasya pracharaNAchchArI samparikIrtitA | raudrapracharaNAchchApi mahAchArIti kIrtitA

विदूषकः सूत्रधारस्तथा वै पारिपार्श्वकः । यत्र कुर्वन्ति सञ्जल्पं तच्चापि त्रिगतं मतम्

vidUShakaH sUtradhArastathA vai pAripArshvakaH | yatra kurvanti sa~njalpaM tachchApi trigataM matam

उपक्षेपेण काव्यस्य हेतुयुक्तिसमाश्रया । सिद्धेनामन्त्रणा या तु विज्ञेया स प्ररोचना

upakShepeNa kAvyasya hetuyuktisamAshrayA | siddhenAmantraNA yA tu vij~neyA sa prarochanA

अतः परं प्रवक्ष्यामि ह्याश्रावणविधिक्रियाम् । बहिर्गीतविधौ सम्यगुत्पत्तिं कारणं तथा

ataH paraM pravakShyAmi hyAshrAvaNavidhikriyAm | bahirgItavidhau samyagutpattiM kAraNaM tathA

चित्रदक्षिणवृतौ तु सप्तरूपे प्रवर्तिते । सोपोहने सनिर्गीते देवस्तुत्यभिनन्दिते

chitradakShiNavR^itau tu saptarUpe pravartite | sopohane sanirgIte devastutyabhinandite

नारदाद्यैस्तु गन्धर्वैः सभायां देवदानवाः । निर्गीतं श्राविताः सम्यग्लयतालसमन्वितम्

nAradAdyaistu gandharvaiH sabhAyAM devadAnavAH | nirgItaM shrAvitAH samyaglayatAlasamanvitam

तच्छ्रुत्वा तु सुखं गानं देवस्तुत्यभिनन्दितम् अभवन्क्षुभिताः सर्वे मात्सर्याद्दैत्यराक्षसाः

tachChrutvA tu sukhaM gAnaM devastutyabhinanditam abhavankShubhitAH sarve mAtsaryAddaityarAkShasAH

सम्प्रधार्य च तेऽन्योन्यमित्यवोचन्नवस्थिताः । निर्गीतं तु सवादित्रमिदं गृह्णीमहे वयम्

sampradhArya cha te.anyonyamityavochannavasthitAH | nirgItaM tu savAditramidaM gR^ihNImahe vayam

सप्तरूपेण सन्तुष्टा देवाः कर्मानुकीर्तनात् । वयं गृह्णीम निर्गीतं तुष्यामोऽत्रैव सर्वदा

saptarUpeNa santuShTA devAH karmAnukIrtanAt | vayaM gR^ihNIma nirgItaM tuShyAmo.atraiva sarvadA

ते तत्र तुष्टा दैत्यास्तु साधयन्ति पुनः पुनः । रुष्टाश्चापि ततो देवाः प्रत्यभाषन्त नारदम्

te tatra tuShTA daityAstu sAdhayanti punaH punaH | ruShTAshchApi tato devAH pratyabhAShanta nAradam

एते तुष्यन्ति निर्गीते दानवा सह राक्षसैः । प्रणश्यतु प्रयोगोऽयं कथं वा मन्यते भवान्

ete tuShyanti nirgIte dAnavA saha rAkShasaiH | praNashyatu prayogo.ayaM kathaM vA manyate bhavAn

देवानां वचनं श्रुत्वा नारदो वाक्यमब्रवीत् । धातुवाद्याश्रयकृतं निर्गीतं मा प्रणश्यतु

devAnAM vachanaM shrutvA nArado vAkyamabravIt | dhAtuvAdyAshrayakR^itaM nirgItaM mA praNashyatu

किन्तूपोहनसंयुक्तं धातुवाद्यविभूषितम् । भविष्यतीदं निर्गीतं सप्तरूपविधानतः

kintUpohanasaMyuktaM dhAtuvAdyavibhUShitam | bhaviShyatIdaM nirgItaM saptarUpavidhAnataH

निर्गीतेनावबद्धाश्च दैत्यदानवराक्षसाः । न क्षोभं न विघातं च करिष्यन्तीह तोषिताः

nirgItenAvabaddhAshcha daityadAnavarAkShasAH | na kShobhaM na vighAtaM cha kariShyantIha toShitAH

एवं निर्गीतमेतत्तु दैत्यानां स्पर्धया द्विजाः । देवानां बहुमानेन बहिर्गीतमिति स्मृतम्

evaM nirgItametattu daityAnAM spardhayA dvijAH | devAnAM bahumAnena bahirgItamiti smR^itam

धातुभिश्चित्रवीणायां गुरुलघ्वक्षरान्वितम् । वर्णालङ्कारसंयुक्तं प्रयोक्तव्यं बुधैरथ

dhAtubhishchitravINAyAM gurulaghvakSharAnvitam | varNAla~NkArasaMyuktaM prayoktavyaM budhairatha

निर्गीतं गेयते यस्मादपदं वर्णयोजनात् । असूयया च देवानां बहिर्गीतमिदं स्मृतम्

nirgItaM geyate yasmAdapadaM varNayojanAt | asUyayA cha devAnAM bahirgItamidaM smR^itam

निर्गीतं यन्मया प्रोक्तं सप्तरूपसमन्वितम् । उत्थापनादिकं यच्च तस्य कारणमुच्यते

nirgItaM yanmayA proktaM saptarUpasamanvitam | utthApanAdikaM yachcha tasya kAraNamuchyate

आश्रावणायां युक्तायां दैत्यास्तुष्यन्ति नित्यशः । वक्त्रपाणौ कृते चैव नित्यं तुष्यन्ति दानवाः

AshrAvaNAyAM yuktAyAM daityAstuShyanti nityashaH | vaktrapANau kR^ite chaiva nityaM tuShyanti dAnavAH

परिघट्टनया तुष्टा युक्तायां राक्षसां गणाः । सङ्घोटनक्रियायां च तुष्यन्त्यपि च गुह्यकाः

parighaT.hTanayA tuShTA yuktAyAM rAkShasAM gaNAH | sa~NghoTanakriyAyAM cha tuShyantyapi cha guhyakAH

मार्गासारितमासाद्य तुष्टा यक्षा भवन्ति हि । गीतकेषु प्रयुक्तेषु देवास्तुष्यन्ति नित्यशः

mArgAsAritamAsAdya tuShTA yakShA bhavanti hi | gItakeShu prayukteShu devAstuShyanti nityashaH

वर्धमाने प्रयुक्ते तु रुद्रस्तुष्यति सानुगः । तथा चोत्थापने युक्ते ब्रह्मा तुष्टो भवेदिह

vardhamAne prayukte tu rudrastuShyati sAnugaH | tathA chotthApane yukte brahmA tuShTo bhavediha

तुष्यन्ति लोकपालाश्च प्रयुक्ते परिवर्तने । नान्दीप्रयोगेऽथ कृते प्रीतो भवति चन्द्रमाः

tuShyanti lokapAlAshcha prayukte parivartane | nAndIprayoge.atha kR^ite prIto bhavati chandramAH

युक्तायामवकृष्टायां प्रीता नागा भवन्ति हि । तथा शुष्कावकृष्टायां प्रीतः पितृगणो भवेत्

yuktAyAmavakR^iShTAyAM prItA nAgA bhavanti hi | tathA shuShkAvakR^iShTAyAM prItaH pitR^igaNo bhavet

रङ्गद्वारे प्रयुक्ते तु विष्णुः प्रीतो भवेदिह । जर्जरस्य प्रयोगे तु तुष्टा विघ्नविनायकाः

ra~NgadvAre prayukte tu viShNuH prIto bhavediha | jarjarasya prayoge tu tuShTA vighnavinAyakAH

तथा चार्या प्रयुक्तायामुमा तुष्टा भवेदिह । महाचार्या प्रयुक्तायां तुष्टो भूतगणो भवेत्

tathA chAryA prayuktAyAmumA tuShTA bhavediha | mahAchAryA prayuktAyAM tuShTo bhUtagaNo bhavet

आश्रावणादिचार्यन्तमेतद्दैवतपूजनम् । पूर्वरङ्गे मया ख्यातं तथा चाङ्गविकल्पनम्

AshrAvaNAdichAryantametaddaivatapUjanam | pUrvara~Nge mayA khyAtaM tathA chA~Ngavikalpanam

देवस्तुष्यन्ति यो येन यस्य यन्मनसः प्रियम् । तत्तथा पूर्वरङ्गे तु मया प्रोकं द्विजोत्तमाः

devastuShyanti yo yena yasya yanmanasaH priyam | tattathA pUrvara~Nge tu mayA prokaM dvijottamAH

सर्वदैवतपूजार्हं सर्वदैवतपूजनम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं पूर्वरङ्गप्रवर्तनम्

sarvadaivatapUjArhaM sarvadaivatapUjanam | dhanyaM yashasyamAyuShyaM pUrvara~Ngapravartanam

दैत्यदानवतुष्ट्यर्थं सर्वेषां च दिवौकसाम् । निर्गीतानि सगीतानि पूर्वरङ्गकृतानि तु

daityadAnavatuShTyarthaM sarveShAM cha divaukasAm | nirgItAni sagItAni pUrvara~NgakR^itAni tu

[या विद्या यानि शिल्पानि या गतिर्यश्च चेष्टितम् । लोकालोकस्य जगतस्तदस्मिन्नाटकाश्रये ॥ ] निर्गीतानां सगीतानां वर्धमानस्य चैव हि । ध्रुवाविधाने वक्ष्यामि लक्षणं कर्म चैव हि

lokAlokasya jagatastadasminnATakAshraye || ##]## nirgItAnAM sagItAnAM vardhamAnasya chaiva hi | dhruvAvidhAne vakShyAmi lakShaNaM karma chaiva hi

प्रयुज्य गीतकविधिं वर्धमानमथापि च । गीतकान्ते ततश्चापि कार्या ह्युत्थापनी ध्रुवा

prayujya gItakavidhiM vardhamAnamathApi cha | gItakAnte tatashchApi kAryA hyutthApanI dhruvA

अदौ द्वे च चतुर्थं चाप्यष्टमैकादशे तथा । गुर्वक्षराणि जानीयत्पादे ह्येकादशे तथा

adau dve cha chaturthaM chApyaShTamaikAdashe tathA | gurvakSharANi jAnIyatpAde hyekAdashe tathA

चतुष्पदा भवेत्सा तु चतुरश्रा तथैव च । चतुर्भिस्सन्निपातैश्च त्रिलया त्रियतिस्तथा

chatuShpadA bhavetsA tu chaturashrA tathaiva cha | chaturbhissannipAtaishcha trilayA triyatistathA

परिवर्ताश्च चत्वारः पाणयस्त्रय एव च । जात्या चैव हि विश्लोका तां च तालेन योजयेत्

parivartAshcha chatvAraH pANayastraya eva cha | jAtyA chaiva hi vishlokA tAM cha tAlena yojayet

शम्या तु द्विकला कार्या तलो द्विकल एव च । पुनश्चैककला शम्या सन्निपातः कलात्रयम्

shamyA tu dvikalA kAryA talo dvikala eva cha | punashchaikakalA shamyA sannipAtaH kalAtrayam

एवमष्टकलः कार्यः सन्निपातो विअचक्षणैः । चत्वारः सन्निपाताश्च परिवर्तः स उच्यते

evamaShTakalaH kAryaH sannipAto viachakShaNaiH | chatvAraH sannipAtAshcha parivartaH sa uchyate

पूर्वं स्थितलयः कार्यः परिवर्तो विचक्षणैः । तृतीये सन्निपाते तु तस्या भाण्डग्रहो भवेत्

pUrvaM sthitalayaH kAryaH parivarto vichakShaNaiH | tR^itIye sannipAte tu tasyA bhANDagraho bhavet

एकस्मिन्परिवर्ते तु गते प्राप्ते द्वितीयके । कार्यं मध्यलये तज्ज्ञैः सूत्रधारप्रवेशनम्

ekasminparivarte tu gate prApte dvitIyake | kAryaM madhyalaye tajj~naiH sUtradhArapraveshanam

पुष्पाञ्जलिं समादाय रक्षामङ्गलसंस्कृताः । शुद्धवस्त्राः सुमनसस्तथा चाद्भुतदृष्टयः

puShpA~njaliM samAdAya rakShAma~NgalasaMskR^itAH | shuddhavastrAH sumanasastathA chAdbhutadR^iShTayaH

स्थानन्तु वैष्णवं कृत्वा सौष्ठवाङ्गपुरस्कृतम् । दीक्षिताः शुचयश्चैव प्रविशेयुः समं त्रयः

sthAnantu vaiShNavaM kR^itvA sauShThavA~NgapuraskR^itam | dIkShitAH shuchayashchaiva pravisheyuH samaM trayaH

भृङ्गारजर्जरधरौ भवेतां पारिपार्श्विकौ । मध्ये तु सूत्रभृत्ताभ्यां वृत्तः पञ्चपदीं व्रजेत्

bhR^i~NgArajarjaradharau bhavetAM pAripArshvikau | madhye tu sUtrabhR^ittAbhyAM vR^ittaH pa~nchapadIM vrajet

पदानि पञ्च गच्छेयुर्ब्रह्मणो यजनेच्छया । पदानाञ्चापि विक्षेपं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः

padAni pa~ncha gachCheyurbrahmaNo yajanechChayA | padAnA~nchApi vikShepaM vyAkhyAsyAmyanupUrvashaH

त्रितालान्तरविष्कम्भमुत्क्षिपेच्चरणं शनैः पार्श्वोत्थानोत्थितं चैव तन्मध्ये पातयेत्पुनः

tritAlAntaraviShkambhamutkShipechcharaNaM shanaiH pArshvotthAnotthitaM chaiva tanmadhye pAtayetpunaH

एवं पञ्चपदीं गत्वा सूत्रधारः सहेतरः । सूचीं वामपदे दद्याद्विक्षेपं दक्षिणेन च

evaM pa~nchapadIM gatvA sUtradhAraH sahetaraH | sUchIM vAmapade dadyAdvikShepaM dakShiNena cha

पुष्पाञ्जल्यपवर्गश्च कार्यो ब्राह्मेऽथ मण्डले । रङ्गपीठस्य मध्ये तु स्वयं ब्रह्मा प्रतिष्ठितः

puShpA~njalyapavargashcha kAryo brAhme.atha maNDale | ra~NgapIThasya madhye tu svayaM brahmA pratiShThitaH

ततः सललितैर्हस्तैरभिवन्द्य पितामहम् । अभिवादानि कार्याणि त्रीणि हस्तेन भूतले

tataH salalitairhastairabhivandya pitAmaham | abhivAdAni kAryANi trINi hastena bhUtale

कालप्रकर्षहेतोश्च पादानां प्रविभागतः । सूत्रधारप्रवेशाद्यो वन्दनाभिनयान्तकः

kAlaprakarShahetoshcha pAdAnAM pravibhAgataH | sUtradhArapraveshAdyo vandanAbhinayAntakaH

द्वितीयः परिवर्तस्तु कार्यो मध्यलयाश्रितः । ततः परं तृतीये तु मण्डलस्य प्रदक्षिणम्

dvitIyaH parivartastu kAryo madhyalayAshritaH | tataH paraM tR^itIye tu maNDalasya pradakShiNam

भवेदाचमनं चैव जर्जरग्रहणं तथा । उत्थाय मण्डलात्तूर्णं दक्षिणं पादमुद्धरेत्

bhavedAchamanaM chaiva jarjaragrahaNaM tathA | utthAya maNDalAttUrNaM dakShiNaM pAdamuddharet

वेधं तेनैव कुर्वीत विक्षेपं वामकेन च । पुनश्च दक्षिणं पादं पार्श्वसंस्थं समुद्धरेत्

vedhaM tenaiva kurvIta vikShepaM vAmakena cha | punashcha dakShiNaM pAdaM pArshvasaMsthaM samuddharet

ततश्च वामवेधस्तु विक्षेपो दक्षिणस्य च । इत्यनेन विधानेन सम्यक्कृत्वा प्रदिक्षणम्

tatashcha vAmavedhastu vikShepo dakShiNasya cha | ityanena vidhAnena samyakkR^itvA pradikShaNam

भृङ्गारभृतमाहूय शौचं चापि समाचरेत् । यथान्यायं तु कर्तव्या तेन ह्याचमनक्रिया

bhR^i~NgArabhR^itamAhUya shauchaM chApi samAcharet | yathAnyAyaM tu kartavyA tena hyAchamanakriyA

आत्मप्रोक्षणमेवाद्भिः कर्तव्यं तु यथाक्रमम् । प्रयत्नकृतशौचेन सूत्रधारेण यत्नतः

AtmaprokShaNamevAdbhiH kartavyaM tu yathAkramam | prayatnakR^itashauchena sUtradhAreNa yatnataH

सन्निपातसमं ग्राह्यो जर्जरो विघ्नजर्जरः । प्रदक्षिणाद्यो विज्ञेयो जर्जरग्रहणान्तकः

sannipAtasamaM grAhyo jarjaro vighnajarjaraH | pradakShiNAdyo vij~neyo jarjaragrahaNAntakaH

तृतीयः परिवर्तस्तु विज्ञेयो वै द्रुते लये । गृहीत्वा जर्जरं त्वष्टौ कला जप्यं प्रयोजयेत्

tR^itIyaH parivartastu vij~neyo vai drute laye | gR^ihItvA jarjaraM tvaShTau kalA japyaM prayojayet

वामवेधं ततः कुर्याद्विक्षेपं दक्षिणस्य च । ततः पञ्चपदीं चैव गच्छेत्तु कुतपोन्मुखः

vAmavedhaM tataH kuryAdvikShepaM dakShiNasya cha | tataH pa~nchapadIM chaiva gachChettu kutaponmukhaH

वामवेधस्तु तत्रापि विक्षेपो दक्षिणस्य तु । जर्जरग्रहणाद्योऽयं कुतपाभिमुखान्तकः

vAmavedhastu tatrApi vikShepo dakShiNasya tu | jarjaragrahaNAdyo.ayaM kutapAbhimukhAntakaH

चतुर्थः परिवर्तस्तु कार्यो द्रुतलये पुनः । करपादनिपातास्तु भव्न्त्यत्र तु षोडश

chaturthaH parivartastu kAryo drutalaye punaH | karapAdanipAtAstu bhavntyatra tu ShoDasha

त्र्यश्रे द्वादश पातास्तु भवन्ति करपादयोः । वन्दनान्यथ कार्याणि त्रीणि हस्तेन भूतले

tryashre dvAdasha pAtAstu bhavanti karapAdayoH | vandanAnyatha kAryANi trINi hastena bhUtale

आत्मप्रोक्षणमद्भिश्च त्र्यश्रे नैव विधीयते । एवमुत्थापनं कार्यं ततस्तु परिवर्तनम्

AtmaprokShaNamadbhishcha tryashre naiva vidhIyate | evamutthApanaM kAryaM tatastu parivartanam

चतुरश्रं लये मध्ये सन्निपातैरथाष्टभिः । यस्या लघूनि सर्वाणि केवलं नैधनं गुरु

chaturashraM laye madhye sannipAtairathAShTabhiH | yasyA laghUni sarvANi kevalaM naidhanaM guru

भवेदतिजगत्यान्तु सा ध्रुवा परिवर्तनी । वार्तिकेन तु मार्गेण वाद्येनानुगतेन च

bhavedatijagatyAntu sA dhruvA parivartanI | vArtikena tu mArgeNa vAdyenAnugatena cha

ललितैः पादविन्यासैर्वन्द्या देवा यथादिशम् । द्विकलं पादपतनं पादचार्या गतं भवेत्

lalitaiH pAdavinyAsairvandyA devA yathAdisham | dvikalaM pAdapatanaM pAdachAryA gataM bhavet

वामपादेन वेधस्तु कर्तव्यो नृत्तयोक्तृभिः । द्वितालान्तरविष्कम्भो विक्षेपो दक्षिणस्य च

vAmapAdena vedhastu kartavyo nR^ittayoktR^ibhiH | dvitAlAntaraviShkambho vikShepo dakShiNasya cha

ततः पञ्चपदीं गच्छेदतिक्रान्तैः पदरथ । ततोऽभिवादनं कुर्याद्देवतानां यथादिशम्

tataH pa~nchapadIM gachChedatikrAntaiH padaratha | tato.abhivAdanaM kuryAddevatAnAM yathAdisham

वन्देत प्रथमं पूर्वां दिशं शक्राधिदैवताम् । द्वितीयां दक्षिणामाशां वन्देत यमदेवताम्

vandeta prathamaM pUrvAM dishaM shakrAdhidaivatAm | dvitIyAM dakShiNAmAshAM vandeta yamadevatAm

वन्देत पश्चिमामाशां ततो वरुणदैवताम् । चतुर्थीमुत्तरामाशां वन्देत धनदाश्रयाम्

vandeta pashchimAmAshAM tato varuNadaivatAm | chaturthImuttarAmAshAM vandeta dhanadAshrayAm

दिशां तु वन्दनं कृत्वा वामवेधं प्रयोजयेत् । दक्षिणेन च कर्तव्यं विक्षेपपरिवर्तनम्

dishAM tu vandanaM kR^itvA vAmavedhaM prayojayet | dakShiNena cha kartavyaM vikShepaparivartanam

प्राङ्ग्मुखस्तु ततः कुर्यात्पुरुषस्त्रीनपुंसकैः । त्रिपद्या सूत्रभृद्रुद्रब्रह्मोपेन्द्राभिवादनम्

prA~Ngmukhastu tataH kuryAtpuruShastrInapuMsakaiH | tripadyA sUtrabhR^idrudrabrahmopendrAbhivAdanam

दक्षिणं तु पदं पुंसो वामं स्त्रीणां प्रकीर्तितम् । पुनर्दक्षिणमेव स्यान्नात्युत्क्षिप्तं नपुंसकम्

dakShiNaM tu padaM puMso vAmaM strINAM prakIrtitam | punardakShiNameva syAnnAtyutkShiptaM napuMsakam

वन्देत पौरुषेणेशं स्त्रीपदेन जनार्दनम् । नपुंसक्पदेनापि तथैवाम्बुजसम्भवम्

vandeta pauruSheNeshaM strIpadena janArdanam | napuMsakpadenApi tathaivAmbujasambhavam

परिवर्तनमेवं स्यात्तस्यान्ते प्रविशेत्ततः । चतुर्थकारः पुष्पाणि प्रगृह्य विधिपूर्वकम्

parivartanamevaM syAttasyAnte pravishettataH | chaturthakAraH puShpANi pragR^ihya vidhipUrvakam

यथावत्तेन कर्तव्यं पूजनं जर्जरस्य तु । कुतपस्य च सर्वस्य सूत्रधारस्य चैव हि

yathAvattena kartavyaM pUjanaM jarjarasya tu | kutapasya cha sarvasya sUtradhArasya chaiva hi

तस्य भाण्डसमः कार्यस्तज्ज्ञैर्गतिपरिक्रमः । न तत्र गानं कर्तव्यं तत्र स्तोभक्रिया भवेत्

tasya bhANDasamaH kAryastajj~nairgatiparikramaH | na tatra gAnaM kartavyaM tatra stobhakriyA bhavet

चतुर्थकारः पूजां तु स कृत्वान्तर्हितो भवेत् । ततो गेयावकृष्टा तु चतुरश्रा स्थिता ध्रुवा

chaturthakAraH pUjAM tu sa kR^itvAntarhito bhavet | tato geyAvakR^iShTA tu chaturashrA sthitA dhruvA

गुरुप्राया तु सा कार्या तथा चैवावपाणिका । स्थायिवर्णाश्रयोपेता कलाष्टकविनिर्मिता

guruprAyA tu sA kAryA tathA chaivAvapANikA | sthAyivarNAshrayopetA kalAShTakavinirmitA

[चतुर्थं पञ्चमं चैव सप्तमं चाष्टमं तथा । लघूनि पादे पङ्क्त्यान्तु सावकृष्टा ध्रुवा स्मृता ॥ ] सूत्रधारः पठेत्तत्र मध्यमं स्वरमाश्रितः । नान्दीं पदैर्द्वादशभिरष्टभिर्वाऽप्यलङ्कृताम्

laghUni pAde pa~NktyAntu sAvakR^iShTA dhruvA smR^itA || ##]## sUtradhAraH paThettatra madhyamaM svaramAshritaH | nAndIM padairdvAdashabhiraShTabhirvA.apyala~NkR^itAm

नमोऽस्तु सर्वदेवेभ्यो द्विजातिभ्यः शुभं तथा । जितं सोमेन वै राज्ञा शिवं गोब्राह्मणाय च

namo.astu sarvadevebhyo dvijAtibhyaH shubhaM tathA | jitaM somena vai rAj~nA shivaM gobrAhmaNAya cha

ब्रह्मोत्तरं तथैवास्तु हता ब्रह्मद्विषस्तथा । प्रशास्त्विमां महाराजः पृथिवीं च ससागराम्

brahmottaraM tathaivAstu hatA brahmadviShastathA | prashAstvimAM mahArAjaH pR^ithivIM cha sasAgarAm

राष्ट्रं प्रवर्धतां चैव रङ्गस्याशा समृद्ध्यतु । प्रेक्षाकर्तुर्महान्धर्मो भवतु ब्रह्मभाषितः

rAShTraM pravardhatAM chaiva ra~NgasyAshA samR^iddhyatu | prekShAkarturmahAndharmo bhavatu brahmabhAShitaH

काव्यकर्तुर्यशश्चास्तु धर्मश्चापि प्रवर्धताम् । इज्यया चानया नित्यं प्रीयन्तां देवता इति

kAvyakarturyashashchAstu dharmashchApi pravardhatAm | ijyayA chAnayA nityaM prIyantAM devatA iti

नान्दीपदान्तरेष्वेषु ह्येवमार्येति नित्यशः । वदेतां सम्यगुक्ताभिर्वाग्भिस्तौ पारिपार्श्विकौ

nAndIpadAntareShveShu hyevamAryeti nityashaH | vadetAM samyaguktAbhirvAgbhistau pAripArshvikau

एवं नान्दी विधातव्या यथावल्लक्षणान्विता । ततश्शुष्कावकृष्टा स्याज्जर्जरश्लोकदर्शिका

evaM nAndI vidhAtavyA yathAvallakShaNAnvitA | tatashshuShkAvakR^iShTA syAjjarjarashlokadarshikA

नवं गुर्वाक्षराण्यादौ षड्लघूनि गुरुत्रयम् । शुष्कावकृष्टा तु भवेत्कला ह्यष्टौ प्रमाणतः

navaM gurvAkSharANyAdau ShaD.hlaghUni gurutrayam | shuShkAvakR^iShTA tu bhavetkalA hyaShTau pramANataH

यथा - दिग्ले दिग्ले दिग्ले दिग्ले जम्बुकपलितकते तेचाम् । कृत्वा शुष्कावकृष्टां तु यथावद्द्विजसत्तमाः

yathA ##-## digle digle digle digle jambukapalitakate techAm | kR^itvA shuShkAvakR^iShTAM tu yathAvad.hdvijasattamAH

ततः श्लोकं पठेदेकं गम्भीरस्वरसंयुतम् । देवस्तोत्रं पुरस्कृत्य यस्य पूजा प्रवर्तते

tataH shlokaM paThedekaM gambhIrasvarasaMyutam | devastotraM puraskR^itya yasya pUjA pravartate

राज्ञो वा यत्र भक्तिः स्यादथ वा ब्रह्मणस्स्तवम् । गदित्वा जर्जरश्लोकं रङ्गद्वारे च यत्स्मृतम्

rAj~no vA yatra bhaktiH syAdatha vA brahmaNasstavam | gaditvA jarjarashlokaM ra~NgadvAre cha yatsmR^itam

पठेदन्यं पुनः श्लोकं जर्जरस्य विनाशनम् । जर्जरं नमयित्वा तु ततश्चारीं प्रयोजयेत्

paThedanyaM punaH shlokaM jarjarasya vinAshanam | jarjaraM namayitvA tu tatashchArIM prayojayet

पारिपार्श्विकयोश्च स्यात्पश्चिमेनापसर्पणम् । अङ्किता चात्र कर्तव्या ध्रुवा मध्यलयान्विता

pAripArshvikayoshcha syAtpashchimenApasarpaNam | a~NkitA chAtra kartavyA dhruvA madhyalayAnvitA

चतुर्भिः सन्निपातैश्च चतुरश्रा प्रमाणतः । आद्यमन्त्यं चतुर्थं च पञ्चमं च तथा गुरु

chaturbhiH sannipAtaishcha chaturashrA pramANataH | AdyamantyaM chaturthaM cha pa~nchamaM cha tathA guru

यस्यां ह्रस्वानि शेषाणि सा ज्ञेया त्वङ्किता बुधैः । अस्याः प्रयोगं वक्ष्यामि यथा पूर्वं महेश्वरः

yasyAM hrasvAni sheShANi sA j~neyA tva~NkitA budhaiH | asyAH prayogaM vakShyAmi yathA pUrvaM maheshvaraH

सहोमया क्रीडितवान्नानाभावविचेष्टतैः । कृत्वाऽवहित्थं स्थानं तु वामं चाधोमुखं भुजम्

sahomayA krIDitavAnnAnAbhAvavicheShTataiH | kR^itvA.avahitthaM sthAnaM tu vAmaM chAdhomukhaM bhujam

चतुरश्रमुरः कार्यमञ्चितश्चापि मस्तकः । नाभिप्रदेशे विन्यस्य जर्जरं च तुलाधृतम्

chaturashramuraH kAryama~nchitashchApi mastakaH | nAbhipradeshe vinyasya jarjaraM cha tulAdhR^itam

वामपल्लवहस्तेन पादैस्तालान्तरोत्थितैः । गच्छेत्पञ्चपदीं चैव सविलासाङ्गचेष्टितैः

vAmapallavahastena pAdaistAlAntarotthitaiH | gachChetpa~nchapadIM chaiva savilAsA~NgacheShTitaiH

वामवेधस्तु कर्तव्यो विक्षेपो दक्षिणस्य च । श‍ृङ्गाररससंयुक्तां पठेदार्यां विचक्षणः

vAmavedhastu kartavyo vikShepo dakShiNasya cha | shR^i~NgArarasasaMyuktAM paThedAryAM vichakShaNaH

चारीश्लोकं गदित्वा तु कृत्वा च परिवर्तनम् । तैरेव च पदः कार्यं पश्चिमेनापसर्पणम्

chArIshlokaM gaditvA tu kR^itvA cha parivartanam | taireva cha padaH kAryaM pashchimenApasarpaNam

पारिपार्श्विकहस्ते तु न्यस्य जर्जरमुत्तमम् । महाचारीं ततश्चैव प्रयुञ्जीत यथाविधि

pAripArshvikahaste tu nyasya jarjaramuttamam | mahAchArIM tatashchaiva prayu~njIta yathAvidhi

चतुरश्रा ध्रुवा तत्र तथा द्रुतलयान्विता । चतुर्भिस्सन्निपातैश्च कला ह्यष्टौ प्रमाणतः

chaturashrA dhruvA tatra tathA drutalayAnvitA | chaturbhissannipAtaishcha kalA hyaShTau pramANataH

आद्यं चतुर्थमन्त्यं च सप्तमं दशमं गुरु । लघु शेषं ध्रुवापादे चतुर्विंशतिके भवेत्

AdyaM chaturthamantyaM cha saptamaM dashamaM guru | laghu sheShaM dhruvApAde chaturviMshatike bhavet

(यथा-) पादतलाहतिपातितशैलं क्षोभितभूतसमग्रसमुद्रम् । ताण्डवनृत्यमिदं प्रलयान्ते पातु जगत्सुखदायि हरस्य

pAdatalAhatipAtitashaila.n kShobhitabhUtasamagrasamudram | tANDavanR^ityamidaM pralayAnte pAtu jagatsukhadAyi harasya

भाण्डोन्मुखेन कर्तव्यं पादविक्षेपणं ततः । सूचीं कृत्वा पुनः कुर्याद्विक्षेपपरिवर्तनम्

bhANDonmukhena kartavyaM pAdavikShepaNaM tataH | sUchIM kR^itvA punaH kuryAdvikShepaparivartanam

अतिक्रान्तैः सललितैः पादैर्द्रुतलयान्वितैः । त्रितालान्तरमुत्क्षेपैर्गच्छेत्पञ्चपदीं ततः

atikrAntaiH salalitaiH pAdairdrutalayAnvitaiH | tritAlAntaramutkShepairgachChetpa~nchapadIM tataH

तत्रापि वामवेधस्तु विक्षेपो दक्षिणस्य च । तैरेव च पदैः कार्यं प्राङ्मुखेनापसर्पणम्

tatrApi vAmavedhastu vikShepo dakShiNasya cha | taireva cha padaiH kAryaM prA~N.hmukhenApasarpaNam

पुनः पदानि त्रीण्येव गच्छेत्प्राङ्मुख एव तु । ततश्च वामवेधः स्याद्विक्षेपो दक्षिणस्य च

punaH padAni trINyeva gachChetprA~N.hmukha eva tu | tatashcha vAmavedhaH syAdvikShepo dakShiNasya cha

ततो रौद्ररसं श्लोकं पादसंहरणं पठेत् । तस्यान्ते तु त्रिपद्याथ व्याहरेत्पारिपार्श्विकौ

tato raudrarasaM shlokaM pAdasaMharaNaM paThet | tasyAnte tu tripadyAtha vyAharetpAripArshvikau

तयोरागमने कार्यं गानं नर्कुटकं बुधैः । तथा च भारतीभेदे त्रिगतं सम्प्रयोजयेत्

tayorAgamane kAryaM gAnaM narkuTakaM budhaiH | tathA cha bhAratIbhede trigataM samprayojayet

विदूषकस्त्वेकपदां सुत्रधारस्मितावहाम् । असम्बद्धकथाप्रायां कुर्यात्कथनिका ततः

vidUShakastvekapadAM sutradhArasmitAvahAm | asambaddhakathAprAyAM kuryAtkathanikA tataH

(वितण्डां गण्डसंयुक्तां तालिकाञ्च प्रयोजयेत् । कस्तिष्ठति जितं केनेत्यादिकाव्यप्ररूपिणीम् ॥ पारिपार्श्वकसञ्जल्पो विदूषकविरूपितः । स्थापितः सूत्रधारेण त्रिगतं सम्प्रयुज्यते ॥) प्ररोचना च कर्तव्या सिद्धेनोपनिमत्रणम् । रङ्गसिद्धौ पुनः कार्यं काव्यवस्तुनिरूपणम्

kastiShThati jitaM kenetyAdikAvyaprarUpiNIm || pAripArshvakasa~njalpo vidUShakavirUpitaH | sthApitaH sUtradhAreNa trigataM samprayujyate ||##)## prarochanA cha kartavyA siddhenopanimatraNam | ra~Ngasiddhau punaH kAryaM kAvyavastunirUpaNam

सर्वमेव विधिं कृत्वा सूचीवेधकृतैरथ । पादैरनाविद्धगतैर्निष्क्रामेयुः समं त्रयः

sarvameva vidhiM kR^itvA sUchIvedhakR^itairatha | pAdairanAviddhagatairniShkrAmeyuH samaM trayaH

एवमेष प्रयोक्तव्यः पूर्वरङ्गो यथाविधि । चतुरश्रो द्विजश्रेष्ठास्त्र्यश्रं चापि निबोधत

evameSha prayoktavyaH pUrvara~Ngo yathAvidhi | chaturashro dvijashreShThAstryashraM chApi nibodhata

अयमेव प्रयोगः स्यादङ्गान्येतानि चैव हि । तालप्रमाणं संक्षिप्तं केवलं तु विशेषकृत्

ayameva prayogaH syAda~NgAnyetAni chaiva hi | tAlapramANaM sa.nkShiptaM kevalaM tu visheShakR^it

शम्या तु द्विकला कार्या तालो ह्येककलस्तथा । पुनश्चैककला शम्या सन्निपातः कलाद्वयम्

shamyA tu dvikalA kAryA tAlo hyekakalastathA | punashchaikakalA shamyA sannipAtaH kalAdvayam

अनेन हि प्रमाणेन कलाताललयान्वितः । कर्तव्यः पूर्वरङ्गस्तु त्र्यश्रोऽप्युत्थापनादिकः

anena hi pramANena kalAtAlalayAnvitaH | kartavyaH pUrvara~Ngastu tryashro.apyutthApanAdikaH

आद्यं चतुर्थं दशममष्टमं नैधनं गुरु । यस्यास्तु जागते पादे सा त्र्यश्रोत्थापिनी ध्रुवा

AdyaM chaturthaM dashamamaShTamaM naidhanaM guru | yasyAstu jAgate pAde sA tryashrotthApinI dhruvA

वाद्यं गतिप्रचारश्च ध्रुवा तालस्तथैव च । संक्षिप्तान्येव कार्याणि त्र्यश्रे नृत्तप्रवेदिभिः

vAdyaM gatiprachArashcha dhruvA tAlastathaiva cha | sa.nkShiptAnyeva kAryANi tryashre nR^ittapravedibhiH

वाद्यगीतप्रमाणेन कुर्यादङ्गविचेष्टितम् । विस्तीर्णमथ संक्षिप्तं द्विप्रमाणविनिर्मितम्

vAdyagItapramANena kuryAda~NgavicheShTitam | vistIrNamatha sa.nkShiptaM dvipramANavinirmitam

हस्तपादप्रचारस्तु द्विकलः परिकीर्तितः । चतुरश्रे परिक्रान्ते पाताः स्युः षोडशैव तु

hastapAdaprachArastu dvikalaH parikIrtitaH | chaturashre parikrAnte pAtAH syuH ShoDashaiva tu

त्र्यश्रे द्वादश पातास्तु भवन्ति करपादयोः । एतत्प्रमाणं विज्ञेयमुभयोः पूर्वरङ्गयोः

tryashre dvAdasha pAtAstu bhavanti karapAdayoH | etatpramANaM vij~neyamubhayoH pUrvara~NgayoH

केवलं परिवर्ते तु गमने त्रिपदी भवेत् । दिग्वन्दने पञ्चपदी चतुरश्रे विधीयते

kevalaM parivarte tu gamane tripadI bhavet | digvandane pa~nchapadI chaturashre vidhIyate

आचार्यबुद्ध्या कर्तव्यस्त्र्यश्रस्तालप्रमाणतः । तस्मान्न लक्षणं प्रोक्तं पुनरुक्तं भवेद्यतः

AchAryabuddhyA kartavyastryashrastAlapramANataH | tasmAnna lakShaNaM proktaM punaruktaM bhavedyataH

एवमेष प्रयोक्तव्यः पूर्वरङ्गो द्विजोत्तमाः । त्र्यश्रश्च चतुरश्रश्च शुद्धो भारत्युपाश्रयः

evameSha prayoktavyaH pUrvara~Ngo dvijottamAH | tryashrashcha chaturashrashcha shuddho bhAratyupAshrayaH

एवं तावदयं शुद्धः पूर्वरङ्गो मयोदितः । चित्रत्वमस्य वक्ष्यामि यथाकार्यं प्रयोक्तृभिः

evaM tAvadayaM shuddhaH pUrvara~Ngo mayoditaH | chitratvamasya vakShyAmi yathAkAryaM prayoktR^ibhiH

वृत्ते ह्युत्थापने विप्राः कृते च परिवर्तने । चतुर्थकारदत्ताभिः सुमनोभिरलङ्कृते

vR^itte hyutthApane viprAH kR^ite cha parivartane | chaturthakAradattAbhiH sumanobhirala~NkR^ite

उदात्तैर्गानैर्गन्धर्वैः परिगीते प्रमाणतः । देवदुन्दुभयश्चैव निनदैयुर्भृशं यतः

udAttairgAnairgandharvaiH parigIte pramANataH | devadundubhayashchaiva ninadaiyurbhR^ishaM yataH

सिद्धाः कुसुममालाभिर्विकिरेयुः समन्ततः । अङ्गहारैश्च देव्यस्ता उपनृत्येयुरग्रतः

siddhAH kusumamAlAbhirvikireyuH samantataH | a~NgahAraishcha devyastA upanR^ityeyuragrataH

यस्ताण्डवविधिः प्रोक्तो नृते पिण्डीसमन्वितः । रेचकैरङ्गहारैश्च न्यासोपन्याससंयुतः

yastANDavavidhiH prokto nR^ite piNDIsamanvitaH | rechakaira~NgahAraishcha nyAsopanyAsasaMyutaH

नान्दीपदानां मध्ये तु एकैकस्मिन्पृथक्पृथक् । प्रयोक्तव्यो बुधैः सम्यक्चित्रभावमभीप्सुभिः

nAndIpadAnAM madhye tu ekaikasminpR^ithakpR^ithak | prayoktavyo budhaiH samyak.hchitrabhAvamabhIpsubhiH

एवं कृत्वा यथान्यायं शुद्धं चित्रं प्रयत्नतः । ततःपरं प्रयुञ्जीत नाटकं लक्षणान्वितम्

evaM kR^itvA yathAnyAyaM shuddhaM chitraM prayatnataH | tataHparaM prayu~njIta nATakaM lakShaNAnvitam

ततस्त्वन्तर्हिताः सर्वा भवेयुर्दिव्ययोषितः । निष्क्रान्तासु च सर्वासु नर्तकीषु ततः परम्

tatastvantarhitAH sarvA bhaveyurdivyayoShitaH | niShkrAntAsu cha sarvAsu nartakIShu tataH param

पूर्वरङ्गे प्रयोक्तव्यमङ्गजातमतःपरम् । एवं शुद्धो भवेच्चित्रः पूर्वरङ्गो विधानतः

pUrvara~Nge prayoktavyama~NgajAtamataHparam | evaM shuddho bhavechchitraH pUrvara~Ngo vidhAnataH

कार्यो नातिप्रसङ्गोऽत्र नृतागीतविधिं प्रति । गीते वाद्ये च नृत्ते च प्रवृत्तेऽतिप्रसङ्गतः

kAryo nAtiprasa~Ngo.atra nR^itAgItavidhiM prati | gIte vAdye cha nR^itte cha pravR^itte.atiprasa~NgataH

खेदो भवेत्प्रयोक्तॄणां प्रेक्षकाणां तथैव च । खिन्नानां रसभावेषु स्पष्टता नोपजायते

khedo bhavetprayoktR^INAM prekShakANAM tathaiva cha | khinnAnAM rasabhAveShu spaShTatA nopajAyate

ततः शेषप्रयोगस्तु न रागजनको भवेत् । (लक्षनेन विना बाह्यलक्षणाद्विस्तृतं भवेत् ॥ लोकशास्त्रानुसारेण तस्मान्नाट्यं प्रवर्तते ॥ ) त्र्यश्रं वा चतुरश्रं वा शुद्धं चित्रमथापि वा

tataH sheShaprayogastu na rAgajanako bhavet | lokashAstrAnusAreNa tasmAnnATyaM pravartate || ##)## tryashraM vA chaturashraM vA shuddhaM chitramathApi vA

प्रयुज्य रङ्गान्निष्क्रामेत्सूत्रधार्ः सहानुगः । (देवपार्थिवरङ्गानामाशीर्वचनसंयुताम् ॥ कवेर्नामगुणोपेतां वस्तूपक्षेपरूपिकाम् । लघुवर्णपदोपेतां वृत्तैश्चित्रैरलङ्कृताम् ॥ अन्तर्यवनिकासंस्थः कुर्यादाश्रावणां ततः । आश्रावनावसाने च नान्दीं कृत्वा स सूत्रधृत् ॥ पुनः प्रविश्य रङ्गं तु कुर्यात्प्रस्तावनां ततः ।) प्रयुज्य विधिनैवं तु पूर्वरऽगं प्रयोगतः

prayujya ra~NgAnniShkrAmetsUtradhArH sahAnugaH | kavernAmaguNopetAM vastUpakSheparUpikAm | laghuvarNapadopetAM vR^ittaishchitrairala~NkR^itAm || antaryavanikAsaMsthaH kuryAdAshrAvaNAM tataH | AshrAvanAvasAne cha nAndIM kR^itvA sa sUtradhR^it || punaH pravishya ra~NgaM tu kuryAtprastAvanAM tataH .##)## prayujya vidhinaivaM tu pUrvara~gaM prayogataH

स्थापकः प्रविशेत्तत्र सूत्रधारगुणाकृतिः । स्थानं तु वैष्णवं कृत्वा सौष्ठवाङ्गपुरस्कृतम्

sthApakaH pravishettatra sUtradhAraguNAkR^itiH | sthAnaM tu vaiShNavaM kR^itvA sauShThavA~NgapuraskR^itam

प्रविश्य रङ्गं तैरेव सूत्रधारपदैर्व्रजेत् । श्थापक्स्य प्रवेशे तु कर्तव्यऽर्थानुगा ध्रुवा

pravishya ra~NgaM taireva sUtradhArapadairvrajet | shthApaksya praveshe tu kartavya.arthAnugA dhruvA

त्र्यश्रा वा चतुरश्रा वा तज्ज्ञैर्मध्यलयान्विता । कुर्यादनन्तरं चारीं देवरह्मणशंसिनीम्

tryashrA vA chaturashrA vA tajj~nairmadhyalayAnvitA | kuryAdanantaraM chArIM devarahmaNashaMsinIm

सुवाक्यमधुरैः श्लोकेर्नानाभसवरसान्वितैः । प्रसाद्य रङ्गं विधिवत्कवेर्नाम च कीर्तयेत्

suvAkyamadhuraiH shlokernAnAbhasavarasAnvitaiH | prasAdya ra~NgaM vidhivatkavernAma cha kIrtayet

प्रस्तवा। ततः कुर्यात्काव्यप्रख्यापनाश्रयाम् । उद्धात्यकादि कर्तव्यं काव्योपक्षेपणाश्र्यम्

prastavA. tataH kuryAtkAvyaprakhyApanAshrayAm | uddhAtyakAdi kartavyaM kAvyopakShepaNAshryam

दिव्ये दिव्याश्रयो भूत्वा मानुषे मानुषाश्रयः । दिव्यमानुषसंयोगे दिव्यो वा मानुषोऽपि वा

divye divyAshrayo bhUtvA mAnuShe mAnuShAshrayaH | divyamAnuShasaMyoge divyo vA mAnuSho.api vA

मुखबीजानुसदॄशं नानामार्गसमाश्रयम् । आविधैरुपक्षेपैः काव्योपक्षेपणं भवेत्

mukhabIjAnusadR^IshaM nAnAmArgasamAshrayam | AvidhairupakShepaiH kAvyopakShepaNaM bhavet

प्रस्ताव्यैवं तु निष्क्रामेत्काव्यप्रस्तावकस्ततः । एवमेष प्रयोक्तव्यः पूर्वरङ्गो यथाविधि

prastAvyaivaM tu niShkrAmetkAvyaprastAvakastataH | evameSha prayoktavyaH pUrvara~Ngo yathAvidhi

य इमं पूर्वरङ्गं तु विधिनैव प्रयोजयेत् । नाशुभं प्राप्नुयात्किञ्चित्स्वर्गलोकं च गच्छति

ya imaM pUrvara~NgaM tu vidhinaiva prayojayet | nAshubhaM prApnuyAtki~nchitsvargalokaM cha gachChati

यश्चापि विधिमुत्सृज्य यथेष्टं सम्प्रयोजयेत् । प्राप्नोत्यपचयं घोरं तिर्यग्ग्योनिं च गच्छति

yashchApi vidhimutsR^ijya yatheShTaM samprayojayet | prApnotyapachayaM ghoraM tiryaggyoniM cha gachChati

न तथाऽग्निः प्रदहति प्रभञ्जनसमीरतः । यथा ह्यप्रयोगस्तु प्रयुक्तो दहति क्षणात्

na tathA.agniH pradahati prabha~njanasamIrataH | yathA hyaprayogastu prayukto dahati kShaNAt

इत्येवावन्तिपाञ्चालदाक्षिणात्यौढ्रमागधैः । कर्तव्य पूर्वरङ्गस्तु द्विप्रमाणविनिर्मितः

ityevAvantipA~nchAladAkShiNAtyauDhramAgadhaiH | kartavya pUrvara~Ngastu dvipramANavinirmitaH

एष वः कथितो विप्राः पूर्वरङ्गाश्रितो विधिः । भूयः किं कथ्यतां सम्यङ्नाट्यवेदविधिं प्रति

eSha vaH kathito viprAH pUrvara~NgAshrito vidhiH | bhUyaH kiM kathyatAM samya~N.hnATyavedavidhiM prati